Skanda Purana · Chapter 6.212

// ṛṣaya ūcuḥ // //
śrutaṃ tīrthatrayaṃ puṇyaṃ hāṭakeśvarasaṃjñite //
kṣetre'tra yattvayā proktamasmākaṃ sūtanaṃdana

viśvāmitrīyamāhātmyaṃ śrotumicchāmahe vayam//
sāṃprataṃ tatsamācakṣva paraṃ kautūhalaṃ hi naḥ

// sūta uvāca // //
samudrasyāpi pāro'tra lakṣyate ca kṣiterapi //
tārakāṇāṃ munestasya na guṇānāṃ dvijottamāḥ

lakṣyate kenacitpāro gādheḥ putrasya dhīmataḥ //
kṣatriyo'pi dvijatvaṃ yaḥ saṃprāpto dvijasattamāḥ// // ४
aṃtyajatvaṃ gatasyāpi triśaṃkoḥ pṛthivīpateḥ //
yajñabhāgabhujo devāḥ pratyakṣeṇa vinirmitāḥ

brahmaṇaḥ spardhayā yena purā sṛṣṭirdvijottamāḥ //
prārabdhā ca tato devaiḥ praṇipatya nivāritaḥ

tasya tīrthasya māhātmyaṃ sāprataṃ vadato mama //
śrūyatāṃ brāhmaṇaśreṣṭhāḥ sarvapātakanāśa nam

tena tatra kṛtaṃ kuṇḍaṃ svahastena mahātmanā //
śastraṃ vināpi bhūpṛṣṭhaṃ pravidārya samaṃtataḥ

tatra dhyātvā samānītā pātālājjāhnavī nadī //
martyaloke samāyātaṃ yasyāstoyaṃ sunirmalam

susvādu ca tathā snānātsarvapātakanāśanam //
tenāpi sthāpitastatra bhāskaro vāritaskaraḥ

yaḥ saptamyāṃ sūryavāre snātvā tasya hṛde śubhe //
māghamāse site pakṣe namasyati divākaram //
sa kuṣṭhairmucyate sarvaistathā pāpairdvijo ttamāḥ

paścimottaradigbhāge tasyāsti jalasaṃbhavā //
dhanvaṃtarikṛtā vāpī sarvarogavināśinī

tatra pūrvaṃ tapastepe dhanvaṃ tarirudāradhīḥ //
vavande tapasā yukto dhyāyamānaḥ samāhitaḥ

tataḥ kālena mahatā saṃtuṣṭastasya bhāskaraḥ //
uvāca varado'smīti prārthayasva mahāmate

// dhanvaṃtariruvāca // //
atra kuṇḍe naro bhaktyā yaḥ snānaṃ kurute vibho //
tasya syātsarvarogāṇāṃ saṃkṣayaḥ surasattama

// śrībhagavānuvāca // //
adya śaste dine yo'tra saptamyāṃ ravivāsare //
sūryodaye naraḥ snānaṃ kariṣyati samāhitaḥ //
vyādhigrastaḥ sa nīrogastatkṣaṇātsaṃbhaviṣyati

nīrogaścepsitānkāmānniṣkāmo mokṣameṣyati /१ १७ //
evamuktvā suraśre ṣṭhoṃ'tardhānaṃ sa gato raviḥ //
dhanvantariḥ prahṛṣṭātmā svasthānaṃ ca gatastataḥ

kasyacittvatha kālasya ratnākṣo'tha mahīpatiḥ //
ayodhyādhi patiḥ khyātaḥ sūryavaṃśasamudbhavaḥ

kṛtajñaśca vadānyaśca svadāranirataḥ sadā //
śūraḥ paramatejasvī sarvaśatruniṣūdanaḥ

pūrvakarmavipākena tasya bhūmipaterdvijāḥ //
kuṣṭhavyādhirabhūdraudro duścikitsyo jagattraye

tadasti nauṣadhaṃ loke yattena na kṛtaṃ dvijāḥ //
kuṣṭhagrastena vā dānaṃ yatra dattaṃ mahātmanā

yathāyathauṣadhānyeva sa karoti dadāti ca //
tathātathā tasya kāyo vyādhinā kṣāmito bhṛśam

tato vairāgyamāpannaḥ sa nṛpo dvijasattamāḥ //
putraṃ rājye'tha saṃsthāpya vāṃchayāmāsa pāvakam //
niṣiddho'pi hi taiḥ sarvaiḥ kalatrairāptasevakaiḥ

dattvā dānāni viprebhyaḥ pūjayitvā surottamān //
saṃbhāṣya ca suhṛdvargaṃ śāsayitvā nijaṃ sutam

etasminneva kāle tu bhramamāṇe yadṛcchayā //
kaścitkārpaṭikaḥ prāpto divyarūpavapurdharaḥ

athāsau vyākulaṃ dṛṣṭvā tatsarvaṃ nṛpateḥ puram //
apṛcchadvismayāviṣṭo dṛṣṭvā kañcinnaraṃ dvijāḥ

//
// kārpaṭika uvāca // //
kimeṣā vyākulā bhadre sarvā jātā mahāpurī //
nirānandā'śrupūrṇākṣairbālavṛddhairniṣevitā

so'bravīnnṛpatiścāyaṃ kuṣṭhavyādhisamanvitaḥ //
sādhayiṣyati sandīptaṃ sunirviṇṇo hutāśanam

teneyaṃ nagarī kṛtsnā paraṃ duḥkhamupāgatā //
guṇairasya samāviṣṭā nūnaṃ mṛtyuṃ prayāsyati

tacchrutvā satvaraṃ gatvā nṛpaṃ kārpaṭiko'bravīt

sarvaṃ janaṃ narendrasya mṛtaṃ jīvāpayanniva //
mā nṛpānena duḥkhena vyādhijena hutāśanam //
praviśa tvaṃ sthite tīrthe sarvavyādhikṣayāvahe

madīyo bhūpate deha īdṛgāsīdyathā tava //
tatra snātasya sadyo'tha jāta īdṛkpunaḥ prabho

saptamyāṃ sūryavāreṇa bhāskarasyodayaṃ prati //
yastatra kurute snānaṃ vyādhigrasto naro bhuvi

sa vyādhinā vini rmuktastatkṣaṇātkalpatāṃ vrajet//
tathā pāpavinirmukto yathāhaṃ nṛpasattama

// rājovāca // //
kasmindeśe mahātīrthaṃ tādṛśaṃ vada me drutam //

// kārpaṭikauvāca // //
asti bhūmitale khyātaṃ nāgaraṃ kṣetramuttamam //
kuṣṭhavyādhisamākrāṃto gato'haṃ tatra bhūpate

tasya sandarśanārthāya tīrthayātrāparāyaṇaḥ //
tatra māṃ dīnamālokya vyādhigrastaṃ suduḥkhitam//
kaścittatrāśrayaḥ prāha tapasvī kṛpayānvitaḥ

paścimottaradigbhāge devasya jalaśāyinaḥ //
tīrthamasti mahāpuṇyaṃ viśvāmitrajalāvaham

tatra gatvā kuru snānaṃ saptamyāṃ ravivāsare //
māghamāse tu saṃprāpte śuklapakṣe viśeṣataḥ

yena niryāti te kuṣṭho bhāskarasyodayaṃ prati //
tacchrutvā'haṃ ca tatprāptaḥ saptamyāṃ sūryasaṃyuji //
tataśca kṛtavānsnānaṃ nirjhare tatra śāṃbhave

tatastasmādviniṣkrāṃto yāvatpaśyāmyahaṃ tanum//
tāvannṛpedṛśī jātā satyametattavoditam

tasmāttvamapi rājeṃdra tatra snānaṃ samācara //
saptamyāṃ sūryavāreṇa bhāskarasyodayaṃ prati

yena te naśyati vyādhirviśeṣamapi pātakam //
tacchrutvā sa nṛpastūrṇaṃ tenaiva sahito yayau

cakāra sa tathā snānaṃ saptamyāṃ sūryavāsare //
māghamāse tu saṃprāpte viśvāmitrajale śubhe

tataḥ kuṣṭhavinirmuktastatkṣaṇātsamapadyata //
divyarūpavapurddhārī kāmadeva ivāparaḥ

atha tuṣṭo nareṃdrastu tasmai kārpaṭikāya ca //
dadau koṭitrayaṃ hemnaḥ provāca sa tato vacaḥ

tvatprasādādvimukto'smi rogādasmātsudāruṇāt //
tasmāttvaṃ gaccha gehaṃ svaṃ sthāsye'haṃ cātra nirbharam

kariṣyāmi tapo nityaṃ svakalatrasama nvitaḥ //
rājye saṃsthāpitaḥ putraḥ samartho rājyakarmaṇi

ityuktvā prerayāmāsa taṃ tathānyānsamāgatān //
sevakāsvagṛhāyaiva svayaṃ tatraiva saṃsthitaḥ

kṛtvā''śramapadaṃ ramyaṃ svakalatrasamanvitaḥ //
saṃprāptaśca parāṃ siddhiṃ kālena dvijasattamāḥ

tasya nāmnā tataḥ khyātaṃ tīrtha metattriviṣṭape //
sarvavyādhiharaṃ ramyaṃ sarvapātakanāśanam

tena saṃsthāpitastatra devadevo divākaraḥ //
ratnāditya iti khyāto nijanāmnā mahā tmanā

saptamyāṃ sūryavāreṇa tatra snātvā prapaśyati //
yastu pāpavinirmuktaḥ sūryalokaṃ sa gacchati

yadanyattatra saṃvṛttaṃ kṣetrajātaṃ dvijo ttamāḥ //
tadahaṃ kīrtayiṣyāmi śṛṇudhvaṃ susamāhitāḥ

āsīttatra pumānkaściddeśe grāmyo jarātmakaḥ //
kuṣṭhī tathāpi nityaṃ sa karoti paśu rakṣaṇam

ekadā rakṣatastasya paśūṃstatra gireradhaḥ //
ekaḥ paśurviniṣkrāṃtaḥ satpathāttṛṇalobhataḥ

saptamyāṃ ravivāreṇa patitastasya nirjhare //
na ca saṃlakṣitastena gacchamānaḥ kathaṃcana

atha yāvadgṛhe so'tha bhojanāthaṃ samudyataḥ //
tāvattasya paśoḥ svāmī bhartsayansamupāgataḥ

nāyātaḥ sa paśuḥ kasmānmadīyo māmake gṛhe //
tasmādānaya taṃ śīghraṃ no cetprāṇānharāmi te

// sūta uvāca // //
tacchrutvā bhaya saṃtrastaḥ sa kuṣṭhī satvaraṃ yayau //
tena mārgeṇa yenaiva divā bhrāṃto mahītale

atha dūrātsa śuśrāva tasya rāvaṃ paśostadā //
patitasya mahāgarte niśāṃte tamasi sthite

tato gatvā'tha taṃ gartaṃ praviśya jalamadhyataḥ //
cakarṣa taṃ paśuṃ kṛcchrātpaṃkamadhyātsudāruṇāt //
samādāyātha taṃ harmyaṃ prajagāma śanaiḥśanaiḥ

arpayitvātha taṃ tasya svakīyaṃ tvāśramaṃ gataḥ

tataḥ supto mahābhāgāḥ sa prabuddhaḥ punaryadā //
prabhāte vīkṣate gātraṃ yāvatkuṣṭhavivarjitam

śobhayā parayā yuktaṃ vismayotphullalocanaḥ //
ciṃtayāmāsa kiṃ hyetadakasmādrogasaṃkṣayaḥ

nūnaṃ tasya prabhāvo'yaṃ tīrthasyādya niśāgame //
mayāvagāhitaṃ yacca paśorarthaṃ sukarddamam

tataśca vīkṣayāmāsa tena gatvā sukautukāt //
yāvatkaṃḍūvinirmuktastejasā parivāritaḥ

tatra sthāne svayaṃ gatvā jñātvā ca tīrthamuttamam //
tapastepe sa tatraiva dhyāyamāno divākaram

araṇyavāsinaṃ samyagdivārātramataṃdritaḥ //
gataśca paramāṃ siddhiṃ durlabhāṃ tridaśairapi

tasmātsarvaprayatnena tatra snānaṃ samācaret

pūjayeccāpi taṃ devaṃ bhāskaraṃ vāritaskaram //
adyāpi kalikāle'pi tatra snāto naraḥ śuciḥ

tatra puṇyajale kuṇḍe saptamyāṃ sūryavāsare //
yastaṃ pūjayate bhaktyā so'pi pāpaiḥ pramucyate

gāyatryaṣṭasahasraṃ yo japettatpurataḥ sthitaḥ //
so'pi rogavinirmukto mucyate sarvapātakaiḥ

tasyoddeśena yo dadyāddhenuṃ śraddhāsamanvitaḥ //
na tasyānvayajāto'pi vyādhinā parigṛhyate

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ mayādityasya saṃbhavam //
māhātmyaṃ śravaṇādyasya naraḥ pāpādvimucyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetra māhātmye ratnādityamāhātmyavarṇanaṃnāma dvādaśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ