Skanda Purana · Chapter 6.208

// viśvāmitra uvāca // //
evaṃ śakre divaṃ prāpte deveṣu sakaleṣu ca //
gautamaḥ svāśramaṃ prāpatkopena mahatā jvalan

tataḥ sa kathayāmāsa sarvaṃ devaviceṣṭitam //
varadānaṃ ca śakrāya śatānandasya cāgrataḥ

tacchrutvā pitaraṃ prāha vinayāvanataḥ sthitaḥ //
tātāṃbāyā na kasmāttvaṃ prasādaṃ prakaroṣi me

utthāpane na te kiñcidasādhyaṃ vidyate vibho //
tasmātkuru prasādaṃ me yathā syānmama cāṃbayā

samāgamo muniśreṣṭha dīnasyotkaṇṭhitasya ca //
tasmādutthāpya tāṃ tūrṇaṃ prāyaścittavidhiṃ tataḥ //
tasmādādiśa me kṣipraṃ yena śuddhiḥ prajāyate

// gautama uvāca // //
madyāvaliptabhāṃḍasya yadi śuddhiḥ prajāyate //
tatstrīṇāṃ jāyateśuddhiryonau śukrābhiṣecanāt

brāhmaṇastu surāṃ pītvā mauṃjīhomena śudhyati //
tiṃginīṃ sādhayitvā ca na tu nārī vidharmitā

madyabhāṃḍamapi prāyo yathāvadvahniśodhitam//
viśudhyati tathā nārī vahnidagdhā viśudhyati //
yasyā reto'tha saṃkrāṃta mudarāṃte'nyasaṃbhavam

etasmātkāraṇānmātā mayā te putra sā śilā //
vihitā na hi tasyāśca viśuddhistu kathañcana

// śatānanda uvāca // //
yadyevaṃ sādhayiṣyāmi tatkṛte'haṃ hutāśanam//
viṣaṃ vā bhakṣayiṣyāmi patiṣyāmi jalāśaye

māturviyogatastāta satyametanmayoditam //
dharmadroṇāḥ sthitāścānye manvādyā munayastathā

itihāsapurāṇāni vedāṃtāni bahūni ca //
saṃciṃtya tāta sarvāṇi dehi śuddhiṃ mamāpi tām//
mama mātuḥ kariṣyāmi no cetprāṇaparikṣayam

// viśvāmitra uvāca //
tacchrutvā suciraṃ dhyātvā gautamaḥ prāha taṃ sutam//
pariṣvajya svabāhubhyāṃ mūrdhnyāghrāya tataḥ param

yadyevaṃ vatsa mā kārṣīḥ sāhasaṃ pāpasaṃbhavam//
ātmadehavighātena śrūyatāṃ vacanaṃ mama //

medhyatve tava mātuśca śuddhirjñātā mayā purā //
yayā sā mama harmyārhā bhaviṣyati na saṃśayaḥ

utpatsyate ravervaṃśe rāmarūpī janā rdanaḥ//
rāvaṇasya vadhārthāya mānuṣaṃ rūpamāsthitaḥ//
tasya pādasya saṃsparśādbhūyaḥ śuddhā bhaviṣyati/
tasmātpratīkṣya tāvattvamautsukyaṃ vraja putraka//
etatsamyaṅmayā jñātaṃ vatsa divyena cakṣuṣā

etacchrutvā tathetyuktvā śatānandaḥ praharṣitaḥ//
sthitaḥ pratīkṣamāṇastu taṃ kālaṃ mātṛvatsalaḥ

tataḥ kālena mahatā rāmarūpī janārdanaḥ //
rāvaṇasya vadhārthāya jāto daśarathālaye

sa mayā bhagavā viṣṇurbālabhāvena saṃsthitaḥ //
nijayajñasyarakṣārthaṃ samānītaḥ svamāśramam //
rākṣasānāṃ vināśāya yajñakarmavināśinām

hataistai rākṣasai raudrairmama pūrṇo'bhavanmakhaḥ //
ayodhyāyāḥ samānītaḥ sa mayā raghunaṃdanaḥ

sītāyāśca vivāhārthaṃ lakṣmaṇena samanvitaḥ //
śrutvā svayaṃvaraṃ tasyāḥ pārthivānāṃ samāgamam

tato mārge mayā dṛṣṭā gautamasyāśrame śubhe //
ahilyā sā śilā rūpā pramāṇena mahattamā

tataḥ prokto mayā rāmaḥ spṛśemāṃ vatsa pāṇinā //
mānuṣatvaṃ labhedyena gautamasya priyā muneḥ //
śāpadoṣeṇa saṃjātā śileyaṃ tasya sanmuneḥ

avikalpaṃ tato rāmo mama vākyena tāṃ śilām //
pasparśa pārthivaśreṣṭha kautū halasamanvitaḥ

atha rāmeṇa saṃspṛṣṭā sahasaivāṃganā muneḥ //
śuśubhe mānuṣī jātā divyarūpavapurdharā

tataḥ sā lajjayā''viṣṭā praṇipatya ca gautamam //
smaramāṇā''tmanaḥ kṛtyaṃ yacchakreṇa samanvitam

prāyaścittaṃ mama svāmindehi sarvamaśeṣataḥ //
yannarasya samāyoge parasyāha prajāpatiḥ

ahaṃ duṣkaramapyetatkariṣyāmi na saṃśayaḥ //
yena śuddhirbhavenmahyaṃ puraścaraṇasevanāt

tataḥ saṃciṃtya suciraṃ provāca gautamastadā //
kuru cāndrāyaṇaśataṃ kṛcchrāṇāṃ ca sahasrakam

prājāpatyāyutaṃ cāpi tīrthayātrāparāyaṇā //
aṣṭaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu yāni tīrthāni bhūtale //
teṣāṃ saṃdarśanātsamyaktataḥ śuddhimavāpsyasi

sā tathaiti pratijñāya nityaṃ vrataparāyaṇā //
aṣṭaṣaṣṭisu tīrtheṣu vārāṇasyādiṣu kramāt

babhrāma tāni liṃgāni pūjayantī prabhaktitaḥ //
krameṇaiva tu saṃprāptā hāṭakeśvarasaṃbhavam

yāvatpaśyati sā sādhvī tāvannāgabilo mahān //
pūrito nāgareṇaiva mārgaḥ pātālasaṃbhavaḥ

gacchaṃti yena pūrvaṃ tu tīrthayātrāparāyaṇāḥ //
hāṭakeśvaradevasya darśanārthaṃ munīśvarāḥ

atha sā cintayāmāsa na dṛṣṭe tu sureśvare //
hāṭakeśvaradeve ca na hi yātrāphalaṃ labhet

tasmāttapaḥ kari ṣyāmi sthitvā caiva suduṣkaram //
yenāhaṃ tatprabhāvena taṃ paśyāmi sureśvaram

evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā tapastepe suduṣkaram //
darśanārthaṃ hi devasya pātālanilayasya ca

paṃcāgnisādhakā grīṣme hemante salilāśrayā //
varṣāsvākāśaśayanā sā babhūva tapasvinī

haraliṃgaṃ pratiṣṭhāpya svanāmnā cāṃtike tadā //
trikālaṃ pūjayāmāsa gandhapuṣpānulepanaiḥ

evaṃ tapasi saṃsthāyāstasyāḥ kālo mahāngataḥ //
na ca saṃdarśanaṃ jātaṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam

kasyacittvatha kālasya śatānandaśca tatsutaḥ //
sa tāmanveṣamāṇastu tasminkṣetre samāgataḥ //
mātṛsneha parītātmā tīrthānveṣaṇatatparaḥ

atha tāṃ tatra saṃvīkṣya dāruṇe tapasi sthitām //
praṇipatya sthito dīnaḥ saduḥkho vākyamabravīt

kimatra kliśyate kāyastapaḥ kṛtvā sudāruṇam//
saptaṣaṣṭiṣu tīrtheṣu yāni liṃgāni teṣu ca

māheśvarāṇi liṃgāni tāni dṛṣṭāni ca tvayā //
etatpātālasaṃsthaṃ ca hāṭakeśvarasaṃjñitam

na paśyati naraḥ kaściddṛṣṭaṃ kṣetre na kenacit //
tena śuddhiśca saṃjātā svabhartrā vihitā tu yā

tasmādāgaccha gacchāmastātāśrāmapade śubhe //
tvanmārgaṃ vīkṣate tātaḥ karṣuko varṣaṇaṃ yathā // ४८ /
// āhilyovāca // //
yāvatpaśyāmi no devaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam //
tāvadgacchāmi no gehaṃ yadā paśyāmi taṃ haram

tadā yāsye gṛhaṃ putra niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ

tacchrutvā so'pi tāṃ prāha hyeṣa cenniścayastava //
mayā'pi tātapārśve tu pragaṃtavyaṃ tvayā -pa

evamuktvā tataḥ sopi sthāpayāmāsa śāṃbha vam //
liṃgaṃ ca pūjayāmāsa trikālaṃ tapasi sthitaḥ

śatānandastu rājarṣiḥ gandhapuṣpānulepanaiḥ //
naivedyairvividhaiḥ sūktairvedoktaiḥ paryatoṣayat

ṣaṣṭhānnakālabhojyasya vratacaryāratasya ca //
evaṃ tasyā'pi saṃsthasya gataḥ kālo mahānmune //
na ca tuṣyati deveśa stābhyāṃ dvābhyāṃ kathañcana

tataḥ kālena mahatā gautamo'pi mahāmuniḥ //
ājagāma svayaṃ tatra putradarśanalālasaḥ

sa dṛṣṭvā bhāryayā sārdhaṃ putraṃ tapasi saṃsthitam //
tutoṣa prathamaṃ tāvatpaścāduḥkhasamanvitaḥ

aho bata mahatkaṣṭaṃ putro me kṛśatāṃ gataḥ //
tapasaḥ saṃprabhāvena nayāmi svagṛhaṃ katham //
bhāryeyaṃ ca tathā mahyaṃ vivarṇā tu kṛśā sthitā

evaṃ saṃciṃtya manasā tāvubhau pratyabhāṣata //
gamyatāṃ svagṛhaṃ kṛtvā tapasaḥ saṃnivartanam

// śatānanda uvāca // //
tātāṃbā bahudhā proktā tapasaḥ saṃnivartane //
no gacchati tathā harmyamadṛṣṭe hāṭakeśvare

ahaṃ tayā vihīnastu naiva yāsyāmi niścitam //
evaṃ jñātvā mahābhāga yadyuktaṃ tatsamācara

// gautama uvāca // //
yadyevaṃ niścayo vatsa tava mātuśca saṃsthitaḥ //
ahaṃ te darśayiṣyāmi tapasā hāṭakeśvaram

evamuktvā tataḥ so'pi tapaścakre mahāmuniḥ //
ekāṃtaropavāsastu sthito varṣaśataṃ muniḥ//
ṣaṣṭhānnakālabhojī ca tāvatkāle tato'bhavat

trirātrabhojī paścācca sa babhūva munīśvaraḥ/
tāvatkālaṃ phalairninye tāvatkālaṃ jalāśanaḥ//
vāyubhakṣastato bhūyastāvatkālamabhūnmuniḥ

tato varṣasahasrāṃte parame saṃvyavasthite//
prabhidya medinīpṛṣṭhaṃ niṣkrāṃtaṃ liṃgamuttamam // ६४
dvādaśārkapratīkāśaṃ sarvalakṣaṇalakṣitama //
etasminnaṃtare devaḥ śaṃbhuḥ pratyakṣatāṃ gataḥ

etasminneva kāle tu bhagavāñchaśiśekharaḥ //
tasya dṛṣṭipathaṃ gatvā vākyametaduvāca ha

gautamā'haṃ pratuṣṭaste tapasā'nena suvrata

etacca māmakaṃ liṃgaṃ hāṭakeśvarasaṃjñitam //
pātālācca viniṣkrāṃtaṃ tava bhaktyā mahāmune

etadarthaṃ tapastaptaṃ sabhāryeṇa tvayā hi tat //
saputreṇākhilaṃ jātaṃ phalaṃ tasya yathepsitam

etatpaśyatu te bhāryā ahilyā divyarūpiṇī //
aṣṭaṣaṣṭyudbhavaṃ yena yātrāphalamavāpnuyāt

tvaṃ cāpi prārthaya varaṃ yena sarvaṃ dadāmi te

// gautama uvāca //
hāṭakeśvarasaṃjñe tu sakṛddṛṣṭe ca yatphalam //
pātālasthe ca yatpuṇyaṃ narāṇāṃ jāyate phalam //
dṛṣṭenānena tatpuṇyaṃ pūjitena viśeṣataḥ

anye'pi ye janāstacca pūjayaṃti prabhaktitaḥ //
caitraśuklacaturdaśyāṃ te prayāṃtu triviṣṭapam

etalliṃgaṃ na jānaṃti narāḥ siddhyabhikāṃkṣiṇaḥ //
viśaṃti vivaraṃ tena hāṭakeśvarakāṃkṣayā

api pāpasamopetā liṃgasyāsya prabhāvataḥ //
paradārodbhavā tpāpādahilyeśvaradarśanāt

mucyaṃte mānavāstadvacchatānaṃdeśvarādapi //
tasmindine vihitayā tābhyāṃ caiva prapūjayā

// viśvāmitra uvāca // //
etasminneva kāle tu vyāptaḥ svargo'khilo nṛpa //
mānuṣairapi pāpāḍhyaiḥ sarvadharmavivarjitaiḥ

na kaścitkurute yajñaṃ tīrtha yātrāmathāparam //
na vrataṃ niyamaṃ caiva dānasyāpi kathāmapi

tacca liṃgatrayaṃ dṛṣṭvā spṛṣṭvā saṃpūjya bhaktitaḥ

tato bhītāḥ surāḥ sarve saspardhairmānuṣairvṛtāḥ //
procuḥ puraṃdaraṃ gatvā vyathayā prayā yutāḥ

martyaloke sahasrākṣa sarve dharmāḥ kṣayaṃ gatāḥ //
api pāpasamācārā abhyetya puruṣā iha

asmābhiḥ saha garvāḍhyāḥ spardhāṃ kurvaṃti sarvadā //
hāṭakeśvaraje kṣetre liṃgatrayamanuttamam

yatsthitaṃ sthāpitaṃ tatra gautamena mahātmanā //
saputreṇa sadāreṇa tasya pūjāprabhāvataḥ

api pāpasamācārā ihāgacchaṃti te'khilāḥ //
yamasya narakāḥ sarve sāṃprataṃ śūnyatāṃ gatāḥ

gautamena samānītaḥ pātālāddhāṭakeśvaraḥ //
tapasā toṣayitvā tu tatra sthāne sureśvaraḥ

tatprabhāvādayaṃ jāto vyavahāro dharātale

evaṃ jñātvā pravartaṃte yathā yajñāstathā kuru //
tairvinā naiva tṛptiḥ syādasmākaṃ ca kathaṃcana

tacchrutvā vāsavastatra samāhūya ca manmatham //
krodhaṃ lobhaṃ tathā daṃbhaṃ matsaraṃ dveṣasaṃyutam

gatvā dharātalaṃ sarve mamādeśāddrutaṃ tataḥ //
svaśaktyā vārayadhvaṃ bho gautameśvarapūjakān

ahilyeśvaradevasya śatānaṃdeśvarasya ca //
śakrādeśaṃ tu saṃprāpya te gatā dharaṇītale

kāmādikā narānbhejurgautameśvarapūjakān //
tathā'hilyeśvarasyāpi śatānaṃdeśvarasya ca

tato bhūyo makhā jātāḥ samagre dharaṇītale //
saṃpūrṇadakṣiṇāḥ sarve vatāni niyamāstathā

tīrthayātrā japo homo yāścānyāḥ sukṛtakriyāḥ //
etatsarvaṃ mayā khyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dharādhipa

gayākūpyanuṣaṃgeṇa śakragautamaceṣṭitam //
bālamaṇḍanamāhātmyaṃ śakreśvarasamanvitam

indrasya sthāpanaṃ martye ahilyākhyānameva ca //
gautameśvaramāhātmyaṃ tathāhilyeśvarasya ca

yaścaitacchṛṇuyānnityaṃ śraddhayā parayā yutaḥ //
sa mucyetpātakātsadyaḥ paradārasamudbhavāt

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gautameśvarāhilyeśvara śatānandeśvaramāhātmyavarṇanaṃnāmāṣṭottaradviśatatamo'dhyāyaḥ