સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.212

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
શ્રુતં તીર્થત્રયં પુણ્યં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતે ॥
ક્ષેત્રેઽત્ર યત્ત્વયા પ્રોક્તમસ્માકં સૂતનંદન

વિશ્વામિત્રીયમાહાત્મ્યં શ્રોતુમિચ્છામહે વયમ્॥
સાંપ્રતં તત્સમાચક્ષ્વ પરં કૌતૂહલં હિ નઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સમુદ્રસ્યાપિ પારોઽત્ર લક્ષ્યતે ચ ક્ષિતેરપિ ॥
તારકાણાં મુનેસ્તસ્ય ન ગુણાનાં દ્વિજોત્તમાઃ

લક્ષ્યતે કેનચિત્પારો ગાધેઃ પુત્રસ્ય ધીમતઃ ॥
ક્ષત્રિયોઽપિ દ્વિજત્વં યઃ સંપ્રાપ્તો દ્વિજસત્તમાઃ॥ ॥ ૪
અંત્યજત્વં ગતસ્યાપિ ત્રિશંકોઃ પૃથિવીપતેઃ ॥
યજ્ઞભાગભુજો દેવાઃ પ્રત્યક્ષેણ વિનિર્મિતાઃ

બ્રહ્મણઃ સ્પર્ધયા યેન પુરા સૃષ્ટિર્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પ્રારબ્ધા ચ તતો દેવૈઃ પ્રણિપત્ય નિવારિતઃ

તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં સાપ્રતં વદતો મમ ॥
શ્રૂયતાં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાઃ સર્વપાતકનાશ નમ્

તેન તત્ર કૃતં કુણ્ડં સ્વહસ્તેન મહાત્મના ॥
શસ્ત્રં વિનાપિ ભૂપૃષ્ઠં પ્રવિદાર્ય સમંતતઃ

તત્ર ધ્યાત્વા સમાનીતા પાતાલાજ્જાહ્નવી નદી ॥
મર્ત્યલોકે સમાયાતં યસ્યાસ્તોયં સુનિર્મલમ્

સુસ્વાદુ ચ તથા સ્નાનાત્સર્વપાતકનાશનમ્ ॥
તેનાપિ સ્થાપિતસ્તત્ર ભાસ્કરો વારિતસ્કરઃ

યઃ સપ્તમ્યાં સૂર્યવારે સ્નાત્વા તસ્ય હૃદે શુભે ॥
માઘમાસે સિતે પક્ષે નમસ્યતિ દિવાકરમ્ ॥
સ કુષ્ઠૈર્મુચ્યતે સર્વૈસ્તથા પાપૈર્દ્વિજો ત્તમાઃ

પશ્ચિમોત્તરદિગ્ભાગે તસ્યાસ્તિ જલસંભવા ॥
ધન્વંતરિકૃતા વાપી સર્વરોગવિનાશિની

તત્ર પૂર્વં તપસ્તેપે ધન્વં તરિરુદારધીઃ ॥
વવન્દે તપસા યુક્તો ધ્યાયમાનઃ સમાહિતઃ

તતઃ કાલેન મહતા સંતુષ્ટસ્તસ્ય ભાસ્કરઃ ॥
ઉવાચ વરદોઽસ્મીતિ પ્રાર્થયસ્વ મહામતે

॥ ધન્વંતરિરુવાચ ॥ ॥
અત્ર કુણ્ડે નરો ભક્ત્યા યઃ સ્નાનં કુરુતે વિભો ॥
તસ્ય સ્યાત્સર્વરોગાણાં સંક્ષયઃ સુરસત્તમ

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
અદ્ય શસ્તે દિને યોઽત્ર સપ્તમ્યાં રવિવાસરે ॥
સૂર્યોદયે નરઃ સ્નાનં કરિષ્યતિ સમાહિતઃ ॥
વ્યાધિગ્રસ્તઃ સ નીરોગસ્તત્ક્ષણાત્સંભવિષ્યતિ

નીરોગશ્ચેપ્સિતાન્કામાન્નિષ્કામો મોક્ષમેષ્યતિ ।૧ ૧૭ ॥
એવમુક્ત્વા સુરશ્રે ષ્ઠોંઽતર્ધાનં સ ગતો રવિઃ ॥
ધન્વન્તરિઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા સ્વસ્થાનં ચ ગતસ્તતઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય રત્નાક્ષોઽથ મહીપતિઃ ॥
અયોધ્યાધિ પતિઃ ખ્યાતઃ સૂર્યવંશસમુદ્ભવઃ

કૃતજ્ઞશ્ચ વદાન્યશ્ચ સ્વદારનિરતઃ સદા ॥
શૂરઃ પરમતેજસ્વી સર્વશત્રુનિષૂદનઃ

પૂર્વકર્મવિપાકેન તસ્ય ભૂમિપતેર્દ્વિજાઃ ॥
કુષ્ઠવ્યાધિરભૂદ્રૌદ્રો દુશ્ચિકિત્સ્યો જગત્ત્રયે

તદસ્તિ નૌષધં લોકે યત્તેન ન કૃતં દ્વિજાઃ ॥
કુષ્ઠગ્રસ્તેન વા દાનં યત્ર દત્તં મહાત્મના

યથાયથૌષધાન્યેવ સ કરોતિ દદાતિ ચ ॥
તથાતથા તસ્ય કાયો વ્યાધિના ક્ષામિતો ભૃશમ્

તતો વૈરાગ્યમાપન્નઃ સ નૃપો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પુત્રં રાજ્યેઽથ સંસ્થાપ્ય વાંછયામાસ પાવકમ્ ॥
નિષિદ્ધોઽપિ હિ તૈઃ સર્વૈઃ કલત્રૈરાપ્તસેવકૈઃ

દત્ત્વા દાનાનિ વિપ્રેભ્યઃ પૂજયિત્વા સુરોત્તમાન્ ॥
સંભાષ્ય ચ સુહૃદ્વર્ગં શાસયિત્વા નિજં સુતમ્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભ્રમમાણે યદૃચ્છયા ॥
કશ્ચિત્કાર્પટિકઃ પ્રાપ્તો દિવ્યરૂપવપુર્ધરઃ

અથાસૌ વ્યાકુલં દૃષ્ટ્વા તત્સર્વં નૃપતેઃ પુરમ્ ॥
અપૃચ્છદ્વિસ્મયાવિષ્ટો દૃષ્ટ્વા કઞ્ચિન્નરં દ્વિજાઃ

॥
॥ કાર્પટિક ઉવાચ ॥ ॥
કિમેષા વ્યાકુલા ભદ્રે સર્વા જાતા મહાપુરી ॥
નિરાનન્દાઽશ્રુપૂર્ણાક્ષૈર્બાલવૃદ્ધૈર્નિષેવિતા

સોઽબ્રવીન્નૃપતિશ્ચાયં કુષ્ઠવ્યાધિસમન્વિતઃ ॥
સાધયિષ્યતિ સન્દીપ્તં સુનિર્વિણ્ણો હુતાશનમ્

તેનેયં નગરી કૃત્સ્ના પરં દુઃખમુપાગતા ॥
ગુણૈરસ્ય સમાવિષ્ટા નૂનં મૃત્યું પ્રયાસ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા સત્વરં ગત્વા નૃપં કાર્પટિકોઽબ્રવીત્

સર્વં જનં નરેન્દ્રસ્ય મૃતં જીવાપયન્નિવ ॥
મા નૃપાનેન દુઃખેન વ્યાધિજેન હુતાશનમ્ ॥
પ્રવિશ ત્વં સ્થિતે તીર્થે સર્વવ્યાધિક્ષયાવહે

મદીયો ભૂપતે દેહ ઈદૃગાસીદ્યથા તવ ॥
તત્ર સ્નાતસ્ય સદ્યોઽથ જાત ઈદૃક્પુનઃ પ્રભો

સપ્તમ્યાં સૂર્યવારેણ ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ ॥
યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં વ્યાધિગ્રસ્તો નરો ભુવિ

સ વ્યાધિના વિનિ ર્મુક્તસ્તત્ક્ષણાત્કલ્પતાં વ્રજેત્॥
તથા પાપવિનિર્મુક્તો યથાહં નૃપસત્તમ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
કસ્મિન્દેશે મહાતીર્થં તાદૃશં વદ મે દ્રુતમ્ ॥

॥ કાર્પટિકૌવાચ ॥ ॥
અસ્તિ ભૂમિતલે ખ્યાતં નાગરં ક્ષેત્રમુત્તમમ્ ॥
કુષ્ઠવ્યાધિસમાક્રાંતો ગતોઽહં તત્ર ભૂપતે

તસ્ય સન્દર્શનાર્થાય તીર્થયાત્રાપરાયણઃ ॥
તત્ર માં દીનમાલોક્ય વ્યાધિગ્રસ્તં સુદુઃખિતમ્॥
કશ્ચિત્તત્રાશ્રયઃ પ્રાહ તપસ્વી કૃપયાન્વિતઃ

પશ્ચિમોત્તરદિગ્ભાગે દેવસ્ય જલશાયિનઃ ॥
તીર્થમસ્તિ મહાપુણ્યં વિશ્વામિત્રજલાવહમ્

તત્ર ગત્વા કુરુ સ્નાનં સપ્તમ્યાં રવિવાસરે ॥
માઘમાસે તુ સંપ્રાપ્તે શુક્લપક્ષે વિશેષતઃ

યેન નિર્યાતિ તે કુષ્ઠો ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ ॥
તચ્છ્રુત્વાઽહં ચ તત્પ્રાપ્તઃ સપ્તમ્યાં સૂર્યસંયુજિ ॥
તતશ્ચ કૃતવાન્સ્નાનં નિર્ઝરે તત્ર શાંભવે

તતસ્તસ્માદ્વિનિષ્ક્રાંતો યાવત્પશ્યામ્યહં તનુમ્॥
તાવન્નૃપેદૃશી જાતા સત્યમેતત્તવોદિતમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર તત્ર સ્નાનં સમાચર ॥
સપ્તમ્યાં સૂર્યવારેણ ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ

યેન તે નશ્યતિ વ્યાધિર્વિશેષમપિ પાતકમ્ ॥
તચ્છ્રુત્વા સ નૃપસ્તૂર્ણં તેનૈવ સહિતો યયૌ

ચકાર સ તથા સ્નાનં સપ્તમ્યાં સૂર્યવાસરે ॥
માઘમાસે તુ સંપ્રાપ્તે વિશ્વામિત્રજલે શુભે

તતઃ કુષ્ઠવિનિર્મુક્તસ્તત્ક્ષણાત્સમપદ્યત ॥
દિવ્યરૂપવપુર્દ્ધારી કામદેવ ઇવાપરઃ

અથ તુષ્ટો નરેંદ્રસ્તુ તસ્મૈ કાર્પટિકાય ચ ॥
દદૌ કોટિત્રયં હેમ્નઃ પ્રોવાચ સ તતો વચઃ

ત્વત્પ્રસાદાદ્વિમુક્તોઽસ્મિ રોગાદસ્માત્સુદારુણાત્ ॥
તસ્માત્ત્વં ગચ્છ ગેહં સ્વં સ્થાસ્યેઽહં ચાત્ર નિર્ભરમ્

કરિષ્યામિ તપો નિત્યં સ્વકલત્રસમ ન્વિતઃ ॥
રાજ્યે સંસ્થાપિતઃ પુત્રઃ સમર્થો રાજ્યકર્મણિ

ઇત્યુક્ત્વા પ્રેરયામાસ તં તથાન્યાન્સમાગતાન્ ॥
સેવકાસ્વગૃહાયૈવ સ્વયં તત્રૈવ સંસ્થિતઃ

કૃત્વાઽઽશ્રમપદં રમ્યં સ્વકલત્રસમન્વિતઃ ॥
સંપ્રાપ્તશ્ચ પરાં સિદ્ધિં કાલેન દ્વિજસત્તમાઃ

તસ્ય નામ્ના તતઃ ખ્યાતં તીર્થ મેતત્ત્રિવિષ્ટપે ॥
સર્વવ્યાધિહરં રમ્યં સર્વપાતકનાશનમ્

તેન સંસ્થાપિતસ્તત્ર દેવદેવો દિવાકરઃ ॥
રત્નાદિત્ય ઇતિ ખ્યાતો નિજનામ્ના મહા ત્મના

સપ્તમ્યાં સૂર્યવારેણ તત્ર સ્નાત્વા પ્રપશ્યતિ ॥
યસ્તુ પાપવિનિર્મુક્તઃ સૂર્યલોકં સ ગચ્છતિ

યદન્યત્તત્ર સંવૃત્તં ક્ષેત્રજાતં દ્વિજો ત્તમાઃ ॥
તદહં કીર્તયિષ્યામિ શૃણુધ્વં સુસમાહિતાઃ

આસીત્તત્ર પુમાન્કશ્ચિદ્દેશે ગ્રામ્યો જરાત્મકઃ ॥
કુષ્ઠી તથાપિ નિત્યં સ કરોતિ પશુ રક્ષણમ્

એકદા રક્ષતસ્તસ્ય પશૂંસ્તત્ર ગિરેરધઃ ॥
એકઃ પશુર્વિનિષ્ક્રાંતઃ સત્પથાત્તૃણલોભતઃ

સપ્તમ્યાં રવિવારેણ પતિતસ્તસ્ય નિર્ઝરે ॥
ન ચ સંલક્ષિતસ્તેન ગચ્છમાનઃ કથંચન

અથ યાવદ્ગૃહે સોઽથ ભોજનાથં સમુદ્યતઃ ॥
તાવત્તસ્ય પશોઃ સ્વામી ભર્ત્સયન્સમુપાગતઃ

નાયાતઃ સ પશુઃ કસ્માન્મદીયો મામકે ગૃહે ॥
તસ્માદાનય તં શીઘ્રં નો ચેત્પ્રાણાન્હરામિ તે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા ભય સંત્રસ્તઃ સ કુષ્ઠી સત્વરં યયૌ ॥
તેન માર્ગેણ યેનૈવ દિવા ભ્રાંતો મહીતલે

અથ દૂરાત્સ શુશ્રાવ તસ્ય રાવં પશોસ્તદા ॥
પતિતસ્ય મહાગર્તે નિશાંતે તમસિ સ્થિતે

તતો ગત્વાઽથ તં ગર્તં પ્રવિશ્ય જલમધ્યતઃ ॥
ચકર્ષ તં પશું કૃચ્છ્રાત્પંકમધ્યાત્સુદારુણાત્ ॥
સમાદાયાથ તં હર્મ્યં પ્રજગામ શનૈઃશનૈઃ

અર્પયિત્વાથ તં તસ્ય સ્વકીયં ત્વાશ્રમં ગતઃ

તતઃ સુપ્તો મહાભાગાઃ સ પ્રબુદ્ધઃ પુનર્યદા ॥
પ્રભાતે વીક્ષતે ગાત્રં યાવત્કુષ્ઠવિવર્જિતમ્

શોભયા પરયા યુક્તં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
ચિંતયામાસ કિં હ્યેતદકસ્માદ્રોગસંક્ષયઃ

નૂનં તસ્ય પ્રભાવોઽયં તીર્થસ્યાદ્ય નિશાગમે ॥
મયાવગાહિતં યચ્ચ પશોરર્થં સુકર્દ્દમમ્

તતશ્ચ વીક્ષયામાસ તેન ગત્વા સુકૌતુકાત્ ॥
યાવત્કંડૂવિનિર્મુક્તસ્તેજસા પરિવારિતઃ

તત્ર સ્થાને સ્વયં ગત્વા જ્ઞાત્વા ચ તીર્થમુત્તમમ્ ॥
તપસ્તેપે સ તત્રૈવ ધ્યાયમાનો દિવાકરમ્

અરણ્યવાસિનં સમ્યગ્દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ ॥
ગતશ્ચ પરમાં સિદ્ધિં દુર્લભાં ત્રિદશૈરપિ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન તત્ર સ્નાનં સમાચરેત્

પૂજયેચ્ચાપિ તં દેવં ભાસ્કરં વારિતસ્કરમ્ ॥
અદ્યાપિ કલિકાલેઽપિ તત્ર સ્નાતો નરઃ શુચિઃ

તત્ર પુણ્યજલે કુણ્ડે સપ્તમ્યાં સૂર્યવાસરે ॥
યસ્તં પૂજયતે ભક્ત્યા સોઽપિ પાપૈઃ પ્રમુચ્યતે

ગાયત્ર્યષ્ટસહસ્રં યો જપેત્તત્પુરતઃ સ્થિતઃ ॥
સોઽપિ રોગવિનિર્મુક્તો મુચ્યતે સર્વપાતકૈઃ

તસ્યોદ્દેશેન યો દદ્યાદ્ધેનું શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
ન તસ્યાન્વયજાતોઽપિ વ્યાધિના પરિગૃહ્યતે

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં મયાદિત્યસ્ય સંભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં શ્રવણાદ્યસ્ય નરઃ પાપાદ્વિમુચ્યતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્ર માહાત્મ્યે રત્નાદિત્યમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દ્વાદશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ