Skanda Purana · Chapter 6.210

// // viśvāmitra uvāca // //
tacchrutvā vacanaṃ tasya devarṣernāradasya ca //
siddhaseno mahīpālaḥ prāpya taṃ yogamuttamam

mādhave māsi saṃprāpte aṣṭamyāṃ sūryavāsare //
sūryodaye tu saṃprāpte yāvatsnātvā'rcayedravim

tāvatkuṣṭhavinirmuktaḥ sahasā samapadyata //
tato divyavapurbhūtvā santoṣaṃ paramaṃ gataḥ

prāyaścittaṃ tataścakre tāṃbūlasya ca bhakṣaṇam //
ajñānena kṛtaṃ yacca cūrṇapatrasamanvitam

tataśca paramāṃ lakṣmīṃ saṃprāptaḥ sa mahīpatiḥ //
pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃ sa pracakre yathā purā

etatte sarvamākhyātaṃ śaṃkhatīrthasamudbhavam //
māhātmyaṃ pārthivaśreṣṭha kiṃ bhūyaḥ śrotumi cchasi

// ānarta uvāca // //
atyāścaryamidaṃ brahmanyattvayā parikīrtitam //
yallakṣmīstasya sannaṣṭā cūrṇapatrasya bhakṣaṇāt

kīdṛktena kṛtaṃ tasya prāyaścittaṃ viśuddhayre //
kīdṛktena kṛtaṃ tacca nijarājyaṃ yathā purā

// viśvāmitra uvāca // //
eṣā puṇyatamā medhyā nāgavallī narādhipa //
ayathāvatkṛtā vaktre bahūndoṣānprayacchati //
tasmādyatnena saṃbhakṣyā dattvā caiva svaśaktitaḥ

// ānarta uvāca // //
nāgavallī kathaṃ jātā kasmāddoṣo mahānsmṛtaḥ //
ayathāvadbhakṣaṇācca tanme vaktumihārhasi

// viśvāmitra uvāca // //
praśnabhāro mahāneṣa tvayā me parikīrtitaḥ //
tathāpi ca vadiṣyāmi yadi te kautukaṃ nṛpa //
yasmātsañjāyate doṣaścūrṇapatrasya bhakṣaṇāt

amṛtārthaṃ purā devairmathitaḥ kalaśodadhiḥ //
manthānaṃ mandaraṃ kṛtvā netraṃ kṛtvā tu vāsukim

mukhadeśe balirlagnaḥ pucchadeśe'khilāḥ surāḥ //
vāsudevamatenaiva sandadhārātha kacchapaḥ

mandare bhramamāṇe tu prāgeva nṛpasattama //
ānarta sahasā jātaṃ ratnatritayameva ca

nīlāṃbaradharaḥ kṛṣṇaḥ puruṣo vakranāsikaḥ //
kṛṣṇadantaḥ sthūlaśirā dīrghagrīvo mahodaraḥ //
śūrpākārāṃghrirevā'sau cipiṭākṣo bhayāvahaḥ

tathā tadrūpiṇī tasya kubhāryā rākṣasī yathā //
śiśunāṃgulilagnena garbhaśramaparāyaṇā

tato devagaṇāḥ sarve dānavāśca viśeṣataḥ //
manthānaṃ tatparityajya tāngrahītuṃ pradhāvitāḥ

atha tānvikṛtāndṛṣṭvā sarve śaṃkāsamanvitāḥ //
jagṛhurnaiva rājeṃdra jahasuśca parasparam

athovāca balirdaityaḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ //
brahmā''di yallabhetsarvaṃ yatpurastātprajāyate

ratnatritayametaddhi tasmādgṛhṇātu padmajaḥ //
yena siddhirbhavedasminmanthane kasya cā'rpaṇāt

tadvākyaṃ viṣṇunā tasya śaṃsitaṃ śaṃkareṇa tu //
iṃdrādyaiśca suraiḥ sarvairdānavaiśca viśeṣataḥ २१//
etasminnaṃtare brahmā jagrāha tritayaṃ ca tat//
dākṣiṇyātsarvadevānāmanicchannapi pārthiva //
mamanthuḥ sāgaraṃ rājanpunaste yatnamāśritāḥ

tataśca vāruṇī jātā divyagandhasamanvitā //
balinā saṃgṛhītā sā pratyakṣaṃ balavidviṣaḥ

āvarte cāpare jāte niṣkrāṃtaḥ kaustubho maṇiḥ //
sa gṛhīto mahārāja viṣṇunā prabhaviṣṇunā

athāpare sthite tatra mahāvarte niśāpatiḥ //
sañjātaḥ sa vṛṣāṃkena saṃgṛhītaśca tatkṣaṇāt

pārijātastato jāto divyagandhasamanvitaḥ //
sa gṛhītvā suraiḥ sarvaiḥ sthāpito naṃdane vane

tasyānaṃtaramevātha surabhī vatsasaṃyutā //
niṣkrāṃtā vyomamārgeṇa golokaṃ samavasthitā

tato dhanvaṃtarirjāto bibhraddhaste kamaṃḍalum //
saṃpūrṇamamṛtenaiva sa devairdānavainṛpa

gṛhīto yugapatkruddhaiḥ parasparajigīṣayā //
devānāṃ hastago vaidyo daityānāṃ ca kamaṇḍaluḥ

tatastaṃ lobhasaṃyuktā mamaṃthuḥ sāgaraṃ nṛpa //
padmahastātra saṃjātā tato lakṣmīḥ sitāṃbarā

svayameva vṛto viṣṇustayā pārthivasattama //
mathyamāne tatotīva samudre devadānavaiḥ

kālakūṭaṃ samutpannaṃ yena sarve surāsurāḥ //
saṃprāptāḥ paramaṃ kaṣṭaṃ prabhagnāśca diśo daśa

taṃ dṛṣṭvā bhagavāñchaṃbhustīvraṃ tīvaparākramaḥ //
bhakṣayāmāsa rājeṃdra nīlakaṇṭhastato'bhavat

atha saṃtyajya maṃthānaṃ maṃdaraṃ vāsukiṃ tathā //
amṛtārthe'bhavadyuddhaṃ daityānāṃ vibudhaiḥ saha

atha strīrūpamādhāya viṣṇurdaityānuvāca tān //
tato hṛṣṭo balistasyai dattvā pīyūṣameva tat

viśvāsaṃ paramaṃ gatvā yuddhaṃ cakre suraiḥ saha //
tato viṣṇuḥ parityajya strīrūpaṃ puruṣākṛtiḥ

tadevāmṛtamādāya yayau yatra divaukasaḥ //
abravīttānsuhṛṣṭātmā pivadhvamamṛtaṃ surāḥ

yenāmaratvamāsādya vyāpādayata dānavān //
te tatheti pratijñāya papuḥ pīyūṣamuttamam

amarāśca tato jātā jaghnuḥ saṃkhye mahāsurān

teṣāṃ pānavidhau tatra vartamāne mahīpate //
rāhurvibudharūpeṇa papau pīyūṣamutsukaḥ

sa lakṣito mahādaityaścaṃdrārkābhyāṃ ca tatkṣaṇāt //
nivedito hare rājannāyaṃ devo mahāsuraḥ //

tacchrutvā vāsudevena tasya cakraṃ sudarśanam//
vadhāya pārthivaśreṣṭha muktaṃ vajrasamaprabham

yāvanmātraṃ śarīraṃ tattasya vyāptaṃ mahīpate //
amṛtena tataḥ kṛttamamoghenāpi tacchiraḥ

tato'maratvamāpannaḥ sa yāvatsiṃhikāsutaḥ //
tāvatprokto'cyutenātha sāmnā paramavalgunā

tyaja daityānmahābhāga devānāṃ saṃmato bhava //
saṃprāpsyasi parāṃ pūjāṃ sadā tvaṃ grahamaṃḍale

sa tatheti pratijñāya tyaktvā tāndaityasattamān //
pūjāṃ prāpnoti martyānāṃ saṃsthito grahamaṇḍale

etasminnaṃtare daityā nirjitāḥ surasattamaiḥ //
diśo jagmuḥ paritrastāḥ kecinmṛtyumupāgatāḥ

pītaśeṣaṃ ca pīyūṣaṃ sthāpitaṃ nandane vane //
nāgarājasya yatraiva sthitamālānameva ca

aharniśaṃ madasrāvī karīṃdraḥ so'pi saṃsthitaḥ //
tatprabhāvaiḥ prabhinnaḥ sa pīyūṣasya kamaṃḍaluḥ

tato vallī samutpannā tasmāccaiva kamaṇḍaloḥ //
tatrālānasamārūḍhā vṛddhiṃ ca paramāṃ gatā

tadudbhavāni patrāṇi gṛhītvā surasattamāḥ //
apūrvāṇi sugaṃdhīni matvā te bhakṣayaṃti ca

vaktraśuddhikṛte rājanviśeṣeṇa praharṣitāḥ

atha dhanvatarirvaidyaḥ svabuddhyā pṛthivīpate //
nāgālāne yato jātā nāgavallī bhaviṣyati

sadā smarasya saṃsthānaṃ mama vākyādbhaviṣyati //
nāgavallīti vai nāma tasyāścakre tataḥ param

saṃyogaṃ ca cakārātha tāṃbūlaṃ jāyate yathā //
pūgīphalena cūrṇena khadireṇāpi pārthiva

kasyacittvatha kālasya vāṇīvatsarako nṛpaḥ //
pratoṣaṃ nītavāñchakraṃ tapasā nirmalena ca

tatastattapasā tuṣṭa indro vacanamabravīt

// indra uvāca // //
bhobhoḥ pārthiva tuṣṭo'smi tapasā'nena sāṃpratam //
brūhi yatte varaṃ dadmi manasā vāṃchitaṃ sadā

so'bravīdyadi me tuṣṭo yadi deyo varo mama //
vimānaṃ khecaraṃ dehi yenāgacchāmi te gṛhe //
nityameva dharāpṛṣṭhādvaṃdanārthaṃ tava prabho

sa tatheti pratijñāya haṃsabarhiṇanāditam //
vimānaṃ pradadau tasmai manomārutavegadhṛk

sa tatra nityamāruhya prayāti tridaśālayam //
bhaktyā paramayā yuktaḥ sahasrākṣaṃ pravaṃditum

tasya śakraḥ svahastena tāṃbūlaṃ ca prayacchati //
sa ca tadbhakṣayāmāsa prahṛṣṭenāṃtarātmanā

vṛddhabhāve'pi saṃprāpte tasya kāmo'tyavarddhata //
tāṃbūlasya prabhāvena sumahānpṛthivīpate

atha śakramuvācedaṃ sa rājā vinayānvitaḥ //
nāgavallīpradānena prasādo me vidhīyatām

martyaloke samānetuṃ pracāraṃ yena gacchati //
sa tatheti pratijñāya tasmai tāṃ pradadau tadā

gatvā nijapuraṃ sopi svodyāne'sthāpayattadā //
tataḥ kālena mahatā pracāraṃ sā gatā kṣitau

yasyāḥ svādanato lokaḥ kāmātmā samapadyata //
na kaścidyajanaṃ cakre yājanaṃ ca viśeṣataḥ //
anyā dharmakriyāḥ sarvāḥ praṇaṣṭā dharmasaṃbhavāḥ

tato devagaṇāḥ sarve yajñabhāgavivarjitāḥ //
pīḍyamānāḥ krudhā viṣṭā gatvā procuḥ pitāmaham

martyaloke suraśreṣṭha naṣṭā dharmakriyā bhṛśam //
kāmāsakto yato lokastāṃbūlasya ca bhakṣaṇāt //
tasmātkuru prasādaṃ no yenāsmākaṃ kriyā bhavet

etasminneva kāle tu puṣkarasthaṃ pitāmaham //
yajanārthe samāyātaṃ daridro vīkṣya pārthiva

praṇipatya tataḥ prāha vinayāvanataḥ sthitaḥ //
nirviṇṇo'haṃ suraśreṣṭha brāhmaṇānāṃ gṛhe sthitaḥ

tasmātkīrtaya me sthānaṃ śreṣṭhaṃ vittavatāṃ hi yat //
tatra sañjāyate tṛptiḥ śāśvatī pracurā prabho

tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā pitāmahaḥ //
abravīcca daridraṃ taṃ chidrārthaṃ dhaninā miha

cūrṇapatre tvayā vāsaḥ sadā kāryo daridra bhoḥ //
tāṃbūlasya tu parṇāgre bhāryayā mama vākyataḥ

parṇānāṃ caiva vṛṃteṣu sarveṣu tvatsutena ca //
rātrau khadirasāre ca tvaṃ tābhyāṃ sarvadā vasa

dhanināṃ chidrakṛtproktametatsthānacatuṣṭayam //
pārthivānāṃ viśeṣeṇa mama vākyā dvraja drutam

// nārada uvāca // //
etatte sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi narādhipa

tāṃbūlotthāni chidrāṇi yathā syurdhanināmiha //
tāni sarvāṇi cīrṇāni tvayā rājannajānatā //
tena vai vibhavocchittiḥ saṃjātā sahasā nṛpa

// rājovāca // //
tadarthamapi me brūhi prāyaścittaṃ munīśvara //
kadācidbhakṣaṇaṃ me syāttāṃbūlasya tathāvidham

yena sañjāyate śuddhiḥ kutāṃbūlasamudbhavā

// viśvā mitra uvāca // //
śṛṇu rājanpravakṣyāmi prāyaścittaṃ tu yaccaret //
āśvāsanena śuddhyarthaṃ kutāṃbūlasya bhakṣaṇāt

parvakālaṃ samuddiśya samyakchraddhāsamanvitaḥ //
ānayedbrāhmaṇaṃ rājanvedavedāṃgapāragam

prakṣālya caraṇau tasya vāsasī paridhāpayet //
saṃpūjya gaṃdhapuṣpādyaistataḥ patraṃ hiraṇmayam //
svaśaktyā kārayitvā'tha cūrṇe muktāphalaṃ nyaset

pūgīphalaṃ ca vaiḍūryaṃ khadiraṃ rūpyameva ca //
mantreṇānena viprāya tathaiva ca samarpayet

yanmayā bhakṣitaṃ pūrvaṃ vṛntaṃ patrasamudbhavam//
cūrṇapatraṃ tathaivānyadrātrau khadirameva ca

tasya pāpasya śuddhyarthaṃ tāṃbūlaṃ pratigṛhyatām //
tatastu brāhmaṇo maṃtramevaṃ rājannudāharet

yajamānahitārthāya sarvapāpaviśuddhaye //
ajñānājjñānato vāpi kutāṃbūlaṃ prabhakṣitam

bhakṣayiṣyasi yaccānyatkadācinme prasādanāt //
tasya doṣo na te bhāvī mama vākyādasaṃśayam

anena vidhinā dattvā tāṃbūlaṃ śuddhimāpnuyāt //
kutāṃbūlasya doṣeṇa gṛhyate na naro nṛpa

tasmāttvaṃ hi mahārāja vratametatsamācara //
bahu puṇyatamaṃ hyetanmahābhogavivarddhanam

yaḥ prayacchati rājendra vidhinānena bhaktitaḥ //
janmajanmāntare vāpi na tāṃbūlena mucyate

tāṃbūlaṃ bhakṣayitvā yo naitaddānaṃ prayacchati //
tāṃbūlavarjitaḥ so'tra bhavejjanmanijanmani

tāṃbūlavarjitaṃ yasya mukhaṃ syātpṛthivīpate //
kṛpaṇasya daridrasya tadbilaṃ na hi tanmukham

tāṃbūlaṃ brāhmaṇendrāya yo dattvā prākprabhakṣayet //
surūpo bhāgyavāndakṣo bhavejjanmanijanmani

etatte sarvamākhyātaṃ kutāṃbūlasya bhakṣaṇāt //
yatphalaṃ jāyate puṃsāṃ yaddānena mahīpate

śaṃkhādityānuṣaṃgeṇa tāṃbūlasya ca bhakṣaṇe //
ye doṣā ye guṇā rājandānaṃ caiva prabhakṣaṇe

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye tāṃbūlotpatti tāṃbūlamāhātmyavarṇanaṃnāma daśottaradviśatatamo'dhyāyaḥ