સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.21

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
માર્કંડેન કદા તત્ર સ્થાપિતઃ પ્રપિતામહઃ ॥
કસ્મિન્સ્થાને કૃતસ્તેન સ્વાશ્રમો મુનિના વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
મૃકણ્ડાખ્યો દ્વિજશ્રેષ્ઠ આસીદ્વેદવિદાં વરઃ ॥
ચમત્કારપુરાભ્યાશેવાનપ્રસ્યાશ્રમે સ્થિતઃ

શાંતાત્મા નિયમોપેતશ્ચકાર સુમહત્તપઃ ॥
તસ્યૈવં વર્તમાનસ્ય વાનપ્રસ્થસ્ય ચાશ્રમે

પશ્ચિમે વયસિ પ્રાપ્તે પુત્રો જજ્ઞે સુશોભનઃ ॥
સર્વલક્ષણસંપૂર્ણઃ પૂર્ણચંદ્રસમપ્રભઃ

માર્કંડ ઇતિ નામાઽથ તસ્ય ચક્રે પિતા સ્વયમ્ ॥
સોઽતીવ વવૃધે બાલસ્તસ્મિન્નાશ્રમ ઉત્તમે

શુક્લપક્ષં સમાસાદ્ય તારાપતિરિવાંબરે॥
વર્ધમાનસ્ય તસ્યૈવમતીતાઃ પંચ વત્સરાઃ॥
બાલક્રીડાપ્રસક્તસ્ય પિતુરુત્સઙ્ગવર્તિનઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય કશ્ચિત્તત્ર સમાગતઃ॥
સામુદ્રિકસ્ય કૃત્સ્નસ્ય વેત્તા જ્ઞાનવિધાનભૂ_

સ તં શિશું સમાલોક્ય નખાગ્રાન્મૂર્દ્ધજાવધિમ્॥
વિસ્મયોત્ફુલ્લનયન ઈષદ્ધાસ્યમથાઽકરોત્

મૃકંડોઽપિ સમાલોક્ય જ્ઞાનિનં સસ્મિતાનનમ્ ॥
પપ્રચ્છ વિનયોપેતઃ કિંચિત્તુષ્ટેન ચેતસા ॥

॥ મૃકણ્ડ ઉવાચ ॥ ॥
કસ્માત્ત્વં વિપ્રશાર્દૂલ વીક્ષ્યેમં મમ દારકમ્ ॥
સુચિરં વિસ્મયાવિષ્ટસ્તતોઽભૂઃ સસ્મિતાનનઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અસકૃત્તેન સંપૃષ્ટઃ સકૃદ્બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
તતશ્ચ કથયામાસ હાસ્યકારણમેવ હિ

॥ બ્રાહ્મણ ઉવાચ ॥ ॥
લક્ષણાનિ શિશોરસ્ય દૃશ્યંતે યાનિ સન્મુને ॥
ગાત્રસ્થાનિ ભવેત્સત્યં તૈઃ પુમાનજરામરઃ

અસ્ય ભાવિ પુનશ્ચાઽસ્માદ્દિવસાન્નિધનં શિશોઃ ॥
ષડ્ભિર્માસૈર્ન સન્દેહઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

એવં જ્ઞાત્વા દ્વિજશ્રેષ્ઠ કુરુષ્વાઽસ્ય હિતં ચ યત્ ॥
ઇહ લોકે પરે ચૈવ બાલકસ્ય મમાઽઽજ્ઞયા

એવમુક્ત્વા સ વિપ્રેંદ્રો જગામાઽભીપ્સિતાં દિશમ્ ॥
મૃકણ્ડોઽપિ તતસ્તસ્ય ચક્રે મૌંજીનિબન્ધનમ્

અકાલેઽપિ કુમારસ્ય કિંચિદ્ધ્યાત્વા નિજે હૃદિ ॥
કારણં કારણજ્ઞઃ સ તતઃ પ્રોવાચ તં સુતમ્

યં કં ચિદ્વીક્ષસે પુત્ર ભ્રમમાણં દ્વિજોત્તમમ્ ॥
તસ્યાવશ્યં ત્વયા કાર્યં વિનયાદભિ વાદનમ્

એવં તસ્ય વ્રતસ્થસ્ય ષણ્માસા દિવસૈસ્ત્રિભિઃ ॥
હીનાઃ સ્યુર્બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં નમસ્કારપરસ્ય ચ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તા અગ્નિ તીર્થપરાયણાઃ ॥
સપ્તર્ષયઃ સ્થિતો યત્ર માર્કંડો ધૃતમેખલઃ

તાન્દૃષ્ટ્વા સ મુનીન્સર્વાન્નમશ્ચક્રે મુનેઃ સુતઃ ॥
દીર્ઘાયુર્ભવ તૈરુક્તઃ સર્વૈરપિ પૃથક્પૃથક્

અથ તં બાલભાવેન કૌતુકાદ્બ્રહ્મચારિણઃ ॥
ચિરં દૃષ્ટ્વાઽબ્રવીદ્વાક્યં વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ

સર્વૈરેષ શિશુઃ પ્રોક્તો દીર્ઘા યુરિતિ સાદરમ્॥
તૃતીયેઽહ્નિ પુનઃ પ્રાણાંસ્ત્યક્ષ્યત્યયમસંશયઃ

તન્ન યુક્તં ભવેદીદૃગસ્માકં વચનં દ્વિજાઃ ॥
તસ્માત્તત્ક્રિયતાં કર્મ યેનાયં સ્યાચ્ચિરાયુધૃક્

તતો મિથઃ સમાલોચ્ય સર્વે તે મુનિપુંગવાઃ ॥
પ્રોચુર્ન જીવનોપાયો ભવેન્મુક્ત્વા પિતામહમ્

તસ્માત્તસ્ય પુરો નીત્વા બાલોઽયં ક્ષીણજીવિતઃ ॥
ક્રિયતાં તસ્ય વાક્યેન યથા સ્યાચ્ચિરજીવભાક્

તતસ્તુ તે સમાદાય સત્વરં બ્રહ્મચારિણમ્ ॥
બ્રહ્મલોકં સમાજગ્મુસ્ત્યક્ત્વા તીર્થપરાક્રમમ્

તતઃ પ્રણમ્ય તં દેવં વેદોક્તૈઃ સ્તવનૈર્દ્વિજાઃ ॥
સ્તુત્વાઽથ સંવિધે તસ્ય નિષેદુસ્તદનન્તરમ્

તેષામનંતરં સોઽપિ નમશ્ચક્રે પિતામહમ્ ॥
બાલઃ પ્રોક્તશ્ચ દીર્ઘાયુર્ભવેતિ ચ સ્વયંભુવા

અથોવાચ મુનીન્સર્વાન્વિશ્રાંતાન્પદ્મયોનિજઃ ॥
કુતો યૂયં સમાયાતાઃ સાંપ્રતં કેન હેતુના

પ્રોચ્યતાં ચાપિ યત્કૃત્યં યુષ્માકં ક્રિયતેઽધુના ॥
મદ્ગૃહે સંપ્રયાતાનાં કોઽયં બાલોઽપિ સદ્વ્રતી

॥ મુનય ઊચુઃ ॥ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન ભ્રમમાણા મહીતલમ્ ઃ।
ચમત્કારપુરાભ્યાશે વયં પ્રાપ્તાઃ પિતામહ

તત્રાનેન વયં દેવ બાલકેનાઽભિવાદિતાઃ ॥
ક્રમાત્સર્વેરપિ પ્રોક્તો દીર્ઘાયુરિતિ સાદરમ્

એતસ્ય તુ પુનઃ શેષમાયુષો દિવસત્ર યમ્ ॥
વિદ્યતે વિબુધશ્રેષ્ઠ વ્રીડિતાસ્તેન વૈ વયમ્

તતશ્ચૈનં સમાદાય વયં પ્રાપ્તાસ્તવાંતિકમ્ ॥
ભવતાઽપિ તથા પ્રોક્તો દીર્ધાયુ ર્બાલકોઽસ્ત્વયમ્

તસ્માદ્યથા વયં સત્યા ભવતા સહ પદ્મજ ॥
ભવામ કુરુ તત્કૃત્યમેતસ્માદાગતા વયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા મુનીનાં પદ્મસંભવઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રહસન્વાક્યં સમાદાય ચ બાલકમ્

મત્પ્રસાદાદયં બાલોજરામૃત્યુવિ વર્જિતઃ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહો વેદવિદ્યાવિચક્ષણઃ

તસ્માત્પ્રાગ્ધરણીપૃષ્ઠં વ્રજધ્વં મુનિસત્તમાઃ ॥
બાલમેનં સમાદાય તસ્મિન્નેવાસ્ય મંદિરં

યાવદસ્ય પિતા વૃદ્ધઃ પુત્રદર્શનવિહ્વલઃ ॥
ન યાતિ નિધનં સાર્ધં ધર્મપત્ન્યા દ્વિજોત્તમાઃ ॥ ૩૯. ॥
અથાઽઽયાતાશ્ચ તં બાલં સર્વે તે મુનિ સત્તમાઃ ॥
આગત્ય વસુધાપૃષ્ઠં તસ્યૈવાશ્રમસંનિધૌ

અમુંચન્નગ્નિતીર્થે તં સમાભાષ્ય તતઃ પરમ્ ॥
તીર્થયાત્રાકૃતે પશ્ચાજ્જગ્મુરન્યત્ર સત્વરમ્ ॥

એતસ્મિન્નંતરે વિપ્રો મૃકંડઃ સુતવત્સલઃ ॥
નાપશ્યત્સ્વસુતં પશ્ચાદ્વિલલાપ સુદુઃખિતઃ

અહો મે તનયોઽભીષ્ટઃ કથમદ્ય ન દૃશ્યતે॥
કૂપાંતઃ પતિતઃ કિં નુ કિં વ્યાલૈર્વા નિપાતિતઃ

કૃત્વા માં દુઃખસંતપ્તં માતરં ચાપિ પુત્રકઃ ॥
પ્રસ્થિતો દીર્ઘમધ્વાનં વિરુદ્ધં કૃતવાન્વિધિઃ ॥

પશ્ય બ્રાહ્મણિ પાપેન મયા દુષ્કૃતકારિણા ॥
ન બાલસ્ય મુખં દૃષ્ટં પ્રસ્થિતસ્ય યમાલયે

કથિતં જ્ઞાનિના તેન મમ પૂર્વં મહાત્મ ના ॥
ષઙ્ભિર્માસૈઃ સુતસ્તેઽયં દેહત્યાગં કરિષ્યતિ

સોઽહં પુત્રસ્ય દુઃખેન સાધયિષ્યે હુતાશનમ્ ॥
યાવચ્છોકાગ્નિના કાયો દહ્યતે ન વરાન ને

॥ બ્રાહ્મણ્યુવાચ ॥ ॥
મમાપિ મતમેતદ્ધિ યત્ત્વયા પરિકીર્તિતમ્ ॥
તત્કિં ચિરયસિ બ્રહ્મઞ્છીઘ્રં દારૂણિ ચાનય

યેનાઽહં ભવતા સાર્ધં પ્રવેક્ષ્યામિ હુતાશનમ્ ॥
પુત્રશોકેન સંતપ્તા સુભૃશં દુઃખશાંતયે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં તયોઃ પ્રવદતોર્દંપત્યોર્દ્વિજ સત્તમાઃ ॥
આજગામાઽથ સંહૃષ્ટઃ સ બાલઃ સન્નિધિં તયોઃ

તં દૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણો હૃષ્ટો બ્રાહ્મણ્યા સહિતસ્તદા ॥
આનંદાશ્રુપ્લુતાક્ષોઽથ સમ્મુખ સ્તમુપાદ્રવત્

ભૂયોભૂયઃ પરિષ્વજ્ય સભાર્યઃ પૃષ્ટવાંસ્તદા ॥
ક્વ ગતઃ સ્વાશ્રમાદ્વત્સ ચિરાત્કસ્માદિહાઽઽગતઃ

શોકાર્ણવે પરિક્ષિપ્ય માં સભાર્યં વયોઽધિકમ્ ॥
તન્મા પુત્રક ભૂયસ્ત્વમીદૃક્કર્મ કરિષ્યસિ

॥ માર્કંડેય ઉવાચ ॥ ॥
અત્રાઽદ્ય મુનયઃ પ્રાપ્તા મયા તે ચાભિવાદિતાઃ ॥
ક્રમેણ વિનયાત્તાત સ્મરમાણેન તે વચઃ ॥ ૫૪
દીર્ઘાયુર્ભવ તૈરુક્તઃ સર્વૈરેવ દ્વિજોત્તમૈઃ ॥
દૃષ્ટ્વા માં વિસ્મયાવિષ્ટૈર્બાલકં વ્રતિનં વિભો

અથ તાત સમાલોક્ય તેષાં મધ્યગતો મુનિઃ ॥
વસિષ્ઠસ્તાન્મુનીન્સર્વાન્પ્રોવાચ પ્રહસન્નિવ

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
દીર્ઘાયુર્ભવ યઃ પ્રોક્તો યુષ્માભિર્મુનિપુંગવાઃ ॥
તૃતીયે દિવસે સોઽયં બાલઃ પંચત્વમેષ્યતિ

તતસ્તે મુનયો ભીતા અસત્યાત્તાત તત્ક્ષણાત્ ॥
સમાદાય યયુસ્તત્ર યત્ર બ્રહ્મા વ્યવસ્થિતઃ

નમસ્કૃતેન તેનાઽપિ પ્રોક્તોઽહં પદ્મયોનિના ॥
દીર્ઘાયુર્ભવ પૃષ્ટશ્ચ કુતસ્ત્વમિહ ચાગતઃ ૫૯ ॥
અથ તૈર્મુનિભિઃ સર્વૈર્વૃત્તાંતં તસ્ય કીર્તિતમ્॥
આશીર્વાદોદ્ભવં પ્રોક્તં તતો વયમિહાગતાઃ

યથાઽયં બાલકો દેવ ત્વત્પ્રસાદાત્પિતામહ ॥
દીર્ઘાયુર્જાયતે લોકે તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ

તતોઽહં બ્રહ્મણા તાત જરામરણવર્જિતઃ ॥
વિહિતઃ પ્રેષિતસ્તૂર્ણં સ્વગૃહં પ્રતિ તૈઃ સમમ્

તે તુ માં મુનયોત્રૈવ પ્રમુચ્યાશ્રમસન્નિધૌ ॥
સ્નાનાર્થં વિવિશુઃ સર્વે હ્રદેઽત્રૈવ સુશોભને

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય મૃકંડો હર્ષસંયુતઃ ॥
પ્રયયૌ સત્વરં તત્ર યત્ર તે મુનયઃ સ્થિતાઃ

પ્રણમ્ય તાન્મુનીન્સર્વાન્કૃતાઞ્જલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રોવાચ વઃ પ્રસાદેન કુલં મે વૃદ્ધિમાગતમ્

સાધુ પ્રોક્તમિદં કૈશ્ચિદાચાર્યૈર્મુનિસત્તમાઃ ॥
સાધુલોકં સમાશ્રિત્ય વિખ્યાતં ચ જગત્ત્રયે

સાધૂનાં દર્શનં પુણ્યં તીર્થભૂતા હિ સાધવઃ ॥
તીર્થં ફલતિ કાલેન સદ્યઃ સાધુસમાગમઃ

તસ્માદતિથયઃ પ્રાપ્તા યૂયં સર્વેઽદ્ય મે ગૃહમ્ ॥
પ્રકરોમિ કિમાતિથ્યં પ્રોચ્યતાં દ્વિજસત્તમાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
એતદેવ મુનેઽસ્માકમાતિથ્યં કોટિસંમિતમ્ ॥
અલ્પાયુરપિ તે બાલો યજ્જાતો મૃત્યુવર્જિતઃ

॥ મૃકણ્ડ ઉવાચ ॥ ॥
મૃત્યુનાઽઽલિંગિતં બાલમસ્મદીયં મુનીશ્વરાઃ ॥
ભવદ્ભિરદ્ય સંરક્ષ્ય કુલં કૃત્સ્નં સમુદ્ધૃતમ્

બ્રહ્મઘ્ને ચ સુરાપે ચ ચૌરે ભગ્નવ્રતે તથા ॥
નિષ્કૃતિર્વિહિતા સદ્ભિઃ કૃતઘ્ને નાઽસ્તિ નિષ્કૃતિઃ

।
તસ્માત્કૃતઘ્નતાદોષો ન સ્યાન્મમ મુનીશ્વરાઃ ॥
યથા કાર્યં ભવદ્ભિશ્ચ તથા સર્વૈર્ન સંશયઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ પ્રત્યુપકારાય મન્યસે ત્વં દ્વિજોત્તમ ॥
ગૃહં કુરુષ્વ નો વાક્યાદ્દેવસ્ય પરમેષ્ઠિનઃ

યેનાઽયં બાલકસ્તેઽદ્ય કૃતો મૃત્યુવિવર્જિતઃ ॥
તસ્માત્સ્થાપય તીર્થેન દેવં તં પ્રપિતામહમ્

પુત્રેણ સહિતઃ પશ્ચાદારાધય દિવાનિશમ્॥
વયમેવ ત્વયા સાર્ધં તં ચ દેવં પિતામહમ્

નિત્યં પ્રપૂજયિષ્યામસ્તથાન્યેઽપિ દ્વિજોત્તમાઃ॥
બાલેનાઽનેન સાર્ધં તે સખ્યમત્ર સ્થિતં યતઃ॥
બાલસખ્યમિતિ ખ્યાતં નામ્ના તેન ભવિષ્યતિ

તીર્થમન્યૈરિતિ ખ્યાતં બાલકાનાં હિતાવહમ્॥
રોગાર્તાનાં ભયાર્તાનામસ્માકં વચનાત્સદા

અસ્મિંસ્તીર્થે શિશું લોકાઃ સ્નાપયિષ્યંતિ યે દ્વિજ॥
રોગાર્તં વા ભયાર્તં વા પીડિતં વા ગ્રહાદિભિઃ

ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ સર્વદોષવિવર્જિતઃ ॥
પિતામહપ્રસાદેન તથાઽસ્મદ્વચનાદ્દ્વિજ

યે પુનર્માનુષા વિપ્ર નિષ્કામાઃ શ્રદ્ધયાન્વિતાઃ ॥
સ્નાનમાત્રં કરિષ્યંતિ તે યાંતિ પરમાં ગતિમ્

એવમુક્ત્વાથ તે સર્વે મુનયઃ શંસિતવ્રતાઃ ॥
તમામંત્ર્ય મુનિં જગ્મુસ્તીર્થાન્યન્યાનિ સત્વરાઃ

મૃકણ્ડોઽપિ સપુત્રશ્ચ તસ્મિન્સ્થાને પિતામહમ્ ॥
સ્થાપયામાસ સંહૃષ્ટો જ્યેષ્ઠે જ્યેષ્ઠાસ્થિતે વિધૌ

તતશ્ચાઽઽરાધયામાસ દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ ॥
સપુત્રઃ શ્રદ્ધયા યુક્તઃ સંપ્રાપ્તશ્ચ પરાં ગતિમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃપ્રભૃતિ તત્તીર્થં બાલસખ્યમિતિ સ્મૃતમ્॥
પાવનં સર્વજંતૂનાં બાલાનાં રોગનાશનમ્

જ્યેષ્ઠે જ્યેષ્ઠાસુ યો બાલસ્તત્ર સ્નાનં સમાચરેત્ ॥
ન સ પીડામવાપ્નોતિ યાવત્સંવત્સરં દ્વિજાઃ

ગ્રહભૂતપિશાચાનાં શાકિનીનાં વિશેષતઃ ॥
અગમ્યઃ સર્વદુષ્ટાનાં તથાઽન્યેષાં પ્રજાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બાલસખ્યતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકવિંશોઽધ્યાયઃ॥