Skanda Purana · Chapter 6.213

// sūta uvāca // //
ratnādityasya māhātmyametadvaḥ parikīrtitam //
sarvakuṣṭhaharaṃ yacca sarvapātakanāśanam //
bhūyastathaiva māhātmyaṃ mahadvai śrūyatāṃ raveḥ

purāsīdbrāhmaṇaḥ kaścitkuṣṭhavyādhisamākulaḥ /१
tena cārādhitaḥ sūryastatrasthena dvijottamāḥ

pūrvadakṣiṇadigbhāge samāsādya tataḥ param //
rakta candanajāṃ kṛtvā pratimāṃ bhāvitātmanā

tato varṣasahasrāṃte tuṣṭastasya divākaraḥ //
varado'smīti taṃ prāha dṛṣṭigocaramāgataḥ

//
// brāhmaṇa uvāca // //
yadi tuṣṭo'si me deva kuṣṭhavyādhiṃ hara prabho //
nānyena kāraṇaṃ me'sti rājyenāpi triviṣṭape

// śrībhagavānuvāca // //
saptamyāṃ sūryavāreṇa kuru vipra pradakṣiṇām //
śatamaṣṭottaraṃ yāvatsnātvā puṇyahrade śubhe //
phalahastaḥ pṛthaktvena tataḥ kuṣṭhena mucyase

anyo'tra gāṃ gato yo'pi vratametatkariṣyati //
sarvarogavinirmukto mama lokaṃ sa gacchati

// śrīsūrya uvāca // //
tacchrutvā sa tathā cakre brāhmaṇaḥ śraddhayā'nvitaḥ //
vimuktaśca tadā kuṣṭhāddivyadehamavāptavān

atha bhūyo'pi taṃ prāha nīrogaṃ bhagavānraviḥ //
kiṃ te priyaṃ karomyanyadvada brāhmaṇasattama

so'bravītsarvadaivātra sthātavyaṃ bhagavanvibho

// śrībhagavānuvāca // //
ataḥ paraṃ mamāvāsaḥ sthāne'tra ca bhaviṣyati //
nāmnā kuharavāsākhyā saṃjñā mama bhaviṣyati

kasyacittvatha kālasya viṣṇuputro babhūva ha //
sāṃbonāma surūpāḍhyo jāṃbavatyāṃ dvijottamāḥ

kṣobhasaṃjananaḥ strīṇāṃ mātṝṇāmapi sa dvijāḥ /१
atha taṃ rājamārgeṇa gacchaṃtaṃ yadusattamam

puranāryo'pi saṃtuṣṭā vīkṣāṃcakruḥ sukautukāt //
gṛhakāryāṇi saṃtyajya samārūḍhā gavākṣakān

tasya kāmātmadehasya darśanārthaṃ samutsukāḥ //
kāścidardhānuliptāṃgyaḥ kāścidekāṃjitekṣaṇāḥ // १५
ardhasaṃyamitaiḥ keśaistathānyāstyaktabālakāḥ//
ekasmiṃścaraṇe kāścinniyojyopānahaṃ drutāḥ / १६ //
pādukāṃ ca dvitīye tu paryadhāvannitaṃbinīḥ //
vrajaṃtīṣu tathānyāsu vanitāsu gavākṣakān

vyākrośaṃti krudhāviṣṭāḥ śiśavo guravastathā //
nīvībandhanaviśleṣasamākulitacetasaḥ

yayurevāparāḥ sveṣu gavākṣeṣu varāṃganāḥ //
sa cakarṣa tadā tāsāṃ patitairnetraraśmibhiḥ

hṛdayāni dharāpṛṣṭhe kāmadevasamo yuvā //
kāciddṛṣṭvaiva tadrūpaṃ tasya sāṃbasya kāminī

niścalā kāmataptāṃgī likhiteva vibhābyate //
kācidagnisamānmuktvā niśvāsānkāmapīḍitā

ekāstaṃ ca samālokya rūpayauvanasaṃyutam //
gavākṣātprapataṃti sma niśceṣṭā dharaṇītale

anyāḥ parasparālāpa prakurvaṃti varastriyaḥ //
ekā sā kāminī dhanyā yāsya cakrevagūhanam // २३
niḥśeṣāṃ rajanīṃ prāpya māghamāsasamudbhavām //
āstāṃ tāvatstriyo yāśca narā api nirargalam

jalpaṃti cedṛśaṃ sarvaṃ tasya rūpeṇa vismitāḥ //
atraye vadanti sevāma enamarthena varjitāḥ

vīkṣyāmo vadanaṃ yena nityameveṃdusaṃnibham //
karṇābhyāṃ vāritā vṛddhirnetrayorapyasaṃśayam //
no cejjānīmahe naiva kiyatī saṃ bhaviṣyati

evaṃ saṃvīkṣyamāṇastu kāminībhirnaraistathā //
niryayau rājamārgeṇa pitṛdarśanalālasaḥ

bhaginyo mātaro yāśca bhrātṛpatnyaśca yāḥ sthitāḥ //
avasthāmīdṛśīṃ prāptā brāhmaṇānāmapi striyaḥ //
mātaro'pi ca yāstasya bhaginyaśca viśeṣataḥ //

anyasminnahani prāpte prāvṛṭkāle niśāgame //
kṛṣṇapakṣe tamobhūte alakṣye'pi gate puraḥ

tanmātā nandinīnāma kāmadevaśarārditā //
tatpatnyā veṣamādhāya tacchayyāyāmupasthitā

so'pi tāṃ dayitāṃ jñātvā sevayāmāsa kāminīm //
ratopacārairvividhairaśraddheyavinirmitaiḥ

tayā tatra yaduśreṣṭho vikalpamakarottadā //
aṃgarājasutā yā me prāṇebhyo'pi garīyasī //

naivaṃvidhaṃ rataṃ veda anayā yadvinirmitam //
veśyā api na jānaṃti ratamīdṛkkathañcana

tato gāḍhaṃ kare dhṛtvā dīpamānīya tatkṣaṇāt //
yāvatpaśyati sā mātā nandinīti ca yā smṛtā

tataśca garhayāmāsa rape kimidaṃ kṛtam //
garhitaṃ sarvalokānāṃ nara kārtipradaṃ tathā

sāpi lajjāsamopetā mahābhayasamākulā //
praṇaṣṭā tatkṣaṇādeva bhayena mahatā'nvinā

sāṃbo'pi pralapannārto nidrāṃ lebhe na vai dvijāḥ //
rātriśeṣamabhūttasya tadā varṣaśatopamam

atha rātryāṃ vyatītāyāṃ prodgate ravimaṇḍale //
duḥkhena mahatā yuktaḥ protthitaḥ sa hareḥ sutaḥ

āvaśyakamapi tyaktvā kaṃcidbrāhmaṇasattamam //
dharmaśāstravidhānajñaṃ samānīyātha cābravīt

rahasye vinayopetaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ //
// sāṃba uvāca // //
mātrā svasrā duhitrā vā svayaṃ syādyadi mohanam

kathaṃ śuddhirbhavettasya paramārthena me vada //
dharmaśāstrāṇi saṃvīkṣya sarvāṇi ca yathākramam

// brāhmaṇa uvāca // //
paranāryāḥ kṛte vatsa prāyaścittaṃ vinirmitam //
dharma droṇeṣu sarveṣu varṇānāṃ ca pṛthagvidham

āsāṃ ca tisṛṇāṃ caiva trayāṇāṃ parikīrtitam //
evamevaṃ vinirdiṣṭaṃ prāyaścittaṃ viśudaye

mātrā mohanamāsādya bhaginyā vātha yādava //
duhitrā vā pramādācca kāryaṃ saṃśodhanaṃ budhaiḥ //
śuddhyarthaṃ tiṃginīmekāṃ nānyajjānāmyahaṃ yataḥ

dharmadroṇeṣu sarveṣu nirṇayo'yamudāhṛtaḥ //
yo mayā tava saṃdiṣṭo nānyosti yadupuṃgava

anyathā yo vadetpṛṣṭaḥ prāyāścittaṃ svacchanda taḥ //
tasya pāpasya bhāgī syādyathā kartā tathaiva saḥ

// sāṃba uvāca // //
tiṃginyāḥ kiṃ svarūpaṃ ca kiṃ pramāṇaṃ dvijottama //
sarvaṃ vistarato brūhi mamāstyatra prayojanam

// brāhmaṇa uvāca // //
govāṭacūrṇamādāya gartāṃ bhṛtvā svamānajām //
śayanaṃ tatra kartavyaṃ yāvadvaktreṇa yādava

upariṣṭāttacca cūrṇaṃ dhāryaṃ govāṭasaṃbhavam //
yāvadvaktrapramāṇaṃ ca varjayitvā svamānanam

tataḥ pādapradeśe tu jvālayeddhavyavāhanam //
yathā śanaiḥ śanairdāhaḥ śarīrasya prajāyate

na caiva cālayedaṃgaṃ kathaṃcittatra saṃsthitaḥ //
naivākraṃdaṃ tathā kuryāddhyāyedekaṃ janārdanam

tato jīvitanāśena gātraśuddhiḥ prajāyate

tiṃginyā yatsvarūpaṃ ca tanmayā parikīrtitam //
prāyaścittamidaṃ samyaṅmahāpātakanāśanam

tacchrutvā vacanaṃ tasya sāṃbo jāṃbavatīsutaḥ //
hṛdaye niścayaṃ kṛtvā tiṃginīsādhakodbhavam

tataḥ provāca vijane vāsudevaṃ ghṛṇānvitaḥ //
tātāhaṃ vipralabdhastu naṃdinyā tava bhāryayā

bhāryāyā rūpamādhāya pāpayā tamasi sthite //
sā mayā nijabhāryeyamiti matvā niṣevitā

tatastu ceṣṭitairjñātvā garhayitvā visarjitā //
tataḥprabhṛti gātre me kuṣṭhavyādhirayaṃ sthitaḥ //

mayātha dharmaśāstrajñaḥ kaścitpṛṣṭo dvijottamaḥ //
prāyaścittaṃ yathoktaṃ me vada mātṛniṣevaṇāt

tenoktaṃ sādhanaṃ samyaktiṃginyā mama śuddhaye //
so'haṃ tāṃ sādhayiṣyāmi tasya pāpasya śuddhaye

anujñāṃ dehi me śīghraṃ kāryaṃ yena karomyaham //
kṣaṃtavyaṃ ca mayā bālye yatkiṃcitkukṛtaṃ kṛtam

mama mātā yathā duḥkhaṃ na kuryāttvaṃ tathā kuru

tacchrutvā vacanaṃ tasya vajrapātopamaṃ hariḥ //
bāṣpapūrṇekṣaṇo dīnastataḥ provāca gadgadam

na tvayā kāmataḥ putra kṛtyametadanuṣṭhitam //
na jñānena kṛtaṃ yasmāttatsmātsvalpaṃ hi pātakam

jānatā yatkṛtaṃ pāpaṃ taccaivākṣayatāṃ vrajet //
na karoti mahīpālo yadi tasya vinigraham

tasmātte kīrtayiṣyāmi prāyaścittaṃ viśuddhaye //
dānaṃ caiva mahābhāga yena kuṣṭhaṃ praṇaśyati

uktāni pratiṣiddhāni punaḥ saṃbhāvitāni ca //
sāpekṣanirapekṣāṇi munivākyānyaśeṣataḥ

tadatra viṣaye putra mama vākyaṃ samācara //
bhaviṣyati mahacchreya iha loke paratra ca

hāṭakeśvaraje kṣetre viśvāmitrapratiṣṭhitaḥ //
mārtaṇḍo'sti suvikhyātaḥ sarvakuṣṭhavināśakaḥ

sūryavāreṇa saptamyāṃ saṃprāpte māsi mādhave //
nakṣatre pitṛdaivatye śuklapakṣe samāgate

bhāskarasyodaye prāpte śraddhāpūtena cetasā //
śatamaṣṭottaraṃ yāvatkurute ca pradakṣiṇām

phalaiḥ śreṣṭhatamaiścaiva tatpramāṇaiḥ pṛthakpṛthak //
tasya kuṣṭhaṃ viniryāti sadya eva na saṃśayaḥ

nīrogaḥ kurute yastu ravestasya pradakṣiṇāḥ //
tāvadyugaṃ pumāneṣa sūryaloke mahīyate

sūryavāreṇa yo martyastasya kṛtvā ṇdakṣiṇām //
namaskaroti sadbhaktyā so'pi rogaiḥ pramucyate

tasmāttvaṃ hi mahārāja tamārādhaya bhāskaram //
devaṃ vai vidhinānena yo mayokto'khilastava

avikalpena manasā samārādhaya satvaram //
muktaroge vipāpmātha dibyadehamavāpsyasi

mā kuruṣva viṣādaṃ tvaṃ kuṣṭhavyādhisamudravam //
tasminkṣetre sthite deve kuharāśrayasaṃjñite

atha tadvacanaṃ śrutvā prasthito viṣṇunandanaḥ

// sūta uvāca // //
etacchrutvā vacastasya devadevasya cakriṇaḥ //
cakāra gamane buddhiyogaṃ sāṃbo'rbudaṃ prati

tataḥ śubhe'hani prāpte hastyaśvarathasaṃyutaḥ //
pratasthe sa suto viṣṇoḥ senayā parivāritaḥ

anuyātaḥ sudūraṃ ca kṛṣṇenākliṣṭakarmaṇā //
bāṣpapūrṇe kṣaṇenaiva sarvamātṛjanena ca

balabhadreṇa vīreṇa cārudeṣṇena dhīmatā //
yuyudhānāniruddhābhyāṃ pradyumnena ca dhīmatā

tato jāṃbavatī putraṃ dṛṣṭvā tīrthonmukhaṃ tadā //
gacchamānaṃ pracakre'tha pralāpānkurarī yathā

hā hatāsmi vinaṣṭāsmi maṃdabhāgyā hyabhāginī //
ekopi tanayo yasyā mamāpyenāṃ daśāṃ gataḥ

atha tāṃ rudatīṃ dṛṣṭvā provāca madhusūdanaḥ //
kimamaṃgalametasya prasthitasya kariṣyasi

bāṣpapūrṇekṣaṇā dīnā muktakeśī viśeṣataḥ //
eṣa vyādhivinirmuktastīrthayātrāphalānvitaḥ //
kuṣṭhavyādhiparityaktaḥ punareṣyati teṃ'tikam

etasminnaṃtare yānādavatīrya tvarānvitaḥ //
sāṃbo'sau prasthitastatra yatra jāṃbavatī sthitā

sa tāṃ praṇamya hṛṣṭātmā kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ //
praṇipatya vihasyo ccairvākyametaduvāca ha

mā tvaṃ mātarvṛthā duḥkhamasmadarthe kariṣyasi //
āgamiṣyāmyahaṃ śīghraṃ tīrthayātrāṃ vidhāya vai

// jāṃbavatyuvāca // //
rakṣatu tvāṃ vane vatsa sarvāstā vanadevatāḥ //
śvāpadebhyaḥ piśācebhyo duṣṭebhyaḥ putra sarvataḥ

śiraste pātu goviṃdaḥ kaṇṭhaṃ ca madhusūdanaḥ //
bāhudeśaṃ hṛṣīkeśo hṛdayaṃ daityanāśanaḥ

jaṭharaṃ puṃḍarīkākṣaḥ kaṭiṃ pātu gadādharaḥ //
jānunoryugalaṃ kṛṣṇaḥ pādau ca dharaṇīdharaḥ

evaṃ saṃspṛśya hastena nijenāṃgāni tasya sā//
samāliṃgya samāghrāya mūrdhadeśe muhurmuhuḥ

preṣayāmāsa taṃ putraṃ kṛtarakṣaṃ yaśasvinī //
sā sarvāṃtaḥpurīyuktā nivṛtā tadanantaram

aśrupūrṇekṣaṇā dīnā niḥśvasantī yathoragī //
tathā ca bhagavānviṣṇuryādavaiḥ sakalaiḥ saha

praviṣṭo dvārakāpuryā sāṃbaṃ proṣya tataḥ param//
aśrupūrṇekṣaṇo dīno balabhadrapuraḥsaraḥ

putraiḥ pautraistathā mitrairbāṃdhavairaparairapi //
dvārakāyā viniṣkramya sāṃbo'pi dvijasattamāḥ

saṃprāptaśca krameṇātha siṃdhusāgarasaṃgame //
yatra yogīśvaraḥ sākṣādaṃbarīṣapratiṣṭhitaḥ

adyāpi tiṣṭhate viṣṇurjaṃtūnāṃ pāpanāśanaḥ //
tatra snātvā samabhyarcya devaṃ yogīśvaraṃ tataḥ

dadau dānāni viprebhyo nānārūpāṇi śaktitaḥ //
dīnāṃdhakṛpaṇebhyaśca tathaivānyebhya eva ca

yānāni vastraratnāni yadyacca yena vāṃchitam //
sa trirātraṃ hareḥ putraḥ sthitvā tatra samāhitaḥ

cyavanasyāśramaṃ puṇyaṃ jagāmātha tataḥ param //
yatra saṃtiṣṭhate viṣṇuścyavanena pratiṣṭhitaḥ

siṃdhostaṭe ca puṇye ca sarvapātakanāśanaḥ //
tatrāpi vipramukhyebhyo dadau dānāni yādavaḥ // २
vāṃchitāni yathoktāni śāstradṛṣṭena karmaṇā //
tatrāpi saṃyataḥ sāṃba sa sthitvā śraddhayānvitaḥ

trirātraṃ prajagāmātha snātvā siṃdhūdake śubhe //
tatastu puṣkarādīni samuddiśya śanaiḥ śanaiḥ

puṣkarāvāsinaṃ devaṃ dhyāyamāno hyaharniśam //
tastu puṣkaraṃ prāpya krameṇa yadusattamaḥ

puṇye kuṇḍajale snātaḥ saṃtarpya pitṛdevatāḥ//
saptamyāṃ sūryavāreṇa gṛhītvātha phalāni ca //
gataḥ saṃtiṣṭhate yatra devo vai viṣṇu sūcitaḥ

pūjayitvā tato bhaktyā devaṃ kuharavāsinam //
vastrānulepanairdhūpairnaivedyaistu pṛthagvidhaiḥ

tataḥ pradakṣiṇāścakre phalahastaḥ śanaiḥśanaiḥ //
prapaṭhansūryagāyatrīṃ śraddhayā parayā yutaḥ

yathāyathā karotyeṣa ravestasya pradakṣiṇām //
tathātathā ca saṃyāti tasya kuṣṭhaṃ dvijottamāḥ

tatra kṣaṇe'bhavattasya citte sāṃbasya dhīmataḥ //
mukto'haṃ kuṣṭharogeṇa nirvikalpaṃ dvijottamāḥ

tataśca sahitaṃ tena yatkiṃcittatra cāgatam //
hastyaśvaratharatnāḍhyaṃ tatsarvaṃ bhaktipūrvakam

nāgarāṇāṃ dadau sarvaṃ tathānyadgrāmapaṃcakam //
sāṃbā''dityaṃ pratiṣṭhāpya tataḥ saṃprasthito gṛham

kiṃcidurvaritaṃ yacca tatsarvaṃ bhaktisaṃyutam //
pradadau sūryaviprebhyaḥ pūjayitvā divākaram

aṣṭau vājisahasrāṇi nāgānāṃ ca śatatrayam //
rathānāṃ ṣaṭśatānyeva aśvairyuktāni vājibhiḥ //
anaṃtāni ca ratnāni dattvā sāṃbo gṛhaṃ gataḥ // १४
ya etatpaṭhate bhaktyā sāṃbākhyānamanuttamam //
śṛṇoti vā'nvaye tasya na kuṣṭhaṃ saṃprajāyate

// sūta uvāca // //
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ viśvāmitrīyamuttamam //
caturthaṃ ca puṇyatīrthaṃ strīṇāṃ caiva śubhāvaham

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye viśvāmitrīyamāhātmye kuharavāsisāṃbādityaprabhāvavarṇanaṃnāma trayodaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ