સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.210

॥ ॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય દેવર્ષેર્નારદસ્ય ચ ॥
સિદ્ધસેનો મહીપાલઃ પ્રાપ્ય તં યોગમુત્તમમ્

માધવે માસિ સંપ્રાપ્તે અષ્ટમ્યાં સૂર્યવાસરે ॥
સૂર્યોદયે તુ સંપ્રાપ્તે યાવત્સ્નાત્વાઽર્ચયેદ્રવિમ્

તાવત્કુષ્ઠવિનિર્મુક્તઃ સહસા સમપદ્યત ॥
તતો દિવ્યવપુર્ભૂત્વા સન્તોષં પરમં ગતઃ

પ્રાયશ્ચિત્તં તતશ્ચક્રે તાંબૂલસ્ય ચ ભક્ષણમ્ ॥
અજ્ઞાનેન કૃતં યચ્ચ ચૂર્ણપત્રસમન્વિતમ્

તતશ્ચ પરમાં લક્ષ્મીં સંપ્રાપ્તઃ સ મહીપતિઃ ॥
પિતૃપૈતામહં રાજ્યં સ પ્રચક્રે યથા પુરા

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં શંખતીર્થસમુદ્ભવમ્ ॥
માહાત્મ્યં પાર્થિવશ્રેષ્ઠ કિં ભૂયઃ શ્રોતુમિ ચ્છસિ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
અત્યાશ્ચર્યમિદં બ્રહ્મન્યત્ત્વયા પરિકીર્તિતમ્ ॥
યલ્લક્ષ્મીસ્તસ્ય સન્નષ્ટા ચૂર્ણપત્રસ્ય ભક્ષણાત્

કીદૃક્તેન કૃતં તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં વિશુદ્ધય્રે ॥
કીદૃક્તેન કૃતં તચ્ચ નિજરાજ્યં યથા પુરા

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એષા પુણ્યતમા મેધ્યા નાગવલ્લી નરાધિપ ॥
અયથાવત્કૃતા વક્ત્રે બહૂન્દોષાન્પ્રયચ્છતિ ॥
તસ્માદ્યત્નેન સંભક્ષ્યા દત્ત્વા ચૈવ સ્વશક્તિતઃ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
નાગવલ્લી કથં જાતા કસ્માદ્દોષો મહાન્સ્મૃતઃ ॥
અયથાવદ્ભક્ષણાચ્ચ તન્મે વક્તુમિહાર્હસિ

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રશ્નભારો મહાનેષ ત્વયા મે પરિકીર્તિતઃ ॥
તથાપિ ચ વદિષ્યામિ યદિ તે કૌતુકં નૃપ ॥
યસ્માત્સઞ્જાયતે દોષશ્ચૂર્ણપત્રસ્ય ભક્ષણાત્

અમૃતાર્થં પુરા દેવૈર્મથિતઃ કલશોદધિઃ ॥
મન્થાનં મન્દરં કૃત્વા નેત્રં કૃત્વા તુ વાસુકિમ્

મુખદેશે બલિર્લગ્નઃ પુચ્છદેશેઽખિલાઃ સુરાઃ ॥
વાસુદેવમતેનૈવ સન્દધારાથ કચ્છપઃ

મન્દરે ભ્રમમાણે તુ પ્રાગેવ નૃપસત્તમ ॥
આનર્ત સહસા જાતં રત્નત્રિતયમેવ ચ

નીલાંબરધરઃ કૃષ્ણઃ પુરુષો વક્રનાસિકઃ ॥
કૃષ્ણદન્તઃ સ્થૂલશિરા દીર્ઘગ્રીવો મહોદરઃ ॥
શૂર્પાકારાંઘ્રિરેવાઽસૌ ચિપિટાક્ષો ભયાવહઃ

તથા તદ્રૂપિણી તસ્ય કુભાર્યા રાક્ષસી યથા ॥
શિશુનાંગુલિલગ્નેન ગર્ભશ્રમપરાયણા

તતો દેવગણાઃ સર્વે દાનવાશ્ચ વિશેષતઃ ॥
મન્થાનં તત્પરિત્યજ્ય તાન્ગ્રહીતું પ્રધાવિતાઃ

અથ તાન્વિકૃતાન્દૃષ્ટ્વા સર્વે શંકાસમન્વિતાઃ ॥
જગૃહુર્નૈવ રાજેંદ્ર જહસુશ્ચ પરસ્પરમ્

અથોવાચ બલિર્દૈત્યઃ કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
બ્રહ્માઽઽદિ યલ્લભેત્સર્વં યત્પુરસ્તાત્પ્રજાયતે

રત્નત્રિતયમેતદ્ધિ તસ્માદ્ગૃહ્ણાતુ પદ્મજઃ ॥
યેન સિદ્ધિર્ભવેદસ્મિન્મન્થને કસ્ય ચાઽર્પણાત્

તદ્વાક્યં વિષ્ણુના તસ્ય શંસિતં શંકરેણ તુ ॥
ઇંદ્રાદ્યૈશ્ચ સુરૈઃ સર્વૈર્દાનવૈશ્ચ વિશેષતઃ ૨૧॥
એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા જગ્રાહ ત્રિતયં ચ તત્॥
દાક્ષિણ્યાત્સર્વદેવાનામનિચ્છન્નપિ પાર્થિવ ॥
મમન્થુઃ સાગરં રાજન્પુનસ્તે યત્નમાશ્રિતાઃ

તતશ્ચ વારુણી જાતા દિવ્યગન્ધસમન્વિતા ॥
બલિના સંગૃહીતા સા પ્રત્યક્ષં બલવિદ્વિષઃ

આવર્તે ચાપરે જાતે નિષ્ક્રાંતઃ કૌસ્તુભો મણિઃ ॥
સ ગૃહીતો મહારાજ વિષ્ણુના પ્રભવિષ્ણુના

અથાપરે સ્થિતે તત્ર મહાવર્તે નિશાપતિઃ ॥
સઞ્જાતઃ સ વૃષાંકેન સંગૃહીતશ્ચ તત્ક્ષણાત્

પારિજાતસ્તતો જાતો દિવ્યગન્ધસમન્વિતઃ ॥
સ ગૃહીત્વા સુરૈઃ સર્વૈઃ સ્થાપિતો નંદને વને

તસ્યાનંતરમેવાથ સુરભી વત્સસંયુતા ॥
નિષ્ક્રાંતા વ્યોમમાર્ગેણ ગોલોકં સમવસ્થિતા

તતો ધન્વંતરિર્જાતો બિભ્રદ્ધસ્તે કમંડલુમ્ ॥
સંપૂર્ણમમૃતેનૈવ સ દેવૈર્દાનવૈનૃપ

ગૃહીતો યુગપત્ક્રુદ્ધૈઃ પરસ્પરજિગીષયા ॥
દેવાનાં હસ્તગો વૈદ્યો દૈત્યાનાં ચ કમણ્ડલુઃ

તતસ્તં લોભસંયુક્તા મમંથુઃ સાગરં નૃપ ॥
પદ્મહસ્તાત્ર સંજાતા તતો લક્ષ્મીઃ સિતાંબરા

સ્વયમેવ વૃતો વિષ્ણુસ્તયા પાર્થિવસત્તમ ॥
મથ્યમાને તતોતીવ સમુદ્રે દેવદાનવૈઃ

કાલકૂટં સમુત્પન્નં યેન સર્વે સુરાસુરાઃ ॥
સંપ્રાપ્તાઃ પરમં કષ્ટં પ્રભગ્નાશ્ચ દિશો દશ

તં દૃષ્ટ્વા ભગવાઞ્છંભુસ્તીવ્રં તીવપરાક્રમઃ ॥
ભક્ષયામાસ રાજેંદ્ર નીલકણ્ઠસ્તતોઽભવત્

અથ સંત્યજ્ય મંથાનં મંદરં વાસુકિં તથા ॥
અમૃતાર્થેઽભવદ્યુદ્ધં દૈત્યાનાં વિબુધૈઃ સહ

અથ સ્ત્રીરૂપમાધાય વિષ્ણુર્દૈત્યાનુવાચ તાન્ ॥
તતો હૃષ્ટો બલિસ્તસ્યૈ દત્ત્વા પીયૂષમેવ તત્

વિશ્વાસં પરમં ગત્વા યુદ્ધં ચક્રે સુરૈઃ સહ ॥
તતો વિષ્ણુઃ પરિત્યજ્ય સ્ત્રીરૂપં પુરુષાકૃતિઃ

તદેવામૃતમાદાય યયૌ યત્ર દિવૌકસઃ ॥
અબ્રવીત્તાન્સુહૃષ્ટાત્મા પિવધ્વમમૃતં સુરાઃ

યેનામરત્વમાસાદ્ય વ્યાપાદયત દાનવાન્ ॥
તે તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય પપુઃ પીયૂષમુત્તમમ્

અમરાશ્ચ તતો જાતા જઘ્નુઃ સંખ્યે મહાસુરાન્

તેષાં પાનવિધૌ તત્ર વર્તમાને મહીપતે ॥
રાહુર્વિબુધરૂપેણ પપૌ પીયૂષમુત્સુકઃ

સ લક્ષિતો મહાદૈત્યશ્ચંદ્રાર્કાભ્યાં ચ તત્ક્ષણાત્ ॥
નિવેદિતો હરે રાજન્નાયં દેવો મહાસુરઃ ॥

તચ્છ્રુત્વા વાસુદેવેન તસ્ય ચક્રં સુદર્શનમ્॥
વધાય પાર્થિવશ્રેષ્ઠ મુક્તં વજ્રસમપ્રભમ્

યાવન્માત્રં શરીરં તત્તસ્ય વ્યાપ્તં મહીપતે ॥
અમૃતેન તતઃ કૃત્તમમોઘેનાપિ તચ્છિરઃ

તતોઽમરત્વમાપન્નઃ સ યાવત્સિંહિકાસુતઃ ॥
તાવત્પ્રોક્તોઽચ્યુતેનાથ સામ્ના પરમવલ્ગુના

ત્યજ દૈત્યાન્મહાભાગ દેવાનાં સંમતો ભવ ॥
સંપ્રાપ્સ્યસિ પરાં પૂજાં સદા ત્વં ગ્રહમંડલે

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય ત્યક્ત્વા તાન્દૈત્યસત્તમાન્ ॥
પૂજાં પ્રાપ્નોતિ મર્ત્યાનાં સંસ્થિતો ગ્રહમણ્ડલે

એતસ્મિન્નંતરે દૈત્યા નિર્જિતાઃ સુરસત્તમૈઃ ॥
દિશો જગ્મુઃ પરિત્રસ્તાઃ કેચિન્મૃત્યુમુપાગતાઃ

પીતશેષં ચ પીયૂષં સ્થાપિતં નન્દને વને ॥
નાગરાજસ્ય યત્રૈવ સ્થિતમાલાનમેવ ચ

અહર્નિશં મદસ્રાવી કરીંદ્રઃ સોઽપિ સંસ્થિતઃ ॥
તત્પ્રભાવૈઃ પ્રભિન્નઃ સ પીયૂષસ્ય કમંડલુઃ

તતો વલ્લી સમુત્પન્ના તસ્માચ્ચૈવ કમણ્ડલોઃ ॥
તત્રાલાનસમારૂઢા વૃદ્ધિં ચ પરમાં ગતા

તદુદ્ભવાનિ પત્રાણિ ગૃહીત્વા સુરસત્તમાઃ ॥
અપૂર્વાણિ સુગંધીનિ મત્વા તે ભક્ષયંતિ ચ

વક્ત્રશુદ્ધિકૃતે રાજન્વિશેષેણ પ્રહર્ષિતાઃ

અથ ધન્વતરિર્વૈદ્યઃ સ્વબુદ્ધ્યા પૃથિવીપતે ॥
નાગાલાને યતો જાતા નાગવલ્લી ભવિષ્યતિ

સદા સ્મરસ્ય સંસ્થાનં મમ વાક્યાદ્ભવિષ્યતિ ॥
નાગવલ્લીતિ વૈ નામ તસ્યાશ્ચક્રે તતઃ પરમ્

સંયોગં ચ ચકારાથ તાંબૂલં જાયતે યથા ॥
પૂગીફલેન ચૂર્ણેન ખદિરેણાપિ પાર્થિવ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય વાણીવત્સરકો નૃપઃ ॥
પ્રતોષં નીતવાઞ્છક્રં તપસા નિર્મલેન ચ

તતસ્તત્તપસા તુષ્ટ ઇન્દ્રો વચનમબ્રવીત્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
ભોભોઃ પાર્થિવ તુષ્ટોઽસ્મિ તપસાઽનેન સાંપ્રતમ્ ॥
બ્રૂહિ યત્તે વરં દદ્મિ મનસા વાંછિતં સદા

સોઽબ્રવીદ્યદિ મે તુષ્ટો યદિ દેયો વરો મમ ॥
વિમાનં ખેચરં દેહિ યેનાગચ્છામિ તે ગૃહે ॥
નિત્યમેવ ધરાપૃષ્ઠાદ્વંદનાર્થં તવ પ્રભો

સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય હંસબર્હિણનાદિતમ્ ॥
વિમાનં પ્રદદૌ તસ્મૈ મનોમારુતવેગધૃક્

સ તત્ર નિત્યમારુહ્ય પ્રયાતિ ત્રિદશાલયમ્ ॥
ભક્ત્યા પરમયા યુક્તઃ સહસ્રાક્ષં પ્રવંદિતુમ્

તસ્ય શક્રઃ સ્વહસ્તેન તાંબૂલં ચ પ્રયચ્છતિ ॥
સ ચ તદ્ભક્ષયામાસ પ્રહૃષ્ટેનાંતરાત્મના

વૃદ્ધભાવેઽપિ સંપ્રાપ્તે તસ્ય કામોઽત્યવર્દ્ધત ॥
તાંબૂલસ્ય પ્રભાવેન સુમહાન્પૃથિવીપતે

અથ શક્રમુવાચેદં સ રાજા વિનયાન્વિતઃ ॥
નાગવલ્લીપ્રદાનેન પ્રસાદો મે વિધીયતામ્

મર્ત્યલોકે સમાનેતું પ્રચારં યેન ગચ્છતિ ॥
સ તથેતિ પ્રતિજ્ઞાય તસ્મૈ તાં પ્રદદૌ તદા

ગત્વા નિજપુરં સોપિ સ્વોદ્યાનેઽસ્થાપયત્તદા ॥
તતઃ કાલેન મહતા પ્રચારં સા ગતા ક્ષિતૌ

યસ્યાઃ સ્વાદનતો લોકઃ કામાત્મા સમપદ્યત ॥
ન કશ્ચિદ્યજનં ચક્રે યાજનં ચ વિશેષતઃ ॥
અન્યા ધર્મક્રિયાઃ સર્વાઃ પ્રણષ્ટા ધર્મસંભવાઃ

તતો દેવગણાઃ સર્વે યજ્ઞભાગવિવર્જિતાઃ ॥
પીડ્યમાનાઃ ક્રુધા વિષ્ટા ગત્વા પ્રોચુઃ પિતામહમ્

મર્ત્યલોકે સુરશ્રેષ્ઠ નષ્ટા ધર્મક્રિયા ભૃશમ્ ॥
કામાસક્તો યતો લોકસ્તાંબૂલસ્ય ચ ભક્ષણાત્ ॥
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં નો યેનાસ્માકં ક્રિયા ભવેત્

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ પુષ્કરસ્થં પિતામહમ્ ॥
યજનાર્થે સમાયાતં દરિદ્રો વીક્ષ્ય પાર્થિવ

પ્રણિપત્ય તતઃ પ્રાહ વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥
નિર્વિણ્ણોઽહં સુરશ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણાનાં ગૃહે સ્થિતઃ

તસ્માત્કીર્તય મે સ્થાનં શ્રેષ્ઠં વિત્તવતાં હિ યત્ ॥
તત્ર સઞ્જાયતે તૃપ્તિઃ શાશ્વતી પ્રચુરા પ્રભો

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં ધ્યાત્વા પિતામહઃ ॥
અબ્રવીચ્ચ દરિદ્રં તં છિદ્રાર્થં ધનિના મિહ

ચૂર્ણપત્રે ત્વયા વાસઃ સદા કાર્યો દરિદ્ર ભોઃ ॥
તાંબૂલસ્ય તુ પર્ણાગ્રે ભાર્યયા મમ વાક્યતઃ

પર્ણાનાં ચૈવ વૃંતેષુ સર્વેષુ ત્વત્સુતેન ચ ॥
રાત્રૌ ખદિરસારે ચ ત્વં તાભ્યાં સર્વદા વસ

ધનિનાં છિદ્રકૃત્પ્રોક્તમેતત્સ્થાનચતુષ્ટયમ્ ॥
પાર્થિવાનાં વિશેષેણ મમ વાક્યા દ્વ્રજ દ્રુતમ્

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
એતત્તે સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ નરાધિપ

તાંબૂલોત્થાનિ છિદ્રાણિ યથા સ્યુર્ધનિનામિહ ॥
તાનિ સર્વાણિ ચીર્ણાનિ ત્વયા રાજન્નજાનતા ॥
તેન વૈ વિભવોચ્છિત્તિઃ સંજાતા સહસા નૃપ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
તદર્થમપિ મે બ્રૂહિ પ્રાયશ્ચિત્તં મુનીશ્વર ॥
કદાચિદ્ભક્ષણં મે સ્યાત્તાંબૂલસ્ય તથાવિધમ્

યેન સઞ્જાયતે શુદ્ધિઃ કુતાંબૂલસમુદ્ભવા

॥ વિશ્વા મિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ પ્રાયશ્ચિત્તં તુ યચ્ચરેત્ ॥
આશ્વાસનેન શુદ્ધ્યર્થં કુતાંબૂલસ્ય ભક્ષણાત્

પર્વકાલં સમુદ્દિશ્ય સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ ॥
આનયેદ્બ્રાહ્મણં રાજન્વેદવેદાંગપારગમ્

પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ તસ્ય વાસસી પરિધાપયેત્ ॥
સંપૂજ્ય ગંધપુષ્પાદ્યૈસ્તતઃ પત્રં હિરણ્મયમ્ ॥
સ્વશક્ત્યા કારયિત્વાઽથ ચૂર્ણે મુક્તાફલં ન્યસેત્

પૂગીફલં ચ વૈડૂર્યં ખદિરં રૂપ્યમેવ ચ ॥
મન્ત્રેણાનેન વિપ્રાય તથૈવ ચ સમર્પયેત્

યન્મયા ભક્ષિતં પૂર્વં વૃન્તં પત્રસમુદ્ભવમ્॥
ચૂર્ણપત્રં તથૈવાન્યદ્રાત્રૌ ખદિરમેવ ચ

તસ્ય પાપસ્ય શુદ્ધ્યર્થં તાંબૂલં પ્રતિગૃહ્યતામ્ ॥
તતસ્તુ બ્રાહ્મણો મંત્રમેવં રાજન્નુદાહરેત્

યજમાનહિતાર્થાય સર્વપાપવિશુદ્ધયે ॥
અજ્ઞાનાજ્જ્ઞાનતો વાપિ કુતાંબૂલં પ્રભક્ષિતમ્

ભક્ષયિષ્યસિ યચ્ચાન્યત્કદાચિન્મે પ્રસાદનાત્ ॥
તસ્ય દોષો ન તે ભાવી મમ વાક્યાદસંશયમ્

અનેન વિધિના દત્ત્વા તાંબૂલં શુદ્ધિમાપ્નુયાત્ ॥
કુતાંબૂલસ્ય દોષેણ ગૃહ્યતે ન નરો નૃપ

તસ્માત્ત્વં હિ મહારાજ વ્રતમેતત્સમાચર ॥
બહુ પુણ્યતમં હ્યેતન્મહાભોગવિવર્દ્ધનમ્

યઃ પ્રયચ્છતિ રાજેન્દ્ર વિધિનાનેન ભક્તિતઃ ॥
જન્મજન્માન્તરે વાપિ ન તાંબૂલેન મુચ્યતે

તાંબૂલં ભક્ષયિત્વા યો નૈતદ્દાનં પ્રયચ્છતિ ॥
તાંબૂલવર્જિતઃ સોઽત્ર ભવેજ્જન્મનિજન્મનિ

તાંબૂલવર્જિતં યસ્ય મુખં સ્યાત્પૃથિવીપતે ॥
કૃપણસ્ય દરિદ્રસ્ય તદ્બિલં ન હિ તન્મુખમ્

તાંબૂલં બ્રાહ્મણેન્દ્રાય યો દત્ત્વા પ્રાક્પ્રભક્ષયેત્ ॥
સુરૂપો ભાગ્યવાન્દક્ષો ભવેજ્જન્મનિજન્મનિ

એતત્તે સર્વમાખ્યાતં કુતાંબૂલસ્ય ભક્ષણાત્ ॥
યત્ફલં જાયતે પુંસાં યદ્દાનેન મહીપતે

શંખાદિત્યાનુષંગેણ તાંબૂલસ્ય ચ ભક્ષણે ॥
યે દોષા યે ગુણા રાજન્દાનં ચૈવ પ્રભક્ષણે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તાંબૂલોત્પત્તિ તાંબૂલમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ દશોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ