Skanda Purana · Chapter 6.216

// ānarta uvāca // //
anye'pi vividhāḥ kālāḥ santi puṇyatamā dvija //
kasmācceṃdukṣaye śrāddhaṃ viśeṣā tsamudāhṛtam

etanme sarvamācakṣva vistareṇa mahāmune

// bhartṛyajña uvāca // //
satyametanmahārāja śrāddhārhāḥ saṃti bhūriśaḥ //
kālāḥ pitṛgaṇānāṃ ca tṛptidāstuṣṭidāśca ye

manvādyā vā yugādyāśca teṣāṃ saṃkrāṃtayo'parāḥ //
vyatīpāto gajacchāyā grahaṇaṃ soma sūryayoḥ

eteṣu yujyate śrāddhaṃ prakartuṃ pitṛtṛptaye //
tathā tīrthe viśeṣeṇa puṇya āyatane śubhe

śrāddhārhairbrāhmaṇaiḥ prāptairdravyairvā pitṛvallabhaiḥ //
aparvaṇyapi kartavyaṃ sadā śrāddhaṃ vicakṣaṇaiḥ

somakṣaye viśeṣeṇa śṛṇuṣvaikamanā nṛpa //
amā nāma rave raśmisahasrapramukhaḥ sthitaḥ

yasya svatejasā sūryaḥ proktastrailokyadīpakaḥ //
tasminvasati yenenduramāvasyā tataḥ smṛtā

akṣayā dharmakṛtye sā pitṛkṛtye viśeṣataḥ //
agniṣvāttā barhiṣada ājyapāḥ somapāstathā

raśmipā upahūtāśca tathaivāyaṃtunāḥ pare //
tathā śrāddhabhujaścānye smṛtā nāndīmukhā nṛpa

ete pitṛgaṇāḥ khyātā nava devasamudbhavāḥ //
ādityā vasavo rudrā nāsatyāvaśvināvapi

santarpayanti te caitānmuktvā nāndīmukhānpitṝn //
brahmaṇā te samādiṣṭāḥ pitaro nṛpasattama

tānsaṃtarpya tataḥ sṛṣṭiṃ kurute padmasaṃbhavaḥ //

pitaro anye'pi martyā nivasanti triviṣṭape //
dvividhāste pradṛśyaṃte sukhino'sukhinaḥ pare

yebhyaḥ śrāddhāni yacchaṃti martya loke svavaṃśajāḥ //
te sarve tatra saṃhṛṣṭā devavanmuditāḥ sthitāḥ

yeṣāṃ yacchanti te naiva kiṃcitkiñcitsvavaṃśajāḥ //
kṣutpipāsākulā ste ca dṛśyante bahuduḥkhitāḥ

kasyacittvatha kālasya pitaraḥ surapūjitāḥ //
agniṣvāttādayaḥ sarve tridaśendramupasthitāḥ

bhaktyā dṛṣṭā mahārāja sahasrākṣeṇa pūjitāḥ //
tathānyairvibudhaiḥ sarvaiḥ prasthitāḥ sve niketane

pitṛlokaṃ mahārāja durlabhaṃ tridaśairapi //
tāndṛṣṭvā prasthitānrājanpitaro martyasaṃbhavāḥ

kṣutpipāsārditā ye ca ta ūcurdainyamāśritāḥ //
stutvā'tha sustavairdivyaiḥ pitṛsūktaiśca pārthiva //

vedoktairaparaiścaiva pitṛtuṣṭikaraiḥ paraiḥ //
tataḥ procuśca saṃhṛṣṭāḥ pitarastānsurodbhavāḥ

prasannāḥ smo vayaṃ sarve yuṣmākaṃ śaṃsitavratāḥ //
tasmādbrūta vayaṃ yena yacchāmo vo hṛdi sthitam

// pitara ūcuḥ // //
vayaṃ hi pitaraḥ khyātā manuṣyāṇāmihāgatāḥ //
svarge svakarmaṇā nityaṃ nivasāma suraiḥ saha

vimāneṣu vicitreṣu saṃsthitāḥ sarvatodiśam //
vāṃchiteṣu ca lokeṣu yāmo dhvajapatākiṣu

haṃsabarhiṇa juṣṭeṣu saṃsevyeṣvapsarogaṇaiḥ //
gandharvairgīyamānāśca stūyamānāśca guhyakaiḥ

paraṃ santiṣṭhamānānāmasmākaṃ tridaśaiḥ saha //
atyarthaṃ jāyate tīvrā kṣutpipāsā sudāruṇā

yasyā manyāmahe citte vahnimadhyagatā vayam //
bhakṣayāmaḥ kimetānhi pakṣiṇo vividhānapi //
haṃsādīnmadhurālāpānkiṃ vā cāpsarasāṃ gaṇān

yadi kaścitkṣudhāviṣṭaḥ kañcidādāya pakṣiṇam //
gupto gṛhṇāti bhakṣārthaṃ hantuṃ śakto'pi so'pi na

ajarāścāmarāścaiva svarge ye svargagāḥ khagāḥ //
tathā manoramā vṛkṣā nandanādi vaneṣu ca

phalitā ye pradṛśyaṃte prāpyāṃścāpi manoramāḥ //
tatphalāni vayaṃ sarve gṛhṇīmaḥ pitaro yadi

na truṭaṃtyapi yatnena samākṛṣṭāni tānyapi //
etallekhāpagātoyaṃ tṛṣārttā yadi yatnataḥ //
prapibāmo na hasteṣu tacca toyaṃ punaḥ spṛśet

bhuṃjānaśca na ko'pyatra dṛśyate'tra pibannapi //
tasmāttriviṣṭapāvāso hyasmākaṃ ghoradāruṇaḥ

ete suragaṇāḥ sarve ye cānye guhyakādayaḥ //
dṛśyaṃte'tra vimānasthā sarve saṃhṛṣṭamānasāḥ

kṣutpipāsāparityaktā nānābhogasamāśrayāḥ //
kadācicca vayaṃ sarve bhavāmastādṛśā iva

kṣutpipāsāparityaktāḥ satoṣaṃ paramaṃ gatāḥ //
tatkiṃ kāraṇametadyatkṣutpi pāsā prajāyate

ākasmikī ca bādhā naḥ kadācinna praṇaśyati //
tathā kuruta bhadraṃ vo yathā tuṣṭiḥ prajāyate

śāśvatī no yathā'nyeṣāṃ devānāṃ svargavāsinām //
yūyaṃ hi pitaro yasmāddevānāṃ bhāvitātmanām

vayaṃ caiva manuṣyāṇāṃ tena vaḥ śaraṇaṃ gatāḥ // //
// pitara ūcuḥ // //
asmākamapi caivaiṣā kaṣṭāvasthā prajāyate

śakrādyā vibudhā vyagrāḥ śrāddhaṃ yacchaṃti no yadā //
tataścāgatya tānsarve devānsaṃprārthayāmahe

tatastṛptiṃ pragacchāmastairdevaistarpitā vayam //
yuṣmākaṃ vaṃśajā ye ca prayacchaṃti samāhitāḥ

kathaṃ na tṛptimāyātāste sarve taiḥ pratarpitāḥ //
yatra pramādibhirvaṃśyairna tarpyaṃte kathaṃcana

kṣutpipāsākulāḥ sarve te tadā syurna saṃśayaḥ //
kiṃ punarnarakasthā ye dharmarājaniveśane

etaddhi kāraṇaṃ proktaṃ yuṣmākaṃ ca kathaṃcana //
kṣutpipāsodbhavaṃ raudraṃ yuṣmābhiryadudīritam

tadasmākaṃ vibhāgaṃ cedyūyaṃ yacchata sattamāḥ //
sarve kavyasya dattasya tatkurmo vai hitaṃ śubham

brahmāṇaṃ prārthayitvā ca svayaṃ gatvā tadaṃtikam//
bāḍhamityeva tairukte tata ādāya tānapi

divyāḥ pitṛgaṇāḥ prāptā vidheḥ sadanamuttamam //
nāṃdīmukhānpuraskṛtya pitṝnyāṃstarpayedvidhiḥ

sṛṣṭikāle tu saṃprāpte vṛddhikāmaḥ sureśvaraḥ //
atha taiḥ saha te sarve stutvā taṃ kamalāsanam //
praṇipatya sthitāḥ sarve pitaro vinayānvitāḥ

pitṝṃstānvinayopetānpraṇipātapuraḥsarān //
vidhiḥ provāca rājeṃdra sāṃtvayañślakṣṇayā girā

// brahmovāca // //
kimarthaṃ pitaraḥ sarve samāyātā mamāṃtikam //
devatānāṃ mayā sārdhaṃ saṃpūjyāḥ sarvadā sthitāḥ

tathānye'pi ca dṛśyaṃte yuṣmābhiḥ saha saṃgatāḥ //
ya ete mānavā kārāḥ svalpatejonvitāḥ sthitāḥ

// pitara ūcuḥ // //
pitaro mānavā hyete svargaṃ prāptāḥ svakarmabhiḥ //
devānāṃ madhyasaṃsthāśca pīḍyaṃte kṣutpipāsayā

yadā yacchaṃti no vaṃśyāḥ kavyaṃ caiva pramādataḥ //
tadā gacchaṃti no tṛptiṃ yānairyāṃti yathā surāḥ

tadaitaiḥ prārthanā'smākaṃ kṛtā śāśvatatṛptaye //
na ca śaktā vayaṃ dātuṃ tena tvāṃ samupasthitāḥ

yathā syurdevatā vyagrāstadā'smākamapi prabho/ //
kavyaṃ vinā bhavedeṣā daśā kaṣṭā sureśvara

tasmātkuru prasādaṃ naḥ samemetaiḥ sureśvara //
yathā syācchāśvatī tṛptiḥ svasthānasthāyināmapi//

ete'smākaṃ pradāsyaṃti kavyaṃ yannijavaṃśajaiḥ //
pradattaṃ tena saṃprāptā vayaṃ deva tvadantikam

devānāṃ caiva yatkavyaṃ tannāsmākaṃ pratṛ ptaye //
yataḥ kriyāvihīnaṃ tanna teṣāṃ vidyate kriyā

pitṝnuddiśya yatkavyaṃ brāhmaṇebhyaḥ pradīyate //
snātairdhautāṃbarairmartyaistadbhavettṛptidaṃ mahat //

pitṝṇāṃ sarvadeveśa ityeṣā vaidikī śrutiḥ //
na snātasyādhikāro'sti devānāṃ ca dvijātivat

pīyūṣamapi tairdattaṃ tena naḥ syānna tṛptaye

tasmānmānuṣadattairno yathā kavye prajāyate //
svargasthānāṃ parā tṛptiḥ samametaistathā kuru

// bhartṛyajña uvāca // //
tacchrutvā suciraṃ dhyātvā brahmā lokapitāmahaḥ //
tānuvāca tataḥ sarvānpitṝnpārthivasattama

// brahmovāca // //
asmiṃstretāyuge saṃjñā havyakavyasamudbhavā//
saṃprayātā yuge yugme kalau na prabhaviṣyati

yathāyathā yugānāṃ ca hrāsa eṣa bhaviṣyati //
tathātathā janā duṣṭā bhaviṣyaṃtyanyabhaktikāḥ //

na dāsyaṃti yathoktāni te kavyāni kathaṃcana //
tataḥ kaṣṭatarā'vasthā pitṝṇāṃ saṃbhaviṣyati

tasmādahaṃ kariṣyāmi sukhopāyaṃ śarīriṇām //
yena santarpitā yūyaṃ parāṃ tṛptimavāpsyatha

pituḥ pitāmahasyaiva tatpituśca tataḥ param//
samuddeśena dattena brāhmaṇebhyaḥ prabhaktitaḥ

sarveṣāṃ syātparā tṛptiryāvanmāṃ pitaro'dhunā //
tathā mātāmahānāṃ ca pakṣe nāstyatra saṃśayaḥ

tribhiḥ santarpitāste'pi tarpitāḥ syurmamāvadhi //
yuṣmākaṃ tṛptaye yaśca sukhopāyo bhaviṣyati

taṃ śṛṇudhvaṃ mahābhāgā gadato mama sāṃpratam //
pitṝnannena yenaiva samuddiśya dvijottamān

tarpayiṣyaṃti tenaiva piṇḍāndāsyaṃti bhaktitaḥ //
tannāmnā tena vastṛptiḥ śāśvatī saṃbhaviṣyati

tasmādgacchata santuṣṭāḥ svāni sthānāni pūrvajāḥ

tataste sahitāstaistu svāni sthānāni bhejire //
vimānaiḥ sūryasaṃkāśairgatvā pārthivasattama

atha saṃgacchatā rājankālena mahatā tataḥ //
taccāpi na daduḥ śrāddhaṃ martyāstripuruṣaṃ ca yat

nityaṃ pitṝnsamuddiśya bahavo'tra narādhipa //
kavyabhāgānpunasteṣāṃ tathā pūrvaṃ yathā nṛpa

kṣutpipāsodbhavāpīḍā mahatī samajāyata //
teṣāṃ ca daivikānāṃ ca pitṝṇāṃ nṛpasattama

sametyātha punaḥ sarve brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ //
procuśca praṇipatyoccaiḥ sudīnāḥ prapitāmaham

bhagavanna prayacchaṃti nityaṃ no vaṃśasaṃbhavāḥ //
śrāddhāni dauḥsthyamāpannāstena sīdāmahe vibho

yathā pūrvaṃ tathā deva tadupāyaṃ pracintaya //
kaṃcidyena daridrā vai prīṇayaṃti ca te pitṝn

bhartṛyajña uvāca // //
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā tānāha prapitāmahaḥ //
kṛpāviṣṭo mahārāja sarvānpitṛgaṇāṃstathā

satyametanmahābhāgā dauḥsthyaṃ yāṃti dinedine //
janā yathāyathā yāti yugaṃ śreṣṭhaṃ ca pṛṣṭhataḥ

tathāpi ca kariṣyāmi yuṣmadarthamasaṃśayam //
upāyaṃ laghu santṛptiryena vo'tra bhavi ṣyati

amānāma rave raśmisahasrapramukhaḥ sthitaḥ //
tasminvasati yenenduramāvāsyā tataḥ smṛtā

tasminnahani ye śrāddhaṃ pitṝnuddiśya cātmanaḥ //
kariṣyaṃti narā bhaktyā te bhaviṣyaṃti susthitāḥ

dhanadhānyasamopetā sarvaśatruvivarjitāḥ //
apamṛtyuparityaktā mama vākyāda saṃśayam

// bhartṛyajña uvāca // //
tasya tadvacanaṃ śrutvā babhūvurhṛṣṭamānasāḥ //
pitaraḥ kavyamāsādya prahaṣṭenāṃtarātmanā

yayuḥ svāni niketāni preṣitāḥ padmayoninā //
amāvāsyādinaṃ prāpya śrāddhaṃ dattaṃ svavaṃśajaiḥ

saṃtṛptā māsamātraṃ ca tasthuḥ saṃtuṣṭamānasāḥ //
gacchatā tvathakālena dauḥsthyaṃ prāpya narā bhuvi //
darśe'sminnapi no śrāddhaṃ prāyaḥ kurvaṃti kecana

tataḥ pitṛgaṇāḥ sarveṃ ye divyā ye ca mānuṣāḥ//
kṣutpipāsākulā bhūyo brahmāṇaṃ śaraṇaṃ gatāḥ

procuśca praṇipatyoccaiste sametāḥpitāmaham//
paramaṃ dainyamāsthāya bāṣpagadgadayā girā

/
bhagavanniṃdukṣaye śrāddhaṃ proktaṃ māsaṃ tvayā vibho//
asmākaṃ prīṇanārthāya yatkariṣyaṃti mānavāḥ

dauḥsthāttadapi no kuryuḥ prāyaśastu pitāmaha //
tenāsmākaṃ parā pīḍā kṣutpipāsāsamudbhavā

tasmātkuru prasādaṃ no yathā pūrvaṃ sureśvara//
tathāpi duḥsthatābhājastarpayiṣyaṃti no'dhunā

//bhartṛyajña uvāca// //
atha brahmāpi saṃcintya tānuvāca kṛpānvitaḥ //
yuṣmadarthaṃ mayopāyaściṃtitaḥ pitaro laghuḥ

yena tṛptiṃ parāṃ yūyaṃ gamiṣyatha pitrīśvarāḥ //
amāvāsyodbhavaṃ śrāddhamalabdhvāpi ca vatsaram

yathā mama prasādena tacchṛṇudhvaṃ samāhitāḥ //
āṣāḍhyāḥ paṃcame pakṣe kanyāsaṃsthe divākare

mṛtāhani punaryo vai śrāddhaṃ dāsyati mānavaḥ //
tasya saṃvatsaraṃyāvatṛptāḥ syuḥ pitaro dhruvam

evaṃ jñātvā kariṣyaṃti pretapakṣe narā bhuvi //
śrāddhaṃ yūyaṃ na saṃdeho bhaviṣyatha sutarpitāḥ

yāvatsaṃvatsaraṃ tena ekenāpi tu sattamāḥ //
tasminnapi ca yaḥ śrāddhaṃ yuṣmākaṃ na pradāsyati

śākenā'pi daridro'sāvaṃtyajatvamupeṣyati //
āsanaṃ śayanaṃ bhojyaṃ sparśaṃ saṃbhāṣaṇaṃ tathā

ye kariṣyaṃti taiḥ sārdhaṃ te'pi pāpatamā narāḥ //
na teṣāṃ saṃtatirvṛddhiṃ saṃprayāsyati karhicit

na sukhaṃ dhanadhānyaṃ ca teṣāṃ bhāvi kathaṃcana //
tasmādgacchata cāvyagrāḥ svasthānaṃ pitaro drutam

kalikāle'pi saṃprāpte dāruṇe nirdhene jane //
varṣāṃte śrāddhamekaṃ hi prakariṣyaṃti mānavāḥ

yenākhilaṃ bhavedvarṣaṃ yuṣmākaṃ prītiruttamā

// // bhartṛyajña uvāca // //
tacchrutvā pitaro hṛṣṭā jagmuḥ svaṃsvaṃ niketanam //
varṣāṃte'pi samāsādya śrāddhaṃ na syurbubhukṣitāḥ

atha ye'tra durātmāno niḥśaṃkāḥ kṛpaṇātmakāḥ //
kalinā mohitāḥ śrāddhaṃ vatsarāṃte'pi no daduḥ

teṣāṃ tu pitaro bhūyo divyaiḥpitṛbhiranvitāḥ //
brahmāṇaṃ śaraṇaṃ jagmuḥ procuste dīnamānasāḥ

bhagavanvatsarāṃte'pi kanyāsaṃsthe divākare //
nāsmākaṃ vaṃśajāḥ śrāddhaṃ prayacchaṃti durātmakāḥ

tena saṃpīḍitā deva kṣutpipāsā samākulāḥ //
vayaṃ śaraṇamāpannāstatpratīkāramācara

yathā pūrvaṃ mahābhāga vadopāyaṃ laghūttamam//
ekāhikena śrāddhena yenāsmākaṃ hi śāśvatī //
prītiḥ saṃjāyate deva tvatprasādātsureśvara

vaṃśakṣaye'pi saṃjāte hyasmākaṃ patanaṃ bhavet

//
// bhartṛyajña uvāca // //
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā pitāmahaḥ //
kṛpayā parayāviṣṭastataḥ provāca sādaram

brahmovāca //
anyo yuṣmatpratuṣṭyarthamupāyaściṃtito mayā //
sa laghuryena vo'tyaṃtaṃ tṛptirbhavati śāśvatī

gayāśiraḥ samāsādya śrāddhaṃ dāsyaṃti ye'tra vaḥ //
apyekaṃ tatprabhāvena divyāṃ gatimavāpsyatha

api pāpātmanaḥ puṃso brahmaghnasyāpi dehinaḥ //
api rauravasaṃsthasya kumbhīpākagatasya ca

pretabhāvagatasyāpi yasya śrāddhaṃ pradāsyati //
gayāśirasi vaṃśasthastasya muktirbhaviṣyati

etanmama vacaḥ śrutvā sāṃprataṃ bhuvi mānavāḥ //
niḥsvā api kariṣyaṃti śrādamekaṃ hi tatra ca //
gayāśirasi suvyaktaṃ yuṣmākaṃ muktidāyakam

bhartṛyajña uvāca // //
tacchrutvā pitarastasya vacanaṃ parameṣṭhinaḥ //
anujñātāstatastena svāni sthānāni bhejire

tataḥprabhṛti śrāddhāni pravṛttāni dharātale //
piṃḍadānasame tāni yāvadāpuruṣatrayam

pūrvaṃ brahmāditaḥ kṛtvā ye kecitpuruṣā gatāḥ //
paralokaṃ samuddiśya tānnarāñchaktito nṛpa

tatsaṃkhyānāṃ dvijeṃdrāṇāṃ dattavaṃto'pi vāṃchitam //
adaivatyamidaṃ śrāddhaṃ daridrāṇāṃ sukhāvaham

pitṝṇāṃ devatānāṃ ca manuṣyāṇāṃ sutṛpti dam //
tasmācchrāddhaṃ prakartavyaṃ puruṣeṇa vijānatā

pitṝṇāṃ vāṃchatā tṛptiṃ kāleṣveteṣu yatnataḥ//
gayāyāṃ ca viśeṣeṇa lokadvayamabhīpsatā

na dadāti naraḥ śrāddhaṃ pitṝṇāṃ candrasaṃkṣaye //
kṣutpipāsāparītāṃgāḥ pitarastasya duḥkhitāḥ //

pretapakṣaṃ pratīkṣaṃte guruvāṃchāsamanvitāḥ //
karṣukā jaladaṃ yadvaddivānaktamataṃdritāḥ

pretapakṣe vyatikrāṃte yāvatkanyāṃ gato raviḥ //
tāvacchrāddhaṃ ca vāṃchaṃti dattaṃ svaiḥ pitaraḥ sutaiḥ

tatastulāgatepyeke sūrye vāṃchaṃti pārthiva //
śrāddhaṃ svavaṃśajai rdattaṃ kṣutpipāsāsamākulāḥ

tasminnapi vyatikrāṃte kāle cāṃliṃ gate ravau //
nirāśāḥ pitaro dīnāstato yāṃti nijālayam

māsadvayaṃ pratīkṣaṃte gṛhadvāraṃ samāśritāḥ //
vāyubhūtāḥ pipāsārtāḥ kṣutkṣāmāḥ pitaro nṛṇām

yāvatkanyāgataḥ sūryastulāsthaśca mahīpate//
tathā darśadine tadvadbrahmaṇo vacanānnṛpa

tasmācchrāddhaṃ sadā kāryaṃ pitṝṇāṃ tṛptimicchatā //
tilodakaṃ viśeṣeṇa yathā brahmavaco nṛpa

vittābhāve'pi darśāyāṃ śrāddhaṃ deyaṃ vipaścitā //
tadabhāve ca kanyāyāṃ saṃsthite divasādhipe

tadabhāve gayāyāṃ ca sakṛcchrāddhaṃ hi nirvapet //
yena nityaṃ pradattasya śrāddhasya phalamaśnute

etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi narādhipa //
yenaitatkriyate śrāddhaṃ janaiḥ pitṛ parāyaṇaiḥ

amāvāsyāṃ viśeṣeṇa pretapakṣe ca pārthiva

yaścaitāṃ śṛṇuyātpuṇyāṃ śrāddhotpattiṃ paṭhecca vā //
sa sarvadoṣanirmuktaḥ śrāddhadānaphalaṃ labhet

śrāddhakāle paṭhedyastu śrāddhotpattimimāṃ naraḥ //
akṣayaṃ tadbhavecchrāddhaṃ sarvacchidravivarjitam//

asaddravyeṇa vā cīrṇamanarhairbrāhmaṇairapi //
abhuktaṃ kāmahīnaṃ vā mantrahīnamathāpi vā

sarvaṃ saṃpūrṇatāṃ yāti kīrtanātpārthivottama/
asyāḥ śrāddhasamutpatteḥ kīrtanācchravaṇādapi

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭake śvarakṣetramāhātmye śrāddhakalpe śrāddhotpattivarṇanaṃnāma ṣoḍaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ