સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.216

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
અન્યેઽપિ વિવિધાઃ કાલાઃ સન્તિ પુણ્યતમા દ્વિજ ॥
કસ્માચ્ચેંદુક્ષયે શ્રાદ્ધં વિશેષા ત્સમુદાહૃતમ્

એતન્મે સર્વમાચક્ષ્વ વિસ્તરેણ મહામુને

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
સત્યમેતન્મહારાજ શ્રાદ્ધાર્હાઃ સંતિ ભૂરિશઃ ॥
કાલાઃ પિતૃગણાનાં ચ તૃપ્તિદાસ્તુષ્ટિદાશ્ચ યે

મન્વાદ્યા વા યુગાદ્યાશ્ચ તેષાં સંક્રાંતયોઽપરાઃ ॥
વ્યતીપાતો ગજચ્છાયા ગ્રહણં સોમ સૂર્યયોઃ

એતેષુ યુજ્યતે શ્રાદ્ધં પ્રકર્તું પિતૃતૃપ્તયે ॥
તથા તીર્થે વિશેષેણ પુણ્ય આયતને શુભે

શ્રાદ્ધાર્હૈર્બ્રાહ્મણૈઃ પ્રાપ્તૈર્દ્રવ્યૈર્વા પિતૃવલ્લભૈઃ ॥
અપર્વણ્યપિ કર્તવ્યં સદા શ્રાદ્ધં વિચક્ષણૈઃ

સોમક્ષયે વિશેષેણ શૃણુષ્વૈકમના નૃપ ॥
અમા નામ રવે રશ્મિસહસ્રપ્રમુખઃ સ્થિતઃ

યસ્ય સ્વતેજસા સૂર્યઃ પ્રોક્તસ્ત્રૈલોક્યદીપકઃ ॥
તસ્મિન્વસતિ યેનેન્દુરમાવસ્યા તતઃ સ્મૃતા

અક્ષયા ધર્મકૃત્યે સા પિતૃકૃત્યે વિશેષતઃ ॥
અગ્નિષ્વાત્તા બર્હિષદ આજ્યપાઃ સોમપાસ્તથા

રશ્મિપા ઉપહૂતાશ્ચ તથૈવાયંતુનાઃ પરે ॥
તથા શ્રાદ્ધભુજશ્ચાન્યે સ્મૃતા નાન્દીમુખા નૃપ

એતે પિતૃગણાઃ ખ્યાતા નવ દેવસમુદ્ભવાઃ ॥
આદિત્યા વસવો રુદ્રા નાસત્યાવશ્વિનાવપિ

સન્તર્પયન્તિ તે ચૈતાન્મુક્ત્વા નાન્દીમુખાન્પિતૄન્ ॥
બ્રહ્મણા તે સમાદિષ્ટાઃ પિતરો નૃપસત્તમ

તાન્સંતર્પ્ય તતઃ સૃષ્ટિં કુરુતે પદ્મસંભવઃ ॥

પિતરો અન્યેઽપિ મર્ત્યા નિવસન્તિ ત્રિવિષ્ટપે ॥
દ્વિવિધાસ્તે પ્રદૃશ્યંતે સુખિનોઽસુખિનઃ પરે

યેભ્યઃ શ્રાદ્ધાનિ યચ્છંતિ મર્ત્ય લોકે સ્વવંશજાઃ ॥
તે સર્વે તત્ર સંહૃષ્ટા દેવવન્મુદિતાઃ સ્થિતાઃ

યેષાં યચ્છન્તિ તે નૈવ કિંચિત્કિઞ્ચિત્સ્વવંશજાઃ ॥
ક્ષુત્પિપાસાકુલા સ્તે ચ દૃશ્યન્તે બહુદુઃખિતાઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પિતરઃ સુરપૂજિતાઃ ॥
અગ્નિષ્વાત્તાદયઃ સર્વે ત્રિદશેન્દ્રમુપસ્થિતાઃ

ભક્ત્યા દૃષ્ટા મહારાજ સહસ્રાક્ષેણ પૂજિતાઃ ॥
તથાન્યૈર્વિબુધૈઃ સર્વૈઃ પ્રસ્થિતાઃ સ્વે નિકેતને

પિતૃલોકં મહારાજ દુર્લભં ત્રિદશૈરપિ ॥
તાન્દૃષ્ટ્વા પ્રસ્થિતાન્રાજન્પિતરો મર્ત્યસંભવાઃ

ક્ષુત્પિપાસાર્દિતા યે ચ ત ઊચુર્દૈન્યમાશ્રિતાઃ ॥
સ્તુત્વાઽથ સુસ્તવૈર્દિવ્યૈઃ પિતૃસૂક્તૈશ્ચ પાર્થિવ ॥

વેદોક્તૈરપરૈશ્ચૈવ પિતૃતુષ્ટિકરૈઃ પરૈઃ ॥
તતઃ પ્રોચુશ્ચ સંહૃષ્ટાઃ પિતરસ્તાન્સુરોદ્ભવાઃ

પ્રસન્નાઃ સ્મો વયં સર્વે યુષ્માકં શંસિતવ્રતાઃ ॥
તસ્માદ્બ્રૂત વયં યેન યચ્છામો વો હૃદિ સ્થિતમ્

॥ પિતર ઊચુઃ ॥ ॥
વયં હિ પિતરઃ ખ્યાતા મનુષ્યાણામિહાગતાઃ ॥
સ્વર્ગે સ્વકર્મણા નિત્યં નિવસામ સુરૈઃ સહ

વિમાનેષુ વિચિત્રેષુ સંસ્થિતાઃ સર્વતોદિશમ્ ॥
વાંછિતેષુ ચ લોકેષુ યામો ધ્વજપતાકિષુ

હંસબર્હિણ જુષ્ટેષુ સંસેવ્યેષ્વપ્સરોગણૈઃ ॥
ગન્ધર્વૈર્ગીયમાનાશ્ચ સ્તૂયમાનાશ્ચ ગુહ્યકૈઃ

પરં સન્તિષ્ઠમાનાનામસ્માકં ત્રિદશૈઃ સહ ॥
અત્યર્થં જાયતે તીવ્રા ક્ષુત્પિપાસા સુદારુણા

યસ્યા મન્યામહે ચિત્તે વહ્નિમધ્યગતા વયમ્ ॥
ભક્ષયામઃ કિમેતાન્હિ પક્ષિણો વિવિધાનપિ ॥
હંસાદીન્મધુરાલાપાન્કિં વા ચાપ્સરસાં ગણાન્

યદિ કશ્ચિત્ક્ષુધાવિષ્ટઃ કઞ્ચિદાદાય પક્ષિણમ્ ॥
ગુપ્તો ગૃહ્ણાતિ ભક્ષાર્થં હન્તું શક્તોઽપિ સોઽપિ ન

અજરાશ્ચામરાશ્ચૈવ સ્વર્ગે યે સ્વર્ગગાઃ ખગાઃ ॥
તથા મનોરમા વૃક્ષા નન્દનાદિ વનેષુ ચ

ફલિતા યે પ્રદૃશ્યંતે પ્રાપ્યાંશ્ચાપિ મનોરમાઃ ॥
તત્ફલાનિ વયં સર્વે ગૃહ્ણીમઃ પિતરો યદિ

ન ત્રુટંત્યપિ યત્નેન સમાકૃષ્ટાનિ તાન્યપિ ॥
એતલ્લેખાપગાતોયં તૃષાર્ત્તા યદિ યત્નતઃ ॥
પ્રપિબામો ન હસ્તેષુ તચ્ચ તોયં પુનઃ સ્પૃશેત્

ભુંજાનશ્ચ ન કોઽપ્યત્ર દૃશ્યતેઽત્ર પિબન્નપિ ॥
તસ્માત્ત્રિવિષ્ટપાવાસો હ્યસ્માકં ઘોરદારુણઃ

એતે સુરગણાઃ સર્વે યે ચાન્યે ગુહ્યકાદયઃ ॥
દૃશ્યંતેઽત્ર વિમાનસ્થા સર્વે સંહૃષ્ટમાનસાઃ

ક્ષુત્પિપાસાપરિત્યક્તા નાનાભોગસમાશ્રયાઃ ॥
કદાચિચ્ચ વયં સર્વે ભવામસ્તાદૃશા ઇવ

ક્ષુત્પિપાસાપરિત્યક્તાઃ સતોષં પરમં ગતાઃ ॥
તત્કિં કારણમેતદ્યત્ક્ષુત્પિ પાસા પ્રજાયતે

આકસ્મિકી ચ બાધા નઃ કદાચિન્ન પ્રણશ્યતિ ॥
તથા કુરુત ભદ્રં વો યથા તુષ્ટિઃ પ્રજાયતે

શાશ્વતી નો યથાઽન્યેષાં દેવાનાં સ્વર્ગવાસિનામ્ ॥
યૂયં હિ પિતરો યસ્માદ્દેવાનાં ભાવિતાત્મનામ્

વયં ચૈવ મનુષ્યાણાં તેન વઃ શરણં ગતાઃ ॥ ॥
॥ પિતર ઊચુઃ ॥ ॥
અસ્માકમપિ ચૈવૈષા કષ્ટાવસ્થા પ્રજાયતે

શક્રાદ્યા વિબુધા વ્યગ્રાઃ શ્રાદ્ધં યચ્છંતિ નો યદા ॥
તતશ્ચાગત્ય તાન્સર્વે દેવાન્સંપ્રાર્થયામહે

તતસ્તૃપ્તિં પ્રગચ્છામસ્તૈર્દેવૈસ્તર્પિતા વયમ્ ॥
યુષ્માકં વંશજા યે ચ પ્રયચ્છંતિ સમાહિતાઃ

કથં ન તૃપ્તિમાયાતાસ્તે સર્વે તૈઃ પ્રતર્પિતાઃ ॥
યત્ર પ્રમાદિભિર્વંશ્યૈર્ન તર્પ્યંતે કથંચન

ક્ષુત્પિપાસાકુલાઃ સર્વે તે તદા સ્યુર્ન સંશયઃ ॥
કિં પુનર્નરકસ્થા યે ધર્મરાજનિવેશને

એતદ્ધિ કારણં પ્રોક્તં યુષ્માકં ચ કથંચન ॥
ક્ષુત્પિપાસોદ્ભવં રૌદ્રં યુષ્માભિર્યદુદીરિતમ્

તદસ્માકં વિભાગં ચેદ્યૂયં યચ્છત સત્તમાઃ ॥
સર્વે કવ્યસ્ય દત્તસ્ય તત્કુર્મો વૈ હિતં શુભમ્

બ્રહ્માણં પ્રાર્થયિત્વા ચ સ્વયં ગત્વા તદંતિકમ્॥
બાઢમિત્યેવ તૈરુક્તે તત આદાય તાનપિ

દિવ્યાઃ પિતૃગણાઃ પ્રાપ્તા વિધેઃ સદનમુત્તમમ્ ॥
નાંદીમુખાન્પુરસ્કૃત્ય પિતૄન્યાંસ્તર્પયેદ્વિધિઃ

સૃષ્ટિકાલે તુ સંપ્રાપ્તે વૃદ્ધિકામઃ સુરેશ્વરઃ ॥
અથ તૈઃ સહ તે સર્વે સ્તુત્વા તં કમલાસનમ્ ॥
પ્રણિપત્ય સ્થિતાઃ સર્વે પિતરો વિનયાન્વિતાઃ

પિતૄંસ્તાન્વિનયોપેતાન્પ્રણિપાતપુરઃસરાન્ ॥
વિધિઃ પ્રોવાચ રાજેંદ્ર સાંત્વયઞ્શ્લક્ષ્ણયા ગિરા

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
કિમર્થં પિતરઃ સર્વે સમાયાતા મમાંતિકમ્ ॥
દેવતાનાં મયા સાર્ધં સંપૂજ્યાઃ સર્વદા સ્થિતાઃ

તથાન્યેઽપિ ચ દૃશ્યંતે યુષ્માભિઃ સહ સંગતાઃ ॥
ય એતે માનવા કારાઃ સ્વલ્પતેજોન્વિતાઃ સ્થિતાઃ

॥ પિતર ઊચુઃ ॥ ॥
પિતરો માનવા હ્યેતે સ્વર્ગં પ્રાપ્તાઃ સ્વકર્મભિઃ ॥
દેવાનાં મધ્યસંસ્થાશ્ચ પીડ્યંતે ક્ષુત્પિપાસયા

યદા યચ્છંતિ નો વંશ્યાઃ કવ્યં ચૈવ પ્રમાદતઃ ॥
તદા ગચ્છંતિ નો તૃપ્તિં યાનૈર્યાંતિ યથા સુરાઃ

તદૈતૈઃ પ્રાર્થનાઽસ્માકં કૃતા શાશ્વતતૃપ્તયે ॥
ન ચ શક્તા વયં દાતું તેન ત્વાં સમુપસ્થિતાઃ

યથા સ્યુર્દેવતા વ્યગ્રાસ્તદાઽસ્માકમપિ પ્રભો। ॥
કવ્યં વિના ભવેદેષા દશા કષ્ટા સુરેશ્વર

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં નઃ સમેમેતૈઃ સુરેશ્વર ॥
યથા સ્યાચ્છાશ્વતી તૃપ્તિઃ સ્વસ્થાનસ્થાયિનામપિ॥

એતેઽસ્માકં પ્રદાસ્યંતિ કવ્યં યન્નિજવંશજૈઃ ॥
પ્રદત્તં તેન સંપ્રાપ્તા વયં દેવ ત્વદન્તિકમ્

દેવાનાં ચૈવ યત્કવ્યં તન્નાસ્માકં પ્રતૃ પ્તયે ॥
યતઃ ક્રિયાવિહીનં તન્ન તેષાં વિદ્યતે ક્રિયા

પિતૄનુદ્દિશ્ય યત્કવ્યં બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રદીયતે ॥
સ્નાતૈર્ધૌતાંબરૈર્મર્ત્યૈસ્તદ્ભવેત્તૃપ્તિદં મહત્ ॥

પિતૄણાં સર્વદેવેશ ઇત્યેષા વૈદિકી શ્રુતિઃ ॥
ન સ્નાતસ્યાધિકારોઽસ્તિ દેવાનાં ચ દ્વિજાતિવત્

પીયૂષમપિ તૈર્દત્તં તેન નઃ સ્યાન્ન તૃપ્તયે

તસ્માન્માનુષદત્તૈર્નો યથા કવ્યે પ્રજાયતે ॥
સ્વર્ગસ્થાનાં પરા તૃપ્તિઃ સમમેતૈસ્તથા કુરુ

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા સુચિરં ધ્યાત્વા બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
તાનુવાચ તતઃ સર્વાન્પિતૄન્પાર્થિવસત્તમ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અસ્મિંસ્ત્રેતાયુગે સંજ્ઞા હવ્યકવ્યસમુદ્ભવા॥
સંપ્રયાતા યુગે યુગ્મે કલૌ ન પ્રભવિષ્યતિ

યથાયથા યુગાનાં ચ હ્રાસ એષ ભવિષ્યતિ ॥
તથાતથા જના દુષ્ટા ભવિષ્યંત્યન્યભક્તિકાઃ ॥

ન દાસ્યંતિ યથોક્તાનિ તે કવ્યાનિ કથંચન ॥
તતઃ કષ્ટતરાઽવસ્થા પિતૄણાં સંભવિષ્યતિ

તસ્માદહં કરિષ્યામિ સુખોપાયં શરીરિણામ્ ॥
યેન સન્તર્પિતા યૂયં પરાં તૃપ્તિમવાપ્સ્યથ

પિતુઃ પિતામહસ્યૈવ તત્પિતુશ્ચ તતઃ પરમ્॥
સમુદ્દેશેન દત્તેન બ્રાહ્મણેભ્યઃ પ્રભક્તિતઃ

સર્વેષાં સ્યાત્પરા તૃપ્તિર્યાવન્માં પિતરોઽધુના ॥
તથા માતામહાનાં ચ પક્ષે નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

ત્રિભિઃ સન્તર્પિતાસ્તેઽપિ તર્પિતાઃ સ્યુર્મમાવધિ ॥
યુષ્માકં તૃપ્તયે યશ્ચ સુખોપાયો ભવિષ્યતિ

તં શૃણુધ્વં મહાભાગા ગદતો મમ સાંપ્રતમ્ ॥
પિતૄનન્નેન યેનૈવ સમુદ્દિશ્ય દ્વિજોત્તમાન્

તર્પયિષ્યંતિ તેનૈવ પિણ્ડાન્દાસ્યંતિ ભક્તિતઃ ॥
તન્નામ્ના તેન વસ્તૃપ્તિઃ શાશ્વતી સંભવિષ્યતિ

તસ્માદ્ગચ્છત સન્તુષ્ટાઃ સ્વાનિ સ્થાનાનિ પૂર્વજાઃ

તતસ્તે સહિતાસ્તૈસ્તુ સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે ॥
વિમાનૈઃ સૂર્યસંકાશૈર્ગત્વા પાર્થિવસત્તમ

અથ સંગચ્છતા રાજન્કાલેન મહતા તતઃ ॥
તચ્ચાપિ ન દદુઃ શ્રાદ્ધં મર્ત્યાસ્ત્રિપુરુષં ચ યત્

નિત્યં પિતૄન્સમુદ્દિશ્ય બહવોઽત્ર નરાધિપ ॥
કવ્યભાગાન્પુનસ્તેષાં તથા પૂર્વં યથા નૃપ

ક્ષુત્પિપાસોદ્ભવાપીડા મહતી સમજાયત ॥
તેષાં ચ દૈવિકાનાં ચ પિતૄણાં નૃપસત્તમ

સમેત્યાથ પુનઃ સર્વે બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ ॥
પ્રોચુશ્ચ પ્રણિપત્યોચ્ચૈઃ સુદીનાઃ પ્રપિતામહમ્

ભગવન્ન પ્રયચ્છંતિ નિત્યં નો વંશસંભવાઃ ॥
શ્રાદ્ધાનિ દૌઃસ્થ્યમાપન્નાસ્તેન સીદામહે વિભો

યથા પૂર્વં તથા દેવ તદુપાયં પ્રચિન્તય ॥
કંચિદ્યેન દરિદ્રા વૈ પ્રીણયંતિ ચ તે પિતૄન્

ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા તાનાહ પ્રપિતામહઃ ॥
કૃપાવિષ્ટો મહારાજ સર્વાન્પિતૃગણાંસ્તથા

સત્યમેતન્મહાભાગા દૌઃસ્થ્યં યાંતિ દિનેદિને ॥
જના યથાયથા યાતિ યુગં શ્રેષ્ઠં ચ પૃષ્ઠતઃ

તથાપિ ચ કરિષ્યામિ યુષ્મદર્થમસંશયમ્ ॥
ઉપાયં લઘુ સન્તૃપ્તિર્યેન વોઽત્ર ભવિ ષ્યતિ

અમાનામ રવે રશ્મિસહસ્રપ્રમુખઃ સ્થિતઃ ॥
તસ્મિન્વસતિ યેનેન્દુરમાવાસ્યા તતઃ સ્મૃતા

તસ્મિન્નહનિ યે શ્રાદ્ધં પિતૄનુદ્દિશ્ય ચાત્મનઃ ॥
કરિષ્યંતિ નરા ભક્ત્યા તે ભવિષ્યંતિ સુસ્થિતાઃ

ધનધાન્યસમોપેતા સર્વશત્રુવિવર્જિતાઃ ॥
અપમૃત્યુપરિત્યક્તા મમ વાક્યાદ સંશયમ્

॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા બભૂવુર્હૃષ્ટમાનસાઃ ॥
પિતરઃ કવ્યમાસાદ્ય પ્રહષ્ટેનાંતરાત્મના

યયુઃ સ્વાનિ નિકેતાનિ પ્રેષિતાઃ પદ્મયોનિના ॥
અમાવાસ્યાદિનં પ્રાપ્ય શ્રાદ્ધં દત્તં સ્વવંશજૈઃ

સંતૃપ્તા માસમાત્રં ચ તસ્થુઃ સંતુષ્ટમાનસાઃ ॥
ગચ્છતા ત્વથકાલેન દૌઃસ્થ્યં પ્રાપ્ય નરા ભુવિ ॥
દર્શેઽસ્મિન્નપિ નો શ્રાદ્ધં પ્રાયઃ કુર્વંતિ કેચન

તતઃ પિતૃગણાઃ સર્વેં યે દિવ્યા યે ચ માનુષાઃ॥
ક્ષુત્પિપાસાકુલા ભૂયો બ્રહ્માણં શરણં ગતાઃ

પ્રોચુશ્ચ પ્રણિપત્યોચ્ચૈસ્તે સમેતાઃપિતામહમ્॥
પરમં દૈન્યમાસ્થાય બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા

।
ભગવન્નિંદુક્ષયે શ્રાદ્ધં પ્રોક્તં માસં ત્વયા વિભો॥
અસ્માકં પ્રીણનાર્થાય યત્કરિષ્યંતિ માનવાઃ

દૌઃસ્થાત્તદપિ નો કુર્યુઃ પ્રાયશસ્તુ પિતામહ ॥
તેનાસ્માકં પરા પીડા ક્ષુત્પિપાસાસમુદ્ભવા

તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં નો યથા પૂર્વં સુરેશ્વર॥
તથાપિ દુઃસ્થતાભાજસ્તર્પયિષ્યંતિ નોઽધુના

॥ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ॥ ॥
અથ બ્રહ્માપિ સંચિન્ત્ય તાનુવાચ કૃપાન્વિતઃ ॥
યુષ્મદર્થં મયોપાયશ્ચિંતિતઃ પિતરો લઘુઃ

યેન તૃપ્તિં પરાં યૂયં ગમિષ્યથ પિત્રીશ્વરાઃ ॥
અમાવાસ્યોદ્ભવં શ્રાદ્ધમલબ્ધ્વાપિ ચ વત્સરમ્

યથા મમ પ્રસાદેન તચ્છૃણુધ્વં સમાહિતાઃ ॥
આષાઢ્યાઃ પંચમે પક્ષે કન્યાસંસ્થે દિવાકરે

મૃતાહનિ પુનર્યો વૈ શ્રાદ્ધં દાસ્યતિ માનવઃ ॥
તસ્ય સંવત્સરંયાવતૃપ્તાઃ સ્યુઃ પિતરો ધ્રુવમ્

એવં જ્ઞાત્વા કરિષ્યંતિ પ્રેતપક્ષે નરા ભુવિ ॥
શ્રાદ્ધં યૂયં ન સંદેહો ભવિષ્યથ સુતર્પિતાઃ

યાવત્સંવત્સરં તેન એકેનાપિ તુ સત્તમાઃ ॥
તસ્મિન્નપિ ચ યઃ શ્રાદ્ધં યુષ્માકં ન પ્રદાસ્યતિ

શાકેનાઽપિ દરિદ્રોઽસાવંત્યજત્વમુપેષ્યતિ ॥
આસનં શયનં ભોજ્યં સ્પર્શં સંભાષણં તથા

યે કરિષ્યંતિ તૈઃ સાર્ધં તેઽપિ પાપતમા નરાઃ ॥
ન તેષાં સંતતિર્વૃદ્ધિં સંપ્રયાસ્યતિ કર્હિચિત્

ન સુખં ધનધાન્યં ચ તેષાં ભાવિ કથંચન ॥
તસ્માદ્ગચ્છત ચાવ્યગ્રાઃ સ્વસ્થાનં પિતરો દ્રુતમ્

કલિકાલેઽપિ સંપ્રાપ્તે દારુણે નિર્ધેને જને ॥
વર્ષાંતે શ્રાદ્ધમેકં હિ પ્રકરિષ્યંતિ માનવાઃ

યેનાખિલં ભવેદ્વર્ષં યુષ્માકં પ્રીતિરુત્તમા

॥ ॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા પિતરો હૃષ્ટા જગ્મુઃ સ્વંસ્વં નિકેતનમ્ ॥
વર્ષાંતેઽપિ સમાસાદ્ય શ્રાદ્ધં ન સ્યુર્બુભુક્ષિતાઃ

અથ યેઽત્ર દુરાત્માનો નિઃશંકાઃ કૃપણાત્મકાઃ ॥
કલિના મોહિતાઃ શ્રાદ્ધં વત્સરાંતેઽપિ નો દદુઃ

તેષાં તુ પિતરો ભૂયો દિવ્યૈઃપિતૃભિરન્વિતાઃ ॥
બ્રહ્માણં શરણં જગ્મુઃ પ્રોચુસ્તે દીનમાનસાઃ

ભગવન્વત્સરાંતેઽપિ કન્યાસંસ્થે દિવાકરે ॥
નાસ્માકં વંશજાઃ શ્રાદ્ધં પ્રયચ્છંતિ દુરાત્મકાઃ

તેન સંપીડિતા દેવ ક્ષુત્પિપાસા સમાકુલાઃ ॥
વયં શરણમાપન્નાસ્તત્પ્રતીકારમાચર

યથા પૂર્વં મહાભાગ વદોપાયં લઘૂત્તમમ્॥
એકાહિકેન શ્રાદ્ધેન યેનાસ્માકં હિ શાશ્વતી ॥
પ્રીતિઃ સંજાયતે દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્સુરેશ્વર

વંશક્ષયેઽપિ સંજાતે હ્યસ્માકં પતનં ભવેત્

॥
॥ ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં ધ્યાત્વા પિતામહઃ ॥
કૃપયા પરયાવિષ્ટસ્તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

બ્રહ્મોવાચ ॥
અન્યો યુષ્મત્પ્રતુષ્ટ્યર્થમુપાયશ્ચિંતિતો મયા ॥
સ લઘુર્યેન વોઽત્યંતં તૃપ્તિર્ભવતિ શાશ્વતી

ગયાશિરઃ સમાસાદ્ય શ્રાદ્ધં દાસ્યંતિ યેઽત્ર વઃ ॥
અપ્યેકં તત્પ્રભાવેન દિવ્યાં ગતિમવાપ્સ્યથ

અપિ પાપાત્મનઃ પુંસો બ્રહ્મઘ્નસ્યાપિ દેહિનઃ ॥
અપિ રૌરવસંસ્થસ્ય કુમ્ભીપાકગતસ્ય ચ

પ્રેતભાવગતસ્યાપિ યસ્ય શ્રાદ્ધં પ્રદાસ્યતિ ॥
ગયાશિરસિ વંશસ્થસ્તસ્ય મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

એતન્મમ વચઃ શ્રુત્વા સાંપ્રતં ભુવિ માનવાઃ ॥
નિઃસ્વા અપિ કરિષ્યંતિ શ્રાદમેકં હિ તત્ર ચ ॥
ગયાશિરસિ સુવ્યક્તં યુષ્માકં મુક્તિદાયકમ્

ભર્તૃયજ્ઞ ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા પિતરસ્તસ્ય વચનં પરમેષ્ઠિનઃ ॥
અનુજ્ઞાતાસ્તતસ્તેન સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે

તતઃપ્રભૃતિ શ્રાદ્ધાનિ પ્રવૃત્તાનિ ધરાતલે ॥
પિંડદાનસમે તાનિ યાવદાપુરુષત્રયમ્

પૂર્વં બ્રહ્માદિતઃ કૃત્વા યે કેચિત્પુરુષા ગતાઃ ॥
પરલોકં સમુદ્દિશ્ય તાન્નરાઞ્છક્તિતો નૃપ

તત્સંખ્યાનાં દ્વિજેંદ્રાણાં દત્તવંતોઽપિ વાંછિતમ્ ॥
અદૈવત્યમિદં શ્રાદ્ધં દરિદ્રાણાં સુખાવહમ્

પિતૄણાં દેવતાનાં ચ મનુષ્યાણાં સુતૃપ્તિ દમ્ ॥
તસ્માચ્છ્રાદ્ધં પ્રકર્તવ્યં પુરુષેણ વિજાનતા

પિતૄણાં વાંછતા તૃપ્તિં કાલેષ્વેતેષુ યત્નતઃ॥
ગયાયાં ચ વિશેષેણ લોકદ્વયમભીપ્સતા

ન દદાતિ નરઃ શ્રાદ્ધં પિતૄણાં ચન્દ્રસંક્ષયે ॥
ક્ષુત્પિપાસાપરીતાંગાઃ પિતરસ્તસ્ય દુઃખિતાઃ ॥

પ્રેતપક્ષં પ્રતીક્ષંતે ગુરુવાંછાસમન્વિતાઃ ॥
કર્ષુકા જલદં યદ્વદ્દિવાનક્તમતંદ્રિતાઃ

પ્રેતપક્ષે વ્યતિક્રાંતે યાવત્કન્યાં ગતો રવિઃ ॥
તાવચ્છ્રાદ્ધં ચ વાંછંતિ દત્તં સ્વૈઃ પિતરઃ સુતૈઃ

તતસ્તુલાગતેપ્યેકે સૂર્યે વાંછંતિ પાર્થિવ ॥
શ્રાદ્ધં સ્વવંશજૈ ર્દત્તં ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલાઃ

તસ્મિન્નપિ વ્યતિક્રાંતે કાલે ચાંલિં ગતે રવૌ ॥
નિરાશાઃ પિતરો દીનાસ્તતો યાંતિ નિજાલયમ્

માસદ્વયં પ્રતીક્ષંતે ગૃહદ્વારં સમાશ્રિતાઃ ॥
વાયુભૂતાઃ પિપાસાર્તાઃ ક્ષુત્ક્ષામાઃ પિતરો નૃણામ્

યાવત્કન્યાગતઃ સૂર્યસ્તુલાસ્થશ્ચ મહીપતે॥
તથા દર્શદિને તદ્વદ્બ્રહ્મણો વચનાન્નૃપ

તસ્માચ્છ્રાદ્ધં સદા કાર્યં પિતૄણાં તૃપ્તિમિચ્છતા ॥
તિલોદકં વિશેષેણ યથા બ્રહ્મવચો નૃપ

વિત્તાભાવેઽપિ દર્શાયાં શ્રાદ્ધં દેયં વિપશ્ચિતા ॥
તદભાવે ચ કન્યાયાં સંસ્થિતે દિવસાધિપે

તદભાવે ગયાયાં ચ સકૃચ્છ્રાદ્ધં હિ નિર્વપેત્ ॥
યેન નિત્યં પ્રદત્તસ્ય શ્રાદ્ધસ્ય ફલમશ્નુતે

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નરાધિપ ॥
યેનૈતત્ક્રિયતે શ્રાદ્ધં જનૈઃ પિતૃ પરાયણૈઃ

અમાવાસ્યાં વિશેષેણ પ્રેતપક્ષે ચ પાર્થિવ

યશ્ચૈતાં શૃણુયાત્પુણ્યાં શ્રાદ્ધોત્પત્તિં પઠેચ્ચ વા ॥
સ સર્વદોષનિર્મુક્તઃ શ્રાદ્ધદાનફલં લભેત્

શ્રાદ્ધકાલે પઠેદ્યસ્તુ શ્રાદ્ધોત્પત્તિમિમાં નરઃ ॥
અક્ષયં તદ્ભવેચ્છ્રાદ્ધં સર્વચ્છિદ્રવિવર્જિતમ્॥

અસદ્દ્રવ્યેણ વા ચીર્ણમનર્હૈર્બ્રાહ્મણૈરપિ ॥
અભુક્તં કામહીનં વા મન્ત્રહીનમથાપિ વા

સર્વં સંપૂર્ણતાં યાતિ કીર્તનાત્પાર્થિવોત્તમ।
અસ્યાઃ શ્રાદ્ધસમુત્પત્તેઃ કીર્તનાચ્છ્રવણાદપિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકે શ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રાદ્ધકલ્પે શ્રાદ્ધોત્પત્તિવર્ણનંનામ ષોડશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ