સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.209

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
સાંપ્રતં મુનિશાર્દૂલ શંખતીર્થ સમુદ્ભવમ્॥
માહાત્મ્યં વદ મે કૃત્સ્નં શ્રદ્ધા મે મહતી સ્થિતા

અહો તીર્થમહો તીર્થં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ [।
ક્ષેત્રં યચ્ચ ધરાપૃષ્ઠે સર્વાશ્ચર્યમયં શુભમ્

નાહં તૃપ્તિં દ્વિજશ્રેષ્ઠ પ્રગચ્છામિ કથંચન ॥
શૃણ્વાનસ્તુ સુમાહાત્મ્યં ક્ષેત્રસ્યાસ્ય સમુદ્ભવમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
અત્ર તે કીર્તયિષ્યામિ પૂર્વવૃત્તં કથાંતરમ્ ॥
શંખતીર્થસ્ય માહાત્મ્યં યથાજાતં ધરાતલે

આનર્તાધિપતિઃ પૂર્વમાસીદન્યો મહીપતિઃ ॥
યથા ત્વં સાંપ્રતં ભૂમૌ સર્વલોકપ્રપાલકઃ

સોઽકસ્માત્કુષ્ઠભાગ્જાતો વિકલાંગો બભૂવ હ ॥
અપુત્રઃ શત્રુભિર્વ્યાપ્તસ્ત્રસ્તશ્ચ નૃપસત્તમઃ

સ સર્વૈર્ભૂમિપાલૈશ્ચ સર્વતઃ પરિપીડિતઃ ॥
રાજ્યભ્રંશસમોપેતઃ પ્રાપ્તો રૈવતકં ગિરિમ્

તત્રાપિ પીડ્યતે નિત્યં સર્વતસ્તુ મલિમ્લુચૈઃ

હસ્ત્યશ્વરથહીનસ્તુ કોશહીનો યદાઽભવત્ ॥
સ તદા ચિંતયામાસ કિં કરોમિ ચ સાંપ્રતમ્

કલત્રાણ્યપિ સર્વાણિ હ્રિયંતે તસ્કરૈર્બલાત્ ॥

સ એવં ચિંતયાનસ્તુ ગતો વૈ નારદં વિભુમ્ ॥
દ્રષ્ટું પાર્થિવશાર્દૂલ વૈષ્ણવે દિવસે સ્થિતે

તત્રાપશ્યત્સ સંપ્રાપ્તં નારદં મુનિસત્તમમ્ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન દામોદરદિદૃક્ષયા

તં પ્રણમ્યાથ શિરસા કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ ॥
પ્રોવાચ વચનં દીન ઉપવિશ્ય તદગ્રતઃ

॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
શત્રુભિઃ પરિભૂતોઽહં સમતાન્મુનિસત્તમ ॥
તતો રાજ્યપરિભ્રંશાત્સંપ્રાપ્તોઽત્ર મહાગિરૌ

વિપિને તસ્કરૈઃ પાપૈઃ પ્રપીડ્યેઽહં સમંતતઃ ॥
યત્કિંચિદશ્વનાગાદ્યં મયા સહ સમાગતમ્

તત્સર્વં તસ્કરૈર્નીતં કોશા દારાસ્તથા વસુ ॥
તસ્માદ્વદ મુનિશ્રેષ્ઠ વૈરાગ્યં મે મહત્સ્થિતમ્

અન્યજન્મોદ્ભવં કિંચિન્મમ પાપં સુદારુણમ્ ॥
યેનેમાં ચ દશાં પ્રાપ્તઃ સહસા મુનિસત્તમ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં ધ્યાત્વા મુનીશ્વરઃ ॥
પ્રોવાચાઽથ નૃપં દીનં જ્ઞાત્વા દિવ્યેન ચક્ષુષા

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
ન ત્વયા કુત્સિતં કિંચિત્પૂર્વ દેહાંતરે કૃતમ્ ॥
મયા જ્ઞાતં મહારાજ સર્વં દિવ્યેન ચક્ષુષા

ત્વમાસીઃ પાર્થિવઃ પૂર્વં સિદ્ધપન્નગસંજ્ઞિતે ॥
પત્તને સોમવંશીયઃ સર્વ શત્રુનિબર્હણઃ

ત્વયા ચેષ્ટં મહાયજ્ઞૈઃ સદા સંપૂર્ણદક્ષિણૈઃ ॥
મહાદાનાનિ દત્તાનિ પૂજિતા બ્રાહ્મણોત્તમાઃ

તેન કર્મ વિપાકેન ભૂયઃ પાર્થિવતાં ગતઃ

॥ આનર્ત ઉવાચ ॥ ॥
ઇહ જન્મનિ નો કૃત્યં સંસ્મરામિ વિભો કૃતમ્ ॥
તત્કિં રાજ્યપરિ ભ્રંશઃ સહસા મે સમુત્થિતઃ

લક્ષ્મ્યા હીનસ્ય લોકસ્ય લોકેઽસ્મિન્વ્યર્થતાં વ્રજેત્ ॥
જીવિતં મુનિશાર્દૂલ વિજ્ઞાતં હિ મયાઽધુના

મૃતો નરો ગતશ્રીકો મૃતં રાષ્ટ્રમરાજકમ્ ॥
મૃતમશ્રોત્રિયે દાનં મૃતો યજ્ઞસ્ત્વદક્ષિણઃ

લક્ષ્મ્યા હીનસ્ય મર્ત્યસ્ય બાંધવોઽપિ વિજાયતે॥
પ્રાર્થયિષ્યતિ માં નૂનં દૃષ્ટ્વા તં ચાન્યતો વ્રજેત્

યથા માં સાંપ્રતં દૃષ્ટ્વા યે મયાઽપિ પ્રતર્પિતાઃ ॥
તેઽપિ દૂરતરં યાંતિ એષ માં પ્રાર્થયિ ષ્યતિ

ધનહીનં નરં ત્યક્ત્વા કુલીનમપિ ચોત્તમમ્ ॥
ગચ્છતિ સ્વજનોઽન્યત્ર શુષ્કં વૃક્ષમિવાંડજાઃ

તત્કાર્યકારણાર્થાય દરિદ્રોઽ ભ્યેતિ ચેદ્ગૃહમ્ ॥
ધનિનો ભર્ત્સયંત્યેનં સમાગચ્છંતિ નાંતિકમ્

કૃપણોઽપિ ધનાઢ્યશ્ચેદાગચ્છતિ હિ યાચિતુમ્ ॥
એષ દાસ્યતિ મે કિંચિ દિતિ ચિત્તે નૃણાં ભવેત્

મમ ત્વં પૂર્વવંશીયઃ પિતા તે ચ પિતુર્મમ ॥
સદા સ્નેહપરશ્ચાસીત્ત્વં ચ સ્નેહવિવર્જિતઃ

એવં બ્રુવંતિ લોકેઽત્ર ધનિનાં પુરતઃ સ્થિતાઃ ॥
કુલીના અપિ પાપાનાં દૃશ્યંતે ધનલિપ્સયા ॥
દરિદ્રસ્ય મનુષ્યસ્ય ક્ષિતૌ રાજ્યં પ્રકુર્વતઃ

પ્રશોષઃ કેવલં ભાવી હૃદયસ્ય મહામુને ॥
દ્વાવિમૌ કણ્ટકૌ તીક્ષ્ણૌ શરીરપરિશોષિણૌ ॥
યશ્ચાધનઃ કામયતે યશ્ચ કુપ્યત્યનીશ્વરઃ

શ્મશાનમપિ સેવંતે ધનલુબ્ધા નિશાગમે ॥
જનેતારમપિ ત્યક્ત્વા નિત્યં યાંતિ સુદૂરતઃ

સુમૂર્ખોપિ ભવેદ્વિદ્વાનકુલીનોઽપિ સત્કુલઃ ॥
યસ્ય વિત્તં ભવે દ્ધર્મ્યે વિપરીતમતોઽન્યથા

નિર્વિણ્ણોઽહં મુનિશ્રેષ્ઠ જીવિતસ્ય ચ સાંપ્રતમ્ ॥
તસ્માદ્બ્રૂહિ કિમર્થં મે દારિદ્ર્યં સમુપસ્થિતમ્

કુષ્ઠશ્ચાપિ મમોપેતઃ શત્રુભિશ્ચ પરાભવમ્ ॥
અન્યજન્માંતરં દૃષ્ટં ત્વયા દિવ્યેન ચક્ષુષા

કુકર્મણા ન સંસ્પૃષ્ટં સ્વલ્પેનાપિ બ્રવીષિ મામ્ ॥
એતજ્જન્માતરં દૃષ્ટં સ્મરામિ મુનિસત્તમ

ન મયા કુકૃતં કિંચિત્કદાચિત્સમનુષ્ઠિતમ્ ॥
તત્કિં રાજ્યપરિભ્રંશો જાતોઽયં મમ સન્મુને

અત્ર મે કૌતુકં જાતં તસ્માદ્દેહિ વિનિર્ણયમ્ ॥
ભવેન્ન વા ભવેત્કર્મ કૃતં યચ્ચ શુભાશુભમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં ધ્યાત્વા તુ નારદઃ ॥
કૃપયા પરયાવિષ્ટસ્તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

શૃણુ રાજન્પ્રવક્ષ્યામિ યથા શુદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥
તવ રાજ્યસ્ય સંપ્રાપ્તિર્યથા ભૂયોઽપિ જાયતે

તવ ભૂમૌ મહાપુણ્યમસ્તિ ક્ષેત્રં જગત્ત્રયે ॥
હાટકેશ્વરસંજ્ઞં તુ તીર્થં તત્રાસ્તિ શોભનમ્ ॥
શંખતીર્થમિતિ ખ્યાતં સર્વપાતકનાશનમ્

યસ્તત્ર કુરુતે સ્નાનં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ॥
અષ્ટમ્યાં શુક્લપક્ષસ્ય સંપ્રાપ્તે માસિ માધવે

સૂર્યવારે તુ સમ્પ્રાપ્તે ભાસ્કરસ્યોદયં પ્રતિ ॥
સર્વકુષ્ઠવિનિર્મુક્તો જાયતે સૂર્યસંનિભઃ

યંયં કામમભિધ્યાયેત્તંતં સર્વેષુ દુર્લભમ્ ॥
સ તદાઽઽપ્નોત્યસંદિગ્ધં દૃષ્ટ્વા શંખેશ્વરં શુભમ્

કિં ત્વયા ન શ્રુતં તત્ર સ્વદેશે વસતા નૃપ ॥
તસ્ય તીર્થસ્ય માહાત્મ્યં યત્ત્વમત્ર સમાગતઃ

॥ સિદ્ધસેન ઉવાચ ॥ ॥
કથં શંખેશ્વરો દેવઃ સંજાતો વદ સન્મુને

॥ નારદ ઉવાચ ॥ ॥
અહં તે કથયિષ્યામિ કથામેતાં પુરાતનીમ્ ॥
યથા શંખેશ્વરો જાતઃ શંખતીર્થં તુ પાર્થિવ

આસતુર્બ્રાહ્મણૌ પૂર્વં લિખિતઃ શંખ એવ ચ ॥
ભ્રાતરૌ વેદવિદુષૌ તપસ્યુગ્રે વ્યવસ્થિતૌ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય લિખિતસ્યાશ્રમં પ્રતિ ॥
ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય સંપ્રાપ્તો નમસ્કારકૃતે નૃપ

સોઽપશ્યદાશ્રમં શૂન્યં લિખિતેન વિવર્જિતમ્

અથાપશ્યદ્વને તસ્મિ ન્પરિપક્વફલાનિ સઃ ॥
પ્રણયાત્પ્રતિજગ્રાહ મત્વા ભ્રાતુર્નૃપાઽઽશ્રમમ્

એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો લિખિતસ્તત્ર ચાશ્રમે॥
યાવત્પશ્યતિ શંખં સ પ્રગૃહી તબૃહત્ફલમ્

કિમિદં વિહિતં પાપ પાપં સાધુવિગર્હિતમ્ ॥
ચૌર્યકર્મ ત્વયા નિંદ્યં યદ્ધૃતાનિ ફલાનિ ચ

અનેન કર્મણા તુભ્યં તપો યાસ્ય તિ સંક્ષયમ્॥
ચૌર્યકર્મપ્રવૃત્તસ્ય બ્રાહ્મણૈર્ગર્હિતસ્ય ચ

॥ શંખ ઉવાચ ॥ ॥
એકોદરસમુત્પન્નો જ્યેષ્ઠભ્રાતા યથા પિતા ॥
ભૂયાદિતિ શ્રુતિર્લોકે પ્રસિદ્ધા સર્વતઃ સ્થિતા

તત્કિં પુત્રસ્ય વિપ્રેન્દ્ર નાધિકારઃ પિતુર્ધને ॥
યથૈવં નિષ્ઠુરૈર્વાક્યૈર્નિર્ભર્ત્સયસિ માં વિભો

॥
॥ લિખિત ઉવાચ ॥ ॥
ન દોષો જાયતે હર્તુઃ પુત્રસ્યાત્ર કથંચન ॥
એકત્ર સંસ્થિતસ્યાત્ર પિતુર્વિત્તમસંશયમ્

વિભક્તસ્તુ યદા પુત્રો ભ્રાતા વાઽપહરેદ્ધનમ્॥
તદા દોષમવાપ્નોતિ ચૌર્યોત્થં મતમેવ મે

પુત્રસ્ય તુ પુનર્વિત્તં પિતા હરતિ સર્વદા ॥
ન તસ્ય વિદ્યતે દોષો વિભક્ત સ્યાપિ કર્હિચિત્

અત્ર શ્લોકઃ પુરા ગીતો મનુના સ્મૃતિકારિણા ॥
તં તેઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ ધર્મશાસ્ત્રોદ્ભવં વચઃ

ત્રય એવાધપ્રોક્તા ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ ॥
યત્તે સમધિગચ્છંતિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્

॥ શંખ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં ચૌર્યદોષોઽસ્તિ મમ તાત મહત્તરઃ॥
નિગ્રહં કુરુ મે શીઘ્રં યેન ન સ્યાત્તપઃક્ષયઃ

વિશ્વામિત્ર ઉવાચ॥
તસ્ય તં નિશ્ચયં જ્ઞાત્વા શસ્ત્રમાદાય નિર્મલમ્॥
ચકર્તાથ ભુજૌ તસ્ય ભ્રાતા ભ્રાતુશ્ચ નિર્ઘૃણઃ॥
સોપિ ચ્છિન્નકરો વિપ્રો વ્યથયાપિ સમન્વિતઃ

મન્યમાનઃ પ્રસાદં તં ભ્રાતુર્જ્યેષ્ઠસ્ય પાર્થિવ

તતસ્તુ કામદં ક્ષેત્રં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
મત્વા પ્રાપ્ય તપસ્તેપે કંચિત્પ્રાપ્ય જલાશયમ્

વર્ષાસ્વાકાશશાયી ચ હેમન્તે સલિલાશ્રયઃ ॥
પઞ્ચાગ્નિસાધકો ગ્રીષ્મે ષષ્ઠકાલકૃતાશનઃ

સંસ્નાપ્ય ભાસ્કરં સ્થાણું તત્પુરઃ શતરુદ્રિયમ્ ॥
જપન્સામોક્તરુદ્રાંશ્ચ ભવ રુદ્રાંસ્તથા જપન્ ॥
પ્રાણરુદ્રાંસ્તથા નીલાન્સ્કન્દસૂક્તસમન્વિતાન્

તતો વર્ષસહસ્રાંતે તુષ્ટસ્તસ્ય મહેશ્વરઃ ॥
પ્રોવાચ દર્શનં ગત્વા સહ સૂર્ય વૃષેશ્વરૈઃ

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
શંખ તુષ્ટોઽસ્મિ તે વત્સ તપસાનેન સુવ્રત ॥
તસ્માત્કથય મે ક્ષિપ્રં યદ્દદામિ તવાઽધુના

॥ ॥ શંખ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
જાયેતાં તાદૃશૌ હસ્તૌ યાદૃશો મે પુરા સ્થિતૌ

ત્વયાઽત્રૈવ સદા વાસઃ કાર્યઃ સુરવરેશ્વર ॥
લિંગે કૃત્વા દયાં દેવ મમોપરિ મહત્તરામ્

એતજ્જલાશયં નાથ મમ નામ્ના ધરાતલે ॥
પ્રસિદ્ધિં યાતુ લોકસ્ય યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકાઃ

અત્ર યઃ કુરુતે સ્નાનં ધૃત્વા મનસિ દુર્લભમ્ ॥
કિંચિદ્વસ્તુ સમગ્રં તુ તસ્ય સંપત્સ્યતે વિભો

॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
અદ્યાહં દર્શનં પ્રાપ્તસ્તવ ચૈવાષ્ટમીદિને ॥
માધવસ્ય સિતે પક્ષે યસ્માદ્બ્રાહ્મણસત્તમ

તસ્માત્સંક્રમણં લિંગે તાવકેઽસ્મિન્દ્વિજોત્તમ ॥
કરિષ્યામિ ન સન્દેહો દિનમેકમસંશયમ્

યશ્ચાત્ર દિવસે પ્રાપ્તે તીર્થેઽત્રૈવ ભવોદ્ભવે ॥
સ્નાનં કૃત્વા રવેર્વાર ઉદયં સમુપસ્થિતે

પૂજયિષ્યતિ મે મૂર્તિં ત્વયા સંસ્થાપિતાં દ્વિજ ॥
કુષ્ઠવ્યાધિવિનિર્મુક્તો મમ લોકં સ યાસ્યતિ

શેષકાલેઽપિ વિપ્રેન્દ્ર અજ્ઞાનવિહિતાદઘાત્ ॥
મુક્તિં પ્રાપ્સ્યત્યસંદિગ્ધં મમ વાક્યાદ્દ્વિજોત્તમ

તથા તવાપિ યૌ હસ્તૌ છિન્નાવેતાવુભાવપિ ॥
તસ્મિન્યોગેઽભિષેકાત્તૌઃ સ્યાતાં ભૂયોઽપિ તાદૃશૌ

એષ મે પ્રત્યયો વિપ્ર ભવિષ્યતિ તવાઽધુના ॥
ભૂયઃ સ્નાનં વિધાય ત્વં તતો મૂર્તિં મમાર્ચય

અન્યેઽપિ વ્યંગતાં પ્રાપ્તાઃ સંયોગેઽત્ર તવ સ્થિતે ॥
સ્નાત્વા માં પૂજયિષ્યંતિ મુક્તિં યાસ્યંતિ તે દ્વિજ ॥

એવમુક્ત્વા સહસ્રાંશુસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
શંખોઽપિ તત્ક્ષણાત્સ્નાત્વા પૂજયિત્વા દિવાકરમ્

યાવત્પશ્યતિ ચાત્માનં તાવદ્ધસ્તસમન્વિતમ્ ॥
આત્માનં પશ્યમાનસ્તુ વિસ્મયં પરમં ગતઃ

તતઃપ્રભૃતિ તત્રૈવ કૃત્વાઽઽશ્રમપદં નૃપ ॥
તપસ્તેપે દ્વિજ શ્રેષ્ઠો ગતશ્ચ પરમાં ગતિમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર સંયોગં પ્રાપ્ય તત્ત્વતઃ ॥
તેનૈવ વિધિના સ્નાત્વા ત્વં પૂજય દિવાકરમ્

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યં પઠેદ્વા પુરતો રવેઃ ॥
તસ્યાન્વયેઽપિ નો કુષ્ઠી કદાચિત્સમ્પ્રજાયતે

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયા ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શંખાદિત્યશંખતીર્થોત્પત્તિવૃત્તાંતવર્ણનંનામ નવોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ