Skanda Purana · Chapter 6.21

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
mārkaṃḍena kadā tatra sthāpitaḥ prapitāmahaḥ //
kasminsthāne kṛtastena svāśramo muninā vada

// sūta uvāca // //
mṛkaṇḍākhyo dvijaśreṣṭha āsīdvedavidāṃ varaḥ //
camatkārapurābhyāśevānaprasyāśrame sthitaḥ

śāṃtātmā niyamopetaścakāra sumahattapaḥ //
tasyaivaṃ vartamānasya vānaprasthasya cāśrame

paścime vayasi prāpte putro jajñe suśobhanaḥ //
sarvalakṣaṇasaṃpūrṇaḥ pūrṇacaṃdrasamaprabhaḥ

mārkaṃḍa iti nāmā'tha tasya cakre pitā svayam //
so'tīva vavṛdhe bālastasminnāśrama uttame

śuklapakṣaṃ samāsādya tārāpatirivāṃbare//
vardhamānasya tasyaivamatītāḥ paṃca vatsarāḥ//
bālakrīḍāprasaktasya piturutsaṅgavartinaḥ

kasyacittvatha kālasya kaścittatra samāgataḥ//
sāmudrikasya kṛtsnasya vettā jñānavidhānabhū_

sa taṃ śiśuṃ samālokya nakhāgrānmūrddhajāvadhim//
vismayotphullanayana īṣaddhāsyamathā'karot

mṛkaṃḍo'pi samālokya jñāninaṃ sasmitānanam //
papraccha vinayopetaḥ kiṃcittuṣṭena cetasā //

// mṛkaṇḍa uvāca // //
kasmāttvaṃ vipraśārdūla vīkṣyemaṃ mama dārakam //
suciraṃ vismayāviṣṭastato'bhūḥ sasmitānanaḥ

// sūta uvāca // //
asakṛttena saṃpṛṣṭaḥ sakṛdbrāhmaṇasattamaḥ //
tataśca kathayāmāsa hāsyakāraṇameva hi

// brāhmaṇa uvāca // //
lakṣaṇāni śiśorasya dṛśyaṃte yāni sanmune //
gātrasthāni bhavetsatyaṃ taiḥ pumānajarāmaraḥ

asya bhāvi punaścā'smāddivasānnidhanaṃ śiśoḥ //
ṣaḍbhirmāsairna sandehaḥ satyametanmayoditam

evaṃ jñātvā dvijaśreṣṭha kuruṣvā'sya hitaṃ ca yat //
iha loke pare caiva bālakasya mamā''jñayā

evamuktvā sa vipreṃdro jagāmā'bhīpsitāṃ diśam //
mṛkaṇḍo'pi tatastasya cakre mauṃjīnibandhanam

akāle'pi kumārasya kiṃciddhyātvā nije hṛdi //
kāraṇaṃ kāraṇajñaḥ sa tataḥ provāca taṃ sutam

yaṃ kaṃ cidvīkṣase putra bhramamāṇaṃ dvijottamam //
tasyāvaśyaṃ tvayā kāryaṃ vinayādabhi vādanam

evaṃ tasya vratasthasya ṣaṇmāsā divasaistribhiḥ //
hīnāḥ syurbrāhmaṇeṃdrāṇāṃ namaskāraparasya ca

etasminnaṃtare prāptā agni tīrthaparāyaṇāḥ //
saptarṣayaḥ sthito yatra mārkaṃḍo dhṛtamekhalaḥ

tāndṛṣṭvā sa munīnsarvānnamaścakre muneḥ sutaḥ //
dīrghāyurbhava tairuktaḥ sarvairapi pṛthakpṛthak

atha taṃ bālabhāvena kautukādbrahmacāriṇaḥ //
ciraṃ dṛṣṭvā'bravīdvākyaṃ vasiṣṭho munipuṃgavaḥ

sarvaireṣa śiśuḥ prokto dīrghā yuriti sādaram//
tṛtīye'hni punaḥ prāṇāṃstyakṣyatyayamasaṃśayaḥ

tanna yuktaṃ bhavedīdṛgasmākaṃ vacanaṃ dvijāḥ //
tasmāttatkriyatāṃ karma yenāyaṃ syāccirāyudhṛk

tato mithaḥ samālocya sarve te munipuṃgavāḥ //
procurna jīvanopāyo bhavenmuktvā pitāmaham

tasmāttasya puro nītvā bālo'yaṃ kṣīṇajīvitaḥ //
kriyatāṃ tasya vākyena yathā syāccirajīvabhāk

tatastu te samādāya satvaraṃ brahmacāriṇam //
brahmalokaṃ samājagmustyaktvā tīrthaparākramam

tataḥ praṇamya taṃ devaṃ vedoktaiḥ stavanairdvijāḥ //
stutvā'tha saṃvidhe tasya niṣedustadanantaram

teṣāmanaṃtaraṃ so'pi namaścakre pitāmaham //
bālaḥ proktaśca dīrghāyurbhaveti ca svayaṃbhuvā

athovāca munīnsarvānviśrāṃtānpadmayonijaḥ //
kuto yūyaṃ samāyātāḥ sāṃprataṃ kena hetunā

procyatāṃ cāpi yatkṛtyaṃ yuṣmākaṃ kriyate'dhunā //
madgṛhe saṃprayātānāṃ ko'yaṃ bālo'pi sadvratī

// munaya ūcuḥ // //
tīrthayātrāprasaṃgena bhramamāṇā mahītalam ḥ/
camatkārapurābhyāśe vayaṃ prāptāḥ pitāmaha

tatrānena vayaṃ deva bālakenā'bhivāditāḥ //
kramātsarverapi prokto dīrghāyuriti sādaram

etasya tu punaḥ śeṣamāyuṣo divasatra yam //
vidyate vibudhaśreṣṭha vrīḍitāstena vai vayam

tataścainaṃ samādāya vayaṃ prāptāstavāṃtikam //
bhavatā'pi tathā prokto dīrdhāyu rbālako'stvayam

tasmādyathā vayaṃ satyā bhavatā saha padmaja //
bhavāma kuru tatkṛtyametasmādāgatā vayam

// sūta uvāca // //
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā munīnāṃ padmasaṃbhavaḥ //
provāca prahasanvākyaṃ samādāya ca bālakam

matprasādādayaṃ bālojarāmṛtyuvi varjitaḥ //
bhaviṣyati na saṃdeho vedavidyāvicakṣaṇaḥ

tasmātprāgdharaṇīpṛṣṭhaṃ vrajadhvaṃ munisattamāḥ //
bālamenaṃ samādāya tasminnevāsya maṃdiraṃ

yāvadasya pitā vṛddhaḥ putradarśanavihvalaḥ //
na yāti nidhanaṃ sārdhaṃ dharmapatnyā dvijottamāḥ // ३९. //
athā''yātāśca taṃ bālaṃ sarve te muni sattamāḥ //
āgatya vasudhāpṛṣṭhaṃ tasyaivāśramasaṃnidhau

amuṃcannagnitīrthe taṃ samābhāṣya tataḥ param //
tīrthayātrākṛte paścājjagmuranyatra satvaram //

etasminnaṃtare vipro mṛkaṃḍaḥ sutavatsalaḥ //
nāpaśyatsvasutaṃ paścādvilalāpa suduḥkhitaḥ

aho me tanayo'bhīṣṭaḥ kathamadya na dṛśyate//
kūpāṃtaḥ patitaḥ kiṃ nu kiṃ vyālairvā nipātitaḥ

kṛtvā māṃ duḥkhasaṃtaptaṃ mātaraṃ cāpi putrakaḥ //
prasthito dīrghamadhvānaṃ viruddhaṃ kṛtavānvidhiḥ //

paśya brāhmaṇi pāpena mayā duṣkṛtakāriṇā //
na bālasya mukhaṃ dṛṣṭaṃ prasthitasya yamālaye

kathitaṃ jñāninā tena mama pūrvaṃ mahātma nā //
ṣaṅbhirmāsaiḥ sutaste'yaṃ dehatyāgaṃ kariṣyati

so'haṃ putrasya duḥkhena sādhayiṣye hutāśanam //
yāvacchokāgninā kāyo dahyate na varāna ne

// brāhmaṇyuvāca // //
mamāpi matametaddhi yattvayā parikīrtitam //
tatkiṃ cirayasi brahmañchīghraṃ dārūṇi cānaya

yenā'haṃ bhavatā sārdhaṃ pravekṣyāmi hutāśanam //
putraśokena saṃtaptā subhṛśaṃ duḥkhaśāṃtaye

// sūta uvāca // //
evaṃ tayoḥ pravadatordaṃpatyordvija sattamāḥ //
ājagāmā'tha saṃhṛṣṭaḥ sa bālaḥ sannidhiṃ tayoḥ

taṃ dṛṣṭvā brāhmaṇo hṛṣṭo brāhmaṇyā sahitastadā //
ānaṃdāśruplutākṣo'tha sammukha stamupādravat

bhūyobhūyaḥ pariṣvajya sabhāryaḥ pṛṣṭavāṃstadā //
kva gataḥ svāśramādvatsa cirātkasmādihā''gataḥ

śokārṇave parikṣipya māṃ sabhāryaṃ vayo'dhikam //
tanmā putraka bhūyastvamīdṛkkarma kariṣyasi

// mārkaṃḍeya uvāca // //
atrā'dya munayaḥ prāptā mayā te cābhivāditāḥ //
krameṇa vinayāttāta smaramāṇena te vacaḥ // ५४
dīrghāyurbhava tairuktaḥ sarvaireva dvijottamaiḥ //
dṛṣṭvā māṃ vismayāviṣṭairbālakaṃ vratinaṃ vibho

atha tāta samālokya teṣāṃ madhyagato muniḥ //
vasiṣṭhastānmunīnsarvānprovāca prahasanniva

// vasiṣṭha uvāca // //
dīrghāyurbhava yaḥ prokto yuṣmābhirmunipuṃgavāḥ //
tṛtīye divase so'yaṃ bālaḥ paṃcatvameṣyati

tataste munayo bhītā asatyāttāta tatkṣaṇāt //
samādāya yayustatra yatra brahmā vyavasthitaḥ

namaskṛtena tenā'pi prokto'haṃ padmayoninā //
dīrghāyurbhava pṛṣṭaśca kutastvamiha cāgataḥ ५९ //
atha tairmunibhiḥ sarvairvṛttāṃtaṃ tasya kīrtitam//
āśīrvādodbhavaṃ proktaṃ tato vayamihāgatāḥ

yathā'yaṃ bālako deva tvatprasādātpitāmaha //
dīrghāyurjāyate loke tathā tvaṃ kartumarhasi

tato'haṃ brahmaṇā tāta jarāmaraṇavarjitaḥ //
vihitaḥ preṣitastūrṇaṃ svagṛhaṃ prati taiḥ samam

te tu māṃ munayotraiva pramucyāśramasannidhau //
snānārthaṃ viviśuḥ sarve hrade'traiva suśobhane

tacchrutvā vacanaṃ tasya mṛkaṃḍo harṣasaṃyutaḥ //
prayayau satvaraṃ tatra yatra te munayaḥ sthitāḥ

praṇamya tānmunīnsarvānkṛtāñjalipuṭaḥ sthitaḥ //
provāca vaḥ prasādena kulaṃ me vṛddhimāgatam

sādhu proktamidaṃ kaiścidācāryairmunisattamāḥ //
sādhulokaṃ samāśritya vikhyātaṃ ca jagattraye

sādhūnāṃ darśanaṃ puṇyaṃ tīrthabhūtā hi sādhavaḥ //
tīrthaṃ phalati kālena sadyaḥ sādhusamāgamaḥ

tasmādatithayaḥ prāptā yūyaṃ sarve'dya me gṛham //
prakaromi kimātithyaṃ procyatāṃ dvijasattamāḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
etadeva mune'smākamātithyaṃ koṭisaṃmitam //
alpāyurapi te bālo yajjāto mṛtyuvarjitaḥ

// mṛkaṇḍa uvāca // //
mṛtyunā''liṃgitaṃ bālamasmadīyaṃ munīśvarāḥ //
bhavadbhiradya saṃrakṣya kulaṃ kṛtsnaṃ samuddhṛtam

brahmaghne ca surāpe ca caure bhagnavrate tathā //
niṣkṛtirvihitā sadbhiḥ kṛtaghne nā'sti niṣkṛtiḥ

/
tasmātkṛtaghnatādoṣo na syānmama munīśvarāḥ //
yathā kāryaṃ bhavadbhiśca tathā sarvairna saṃśayaḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
yadi pratyupakārāya manyase tvaṃ dvijottama //
gṛhaṃ kuruṣva no vākyāddevasya parameṣṭhinaḥ

yenā'yaṃ bālakaste'dya kṛto mṛtyuvivarjitaḥ //
tasmātsthāpaya tīrthena devaṃ taṃ prapitāmaham

putreṇa sahitaḥ paścādārādhaya divāniśam//
vayameva tvayā sārdhaṃ taṃ ca devaṃ pitāmaham

nityaṃ prapūjayiṣyāmastathānye'pi dvijottamāḥ//
bālenā'nena sārdhaṃ te sakhyamatra sthitaṃ yataḥ//
bālasakhyamiti khyātaṃ nāmnā tena bhaviṣyati

tīrthamanyairiti khyātaṃ bālakānāṃ hitāvaham//
rogārtānāṃ bhayārtānāmasmākaṃ vacanātsadā

asmiṃstīrthe śiśuṃ lokāḥ snāpayiṣyaṃti ye dvija//
rogārtaṃ vā bhayārtaṃ vā pīḍitaṃ vā grahādibhiḥ

bhaviṣyati na saṃdehaḥ sarvadoṣavivarjitaḥ //
pitāmahaprasādena tathā'smadvacanāddvija

ye punarmānuṣā vipra niṣkāmāḥ śraddhayānvitāḥ //
snānamātraṃ kariṣyaṃti te yāṃti paramāṃ gatim

evamuktvātha te sarve munayaḥ śaṃsitavratāḥ //
tamāmaṃtrya muniṃ jagmustīrthānyanyāni satvarāḥ

mṛkaṇḍo'pi saputraśca tasminsthāne pitāmaham //
sthāpayāmāsa saṃhṛṣṭo jyeṣṭhe jyeṣṭhāsthite vidhau

tataścā''rādhayāmāsa divārātramataṃdritaḥ //
saputraḥ śraddhayā yuktaḥ saṃprāptaśca parāṃ gatim

// sūta uvāca // //
tataḥprabhṛti tattīrthaṃ bālasakhyamiti smṛtam//
pāvanaṃ sarvajaṃtūnāṃ bālānāṃ roganāśanam

jyeṣṭhe jyeṣṭhāsu yo bālastatra snānaṃ samācaret //
na sa pīḍāmavāpnoti yāvatsaṃvatsaraṃ dvijāḥ

grahabhūtapiśācānāṃ śākinīnāṃ viśeṣataḥ //
agamyaḥ sarvaduṣṭānāṃ tathā'nyeṣāṃ prajāyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye bālasakhyatīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmaikaviṃśo'dhyāyaḥ//