Skanda Purana · Chapter 6.209

// ānarta uvāca // //
sāṃprataṃ muniśārdūla śaṃkhatīrtha samudbhavam//
māhātmyaṃ vada me kṛtsnaṃ śraddhā me mahatī sthitā

aho tīrthamaho tīrthaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam [/
kṣetraṃ yacca dharāpṛṣṭhe sarvāścaryamayaṃ śubham

nāhaṃ tṛptiṃ dvijaśreṣṭha pragacchāmi kathaṃcana //
śṛṇvānastu sumāhātmyaṃ kṣetrasyāsya samudbhavam

// viśvāmitra uvāca // //
atra te kīrtayiṣyāmi pūrvavṛttaṃ kathāṃtaram //
śaṃkhatīrthasya māhātmyaṃ yathājātaṃ dharātale

ānartādhipatiḥ pūrvamāsīdanyo mahīpatiḥ //
yathā tvaṃ sāṃprataṃ bhūmau sarvalokaprapālakaḥ

so'kasmātkuṣṭhabhāgjāto vikalāṃgo babhūva ha //
aputraḥ śatrubhirvyāptastrastaśca nṛpasattamaḥ

sa sarvairbhūmipālaiśca sarvataḥ paripīḍitaḥ //
rājyabhraṃśasamopetaḥ prāpto raivatakaṃ girim

tatrāpi pīḍyate nityaṃ sarvatastu malimlucaiḥ

hastyaśvarathahīnastu kośahīno yadā'bhavat //
sa tadā ciṃtayāmāsa kiṃ karomi ca sāṃpratam

kalatrāṇyapi sarvāṇi hriyaṃte taskarairbalāt //

sa evaṃ ciṃtayānastu gato vai nāradaṃ vibhum //
draṣṭuṃ pārthivaśārdūla vaiṣṇave divase sthite

tatrāpaśyatsa saṃprāptaṃ nāradaṃ munisattamam //
tīrthayātrāprasaṃgena dāmodaradidṛkṣayā

taṃ praṇamyātha śirasā kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ //
provāca vacanaṃ dīna upaviśya tadagrataḥ

//
// rājovāca // //
śatrubhiḥ paribhūto'haṃ samatānmunisattama //
tato rājyaparibhraṃśātsaṃprāpto'tra mahāgirau

vipine taskaraiḥ pāpaiḥ prapīḍye'haṃ samaṃtataḥ //
yatkiṃcidaśvanāgādyaṃ mayā saha samāgatam

tatsarvaṃ taskarairnītaṃ kośā dārāstathā vasu //
tasmādvada muniśreṣṭha vairāgyaṃ me mahatsthitam

anyajanmodbhavaṃ kiṃcinmama pāpaṃ sudāruṇam //
yenemāṃ ca daśāṃ prāptaḥ sahasā munisattama

tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā munīśvaraḥ //
provācā'tha nṛpaṃ dīnaṃ jñātvā divyena cakṣuṣā

// nārada uvāca // //
na tvayā kutsitaṃ kiṃcitpūrva dehāṃtare kṛtam //
mayā jñātaṃ mahārāja sarvaṃ divyena cakṣuṣā

tvamāsīḥ pārthivaḥ pūrvaṃ siddhapannagasaṃjñite //
pattane somavaṃśīyaḥ sarva śatrunibarhaṇaḥ

tvayā ceṣṭaṃ mahāyajñaiḥ sadā saṃpūrṇadakṣiṇaiḥ //
mahādānāni dattāni pūjitā brāhmaṇottamāḥ

tena karma vipākena bhūyaḥ pārthivatāṃ gataḥ

// ānarta uvāca // //
iha janmani no kṛtyaṃ saṃsmarāmi vibho kṛtam //
tatkiṃ rājyapari bhraṃśaḥ sahasā me samutthitaḥ

lakṣmyā hīnasya lokasya loke'sminvyarthatāṃ vrajet //
jīvitaṃ muniśārdūla vijñātaṃ hi mayā'dhunā

mṛto naro gataśrīko mṛtaṃ rāṣṭramarājakam //
mṛtamaśrotriye dānaṃ mṛto yajñastvadakṣiṇaḥ

lakṣmyā hīnasya martyasya bāṃdhavo'pi vijāyate//
prārthayiṣyati māṃ nūnaṃ dṛṣṭvā taṃ cānyato vrajet

yathā māṃ sāṃprataṃ dṛṣṭvā ye mayā'pi pratarpitāḥ //
te'pi dūrataraṃ yāṃti eṣa māṃ prārthayi ṣyati

dhanahīnaṃ naraṃ tyaktvā kulīnamapi cottamam //
gacchati svajano'nyatra śuṣkaṃ vṛkṣamivāṃḍajāḥ

tatkāryakāraṇārthāya daridro' bhyeti cedgṛham //
dhanino bhartsayaṃtyenaṃ samāgacchaṃti nāṃtikam

kṛpaṇo'pi dhanāḍhyaścedāgacchati hi yācitum //
eṣa dāsyati me kiṃci diti citte nṛṇāṃ bhavet

mama tvaṃ pūrvavaṃśīyaḥ pitā te ca piturmama //
sadā snehaparaścāsīttvaṃ ca snehavivarjitaḥ

evaṃ bruvaṃti loke'tra dhanināṃ purataḥ sthitāḥ //
kulīnā api pāpānāṃ dṛśyaṃte dhanalipsayā //
daridrasya manuṣyasya kṣitau rājyaṃ prakurvataḥ

praśoṣaḥ kevalaṃ bhāvī hṛdayasya mahāmune //
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣiṇau //
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ

śmaśānamapi sevaṃte dhanalubdhā niśāgame //
janetāramapi tyaktvā nityaṃ yāṃti sudūrataḥ

sumūrkhopi bhavedvidvānakulīno'pi satkulaḥ //
yasya vittaṃ bhave ddharmye viparītamato'nyathā

nirviṇṇo'haṃ muniśreṣṭha jīvitasya ca sāṃpratam //
tasmādbrūhi kimarthaṃ me dāridryaṃ samupasthitam

kuṣṭhaścāpi mamopetaḥ śatrubhiśca parābhavam //
anyajanmāṃtaraṃ dṛṣṭaṃ tvayā divyena cakṣuṣā

kukarmaṇā na saṃspṛṣṭaṃ svalpenāpi bravīṣi mām //
etajjanmātaraṃ dṛṣṭaṃ smarāmi munisattama

na mayā kukṛtaṃ kiṃcitkadācitsamanuṣṭhitam //
tatkiṃ rājyaparibhraṃśo jāto'yaṃ mama sanmune

atra me kautukaṃ jātaṃ tasmāddehi vinirṇayam //
bhavenna vā bhavetkarma kṛtaṃ yacca śubhāśubham

// viśvāmitra uvāca // //
tasya tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ dhyātvā tu nāradaḥ //
kṛpayā parayāviṣṭastataḥ provāca sādaram

śṛṇu rājanpravakṣyāmi yathā śuddhiḥ prajāyate //
tava rājyasya saṃprāptiryathā bhūyo'pi jāyate

tava bhūmau mahāpuṇyamasti kṣetraṃ jagattraye //
hāṭakeśvarasaṃjñaṃ tu tīrthaṃ tatrāsti śobhanam //
śaṃkhatīrthamiti khyātaṃ sarvapātakanāśanam

yastatra kurute snānaṃ śraddhayā parayā yutaḥ //
aṣṭamyāṃ śuklapakṣasya saṃprāpte māsi mādhave

sūryavāre tu samprāpte bhāskarasyodayaṃ prati //
sarvakuṣṭhavinirmukto jāyate sūryasaṃnibhaḥ

yaṃyaṃ kāmamabhidhyāyettaṃtaṃ sarveṣu durlabham //
sa tadā''pnotyasaṃdigdhaṃ dṛṣṭvā śaṃkheśvaraṃ śubham

kiṃ tvayā na śrutaṃ tatra svadeśe vasatā nṛpa //
tasya tīrthasya māhātmyaṃ yattvamatra samāgataḥ

// siddhasena uvāca // //
kathaṃ śaṃkheśvaro devaḥ saṃjāto vada sanmune

// nārada uvāca // //
ahaṃ te kathayiṣyāmi kathāmetāṃ purātanīm //
yathā śaṃkheśvaro jātaḥ śaṃkhatīrthaṃ tu pārthiva

āsaturbrāhmaṇau pūrvaṃ likhitaḥ śaṃkha eva ca //
bhrātarau vedaviduṣau tapasyugre vyavasthitau

kasyacittvatha kālasya likhitasyāśramaṃ prati //
bhrāturjyeṣṭhasya saṃprāpto namaskārakṛte nṛpa

so'paśyadāśramaṃ śūnyaṃ likhitena vivarjitam

athāpaśyadvane tasmi nparipakvaphalāni saḥ //
praṇayātpratijagrāha matvā bhrāturnṛpā''śramam

etasminnantare prāpto likhitastatra cāśrame//
yāvatpaśyati śaṃkhaṃ sa pragṛhī tabṛhatphalam

kimidaṃ vihitaṃ pāpa pāpaṃ sādhuvigarhitam //
cauryakarma tvayā niṃdyaṃ yaddhṛtāni phalāni ca

anena karmaṇā tubhyaṃ tapo yāsya ti saṃkṣayam//
cauryakarmapravṛttasya brāhmaṇairgarhitasya ca

// śaṃkha uvāca // //
ekodarasamutpanno jyeṣṭhabhrātā yathā pitā //
bhūyāditi śrutirloke prasiddhā sarvataḥ sthitā

tatkiṃ putrasya viprendra nādhikāraḥ piturdhane //
yathaivaṃ niṣṭhurairvākyairnirbhartsayasi māṃ vibho

//
// likhita uvāca // //
na doṣo jāyate hartuḥ putrasyātra kathaṃcana //
ekatra saṃsthitasyātra piturvittamasaṃśayam

vibhaktastu yadā putro bhrātā vā'pahareddhanam//
tadā doṣamavāpnoti cauryotthaṃ matameva me

putrasya tu punarvittaṃ pitā harati sarvadā //
na tasya vidyate doṣo vibhakta syāpi karhicit

atra ślokaḥ purā gīto manunā smṛtikāriṇā //
taṃ te'haṃ saṃpravakṣyāmi dharmaśāstrodbhavaṃ vacaḥ

traya evādhaproktā bhāryā dāsastathā sutaḥ //
yatte samadhigacchaṃti yasya te tasya taddhanam

// śaṃkha uvāca // //
yadyevaṃ cauryadoṣo'sti mama tāta mahattaraḥ//
nigrahaṃ kuru me śīghraṃ yena na syāttapaḥkṣayaḥ

viśvāmitra uvāca//
tasya taṃ niścayaṃ jñātvā śastramādāya nirmalam//
cakartātha bhujau tasya bhrātā bhrātuśca nirghṛṇaḥ//
sopi cchinnakaro vipro vyathayāpi samanvitaḥ

manyamānaḥ prasādaṃ taṃ bhrāturjyeṣṭhasya pārthiva

tatastu kāmadaṃ kṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam //
matvā prāpya tapastepe kaṃcitprāpya jalāśayam

varṣāsvākāśaśāyī ca hemante salilāśrayaḥ //
pañcāgnisādhako grīṣme ṣaṣṭhakālakṛtāśanaḥ

saṃsnāpya bhāskaraṃ sthāṇuṃ tatpuraḥ śatarudriyam //
japansāmoktarudrāṃśca bhava rudrāṃstathā japan //
prāṇarudrāṃstathā nīlānskandasūktasamanvitān

tato varṣasahasrāṃte tuṣṭastasya maheśvaraḥ //
provāca darśanaṃ gatvā saha sūrya vṛṣeśvaraiḥ

// maheśvara uvāca // //
śaṃkha tuṣṭo'smi te vatsa tapasānena suvrata //
tasmātkathaya me kṣipraṃ yaddadāmi tavā'dhunā

// // śaṃkha uvāca // //
yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama //
jāyetāṃ tādṛśau hastau yādṛśo me purā sthitau

tvayā'traiva sadā vāsaḥ kāryaḥ suravareśvara //
liṃge kṛtvā dayāṃ deva mamopari mahattarām

etajjalāśayaṃ nātha mama nāmnā dharātale //
prasiddhiṃ yātu lokasya yāvaccandrārkatārakāḥ

atra yaḥ kurute snānaṃ dhṛtvā manasi durlabham //
kiṃcidvastu samagraṃ tu tasya saṃpatsyate vibho

//
// śrībhagavānuvāca // //
adyāhaṃ darśanaṃ prāptastava caivāṣṭamīdine //
mādhavasya site pakṣe yasmādbrāhmaṇasattama

tasmātsaṃkramaṇaṃ liṃge tāvake'smindvijottama //
kariṣyāmi na sandeho dinamekamasaṃśayam

yaścātra divase prāpte tīrthe'traiva bhavodbhave //
snānaṃ kṛtvā ravervāra udayaṃ samupasthite

pūjayiṣyati me mūrtiṃ tvayā saṃsthāpitāṃ dvija //
kuṣṭhavyādhivinirmukto mama lokaṃ sa yāsyati

śeṣakāle'pi viprendra ajñānavihitādaghāt //
muktiṃ prāpsyatyasaṃdigdhaṃ mama vākyāddvijottama

tathā tavāpi yau hastau chinnāvetāvubhāvapi //
tasminyoge'bhiṣekāttauḥ syātāṃ bhūyo'pi tādṛśau

eṣa me pratyayo vipra bhaviṣyati tavā'dhunā //
bhūyaḥ snānaṃ vidhāya tvaṃ tato mūrtiṃ mamārcaya

anye'pi vyaṃgatāṃ prāptāḥ saṃyoge'tra tava sthite //
snātvā māṃ pūjayiṣyaṃti muktiṃ yāsyaṃti te dvija //

evamuktvā sahasrāṃśustataścādarśanaṃ gataḥ //
śaṃkho'pi tatkṣaṇātsnātvā pūjayitvā divākaram

yāvatpaśyati cātmānaṃ tāvaddhastasamanvitam //
ātmānaṃ paśyamānastu vismayaṃ paramaṃ gataḥ

tataḥprabhṛti tatraiva kṛtvā''śramapadaṃ nṛpa //
tapastepe dvija śreṣṭho gataśca paramāṃ gatim

tasmāttvamapi rājeṃdra saṃyogaṃ prāpya tattvataḥ //
tenaiva vidhinā snātvā tvaṃ pūjaya divākaram

yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ paṭhedvā purato raveḥ //
tasyānvaye'pi no kuṣṭhī kadācitsamprajāyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyā ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śaṃkhādityaśaṃkhatīrthotpattivṛttāṃtavarṇanaṃnāma navottaradviśatatamo'dhyāyaḥ