સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.208

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એવં શક્રે દિવં પ્રાપ્તે દેવેષુ સકલેષુ ચ ॥
ગૌતમઃ સ્વાશ્રમં પ્રાપત્કોપેન મહતા જ્વલન્

તતઃ સ કથયામાસ સર્વં દેવવિચેષ્ટિતમ્ ॥
વરદાનં ચ શક્રાય શતાનન્દસ્ય ચાગ્રતઃ

તચ્છ્રુત્વા પિતરં પ્રાહ વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ ॥
તાતાંબાયા ન કસ્માત્ત્વં પ્રસાદં પ્રકરોષિ મે

ઉત્થાપને ન તે કિઞ્ચિદસાધ્યં વિદ્યતે વિભો ॥
તસ્માત્કુરુ પ્રસાદં મે યથા સ્યાન્મમ ચાંબયા

સમાગમો મુનિશ્રેષ્ઠ દીનસ્યોત્કણ્ઠિતસ્ય ચ ॥
તસ્માદુત્થાપ્ય તાં તૂર્ણં પ્રાયશ્ચિત્તવિધિં તતઃ ॥
તસ્માદાદિશ મે ક્ષિપ્રં યેન શુદ્ધિઃ પ્રજાયતે

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
મદ્યાવલિપ્તભાંડસ્ય યદિ શુદ્ધિઃ પ્રજાયતે ॥
તત્સ્ત્રીણાં જાયતેશુદ્ધિર્યોનૌ શુક્રાભિષેચનાત્

બ્રાહ્મણસ્તુ સુરાં પીત્વા મૌંજીહોમેન શુધ્યતિ ॥
તિંગિનીં સાધયિત્વા ચ ન તુ નારી વિધર્મિતા

મદ્યભાંડમપિ પ્રાયો યથાવદ્વહ્નિશોધિતમ્॥
વિશુધ્યતિ તથા નારી વહ્નિદગ્ધા વિશુધ્યતિ ॥
યસ્યા રેતોઽથ સંક્રાંત મુદરાંતેઽન્યસંભવમ્

એતસ્માત્કારણાન્માતા મયા તે પુત્ર સા શિલા ॥
વિહિતા ન હિ તસ્યાશ્ચ વિશુદ્ધિસ્તુ કથઞ્ચન

॥ શતાનન્દ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં સાધયિષ્યામિ તત્કૃતેઽહં હુતાશનમ્॥
વિષં વા ભક્ષયિષ્યામિ પતિષ્યામિ જલાશયે

માતુર્વિયોગતસ્તાત સત્યમેતન્મયોદિતમ્ ॥
ધર્મદ્રોણાઃ સ્થિતાશ્ચાન્યે મન્વાદ્યા મુનયસ્તથા

ઇતિહાસપુરાણાનિ વેદાંતાનિ બહૂનિ ચ ॥
સંચિંત્ય તાત સર્વાણિ દેહિ શુદ્ધિં મમાપિ તામ્॥
મમ માતુઃ કરિષ્યામિ નો ચેત્પ્રાણપરિક્ષયમ્

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥
તચ્છ્રુત્વા સુચિરં ધ્યાત્વા ગૌતમઃ પ્રાહ તં સુતમ્॥
પરિષ્વજ્ય સ્વબાહુભ્યાં મૂર્ધ્ન્યાઘ્રાય તતઃ પરમ્

યદ્યેવં વત્સ મા કાર્ષીઃ સાહસં પાપસંભવમ્॥
આત્મદેહવિઘાતેન શ્રૂયતાં વચનં મમ ॥

મેધ્યત્વે તવ માતુશ્ચ શુદ્ધિર્જ્ઞાતા મયા પુરા ॥
યયા સા મમ હર્મ્યાર્હા ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

ઉત્પત્સ્યતે રવેર્વંશે રામરૂપી જના ર્દનઃ॥
રાવણસ્ય વધાર્થાય માનુષં રૂપમાસ્થિતઃ॥
તસ્ય પાદસ્ય સંસ્પર્શાદ્ભૂયઃ શુદ્ધા ભવિષ્યતિ।
તસ્માત્પ્રતીક્ષ્ય તાવત્ત્વમૌત્સુક્યં વ્રજ પુત્રક॥
એતત્સમ્યઙ્મયા જ્ઞાતં વત્સ દિવ્યેન ચક્ષુષા

એતચ્છ્રુત્વા તથેત્યુક્ત્વા શતાનન્દઃ પ્રહર્ષિતઃ॥
સ્થિતઃ પ્રતીક્ષમાણસ્તુ તં કાલં માતૃવત્સલઃ

તતઃ કાલેન મહતા રામરૂપી જનાર્દનઃ ॥
રાવણસ્ય વધાર્થાય જાતો દશરથાલયે

સ મયા ભગવા વિષ્ણુર્બાલભાવેન સંસ્થિતઃ ॥
નિજયજ્ઞસ્યરક્ષાર્થં સમાનીતઃ સ્વમાશ્રમમ્ ॥
રાક્ષસાનાં વિનાશાય યજ્ઞકર્મવિનાશિનામ્

હતૈસ્તૈ રાક્ષસૈ રૌદ્રૈર્મમ પૂર્ણોઽભવન્મખઃ ॥
અયોધ્યાયાઃ સમાનીતઃ સ મયા રઘુનંદનઃ

સીતાયાશ્ચ વિવાહાર્થં લક્ષ્મણેન સમન્વિતઃ ॥
શ્રુત્વા સ્વયંવરં તસ્યાઃ પાર્થિવાનાં સમાગમમ્

તતો માર્ગે મયા દૃષ્ટા ગૌતમસ્યાશ્રમે શુભે ॥
અહિલ્યા સા શિલા રૂપા પ્રમાણેન મહત્તમા

તતઃ પ્રોક્તો મયા રામઃ સ્પૃશેમાં વત્સ પાણિના ॥
માનુષત્વં લભેદ્યેન ગૌતમસ્ય પ્રિયા મુનેઃ ॥
શાપદોષેણ સંજાતા શિલેયં તસ્ય સન્મુનેઃ

અવિકલ્પં તતો રામો મમ વાક્યેન તાં શિલામ્ ॥
પસ્પર્શ પાર્થિવશ્રેષ્ઠ કૌતૂ હલસમન્વિતઃ

અથ રામેણ સંસ્પૃષ્ટા સહસૈવાંગના મુનેઃ ॥
શુશુભે માનુષી જાતા દિવ્યરૂપવપુર્ધરા

તતઃ સા લજ્જયાઽઽવિષ્ટા પ્રણિપત્ય ચ ગૌતમમ્ ॥
સ્મરમાણાઽઽત્મનઃ કૃત્યં યચ્છક્રેણ સમન્વિતમ્

પ્રાયશ્ચિત્તં મમ સ્વામિન્દેહિ સર્વમશેષતઃ ॥
યન્નરસ્ય સમાયોગે પરસ્યાહ પ્રજાપતિઃ

અહં દુષ્કરમપ્યેતત્કરિષ્યામિ ન સંશયઃ ॥
યેન શુદ્ધિર્ભવેન્મહ્યં પુરશ્ચરણસેવનાત્

તતઃ સંચિંત્ય સુચિરં પ્રોવાચ ગૌતમસ્તદા ॥
કુરુ ચાન્દ્રાયણશતં કૃચ્છ્રાણાં ચ સહસ્રકમ્

પ્રાજાપત્યાયુતં ચાપિ તીર્થયાત્રાપરાયણા ॥
અષ્ટષષ્ટિષુ તીર્થેષુ યાનિ તીર્થાનિ ભૂતલે ॥
તેષાં સંદર્શનાત્સમ્યક્તતઃ શુદ્ધિમવાપ્સ્યસિ

સા તથૈતિ પ્રતિજ્ઞાય નિત્યં વ્રતપરાયણા ॥
અષ્ટષષ્ટિસુ તીર્થેષુ વારાણસ્યાદિષુ ક્રમાત્

બભ્રામ તાનિ લિંગાનિ પૂજયન્તી પ્રભક્તિતઃ ॥
ક્રમેણૈવ તુ સંપ્રાપ્તા હાટકેશ્વરસંભવમ્

યાવત્પશ્યતિ સા સાધ્વી તાવન્નાગબિલો મહાન્ ॥
પૂરિતો નાગરેણૈવ માર્ગઃ પાતાલસંભવઃ

ગચ્છંતિ યેન પૂર્વં તુ તીર્થયાત્રાપરાયણાઃ ॥
હાટકેશ્વરદેવસ્ય દર્શનાર્થં મુનીશ્વરાઃ

અથ સા ચિન્તયામાસ ન દૃષ્ટે તુ સુરેશ્વરે ॥
હાટકેશ્વરદેવે ચ ન હિ યાત્રાફલં લભેત્

તસ્માત્તપઃ કરિ ષ્યામિ સ્થિત્વા ચૈવ સુદુષ્કરમ્ ॥
યેનાહં તત્પ્રભાવેન તં પશ્યામિ સુરેશ્વરમ્

એવં સા નિશ્ચયં કૃત્વા તપસ્તેપે સુદુષ્કરમ્ ॥
દર્શનાર્થં હિ દેવસ્ય પાતાલનિલયસ્ય ચ

પંચાગ્નિસાધકા ગ્રીષ્મે હેમન્તે સલિલાશ્રયા ॥
વર્ષાસ્વાકાશશયના સા બભૂવ તપસ્વિની

હરલિંગં પ્રતિષ્ઠાપ્ય સ્વનામ્ના ચાંતિકે તદા ॥
ત્રિકાલં પૂજયામાસ ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ

એવં તપસિ સંસ્થાયાસ્તસ્યાઃ કાલો મહાન્ગતઃ ॥
ન ચ સંદર્શનં જાતં હાટકેશ્વરસંભવમ્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય શતાનન્દશ્ચ તત્સુતઃ ॥
સ તામન્વેષમાણસ્તુ તસ્મિન્ક્ષેત્રે સમાગતઃ ॥
માતૃસ્નેહ પરીતાત્મા તીર્થાન્વેષણતત્પરઃ

અથ તાં તત્ર સંવીક્ષ્ય દારુણે તપસિ સ્થિતામ્ ॥
પ્રણિપત્ય સ્થિતો દીનઃ સદુઃખો વાક્યમબ્રવીત્

કિમત્ર ક્લિશ્યતે કાયસ્તપઃ કૃત્વા સુદારુણમ્॥
સપ્તષષ્ટિષુ તીર્થેષુ યાનિ લિંગાનિ તેષુ ચ

માહેશ્વરાણિ લિંગાનિ તાનિ દૃષ્ટાનિ ચ ત્વયા ॥
એતત્પાતાલસંસ્થં ચ હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્

ન પશ્યતિ નરઃ કશ્ચિદ્દૃષ્ટં ક્ષેત્રે ન કેનચિત્ ॥
તેન શુદ્ધિશ્ચ સંજાતા સ્વભર્ત્રા વિહિતા તુ યા

તસ્માદાગચ્છ ગચ્છામસ્તાતાશ્રામપદે શુભે ॥
ત્વન્માર્ગં વીક્ષતે તાતઃ કર્ષુકો વર્ષણં યથા ॥ ૪૮ ।
॥ આહિલ્યોવાચ ॥ ॥
યાવત્પશ્યામિ નો દેવં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
તાવદ્ગચ્છામિ નો ગેહં યદા પશ્યામિ તં હરમ્

તદા યાસ્યે ગૃહં પુત્ર નિશ્ચયોઽયં મયા કૃતઃ

તચ્છ્રુત્વા સોઽપિ તાં પ્રાહ હ્યેષ ચેન્નિશ્ચયસ્તવ ॥
મયાઽપિ તાતપાર્શ્વે તુ પ્રગંતવ્યં ત્વયા -પ

એવમુક્ત્વા તતઃ સોપિ સ્થાપયામાસ શાંભ વમ્ ॥
લિંગં ચ પૂજયામાસ ત્રિકાલં તપસિ સ્થિતઃ

શતાનન્દસ્તુ રાજર્ષિઃ ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ ॥
નૈવેદ્યૈર્વિવિધૈઃ સૂક્તૈર્વેદોક્તૈઃ પર્યતોષયત્

ષષ્ઠાન્નકાલભોજ્યસ્ય વ્રતચર્યારતસ્ય ચ ॥
એવં તસ્યાઽપિ સંસ્થસ્ય ગતઃ કાલો મહાન્મુને ॥
ન ચ તુષ્યતિ દેવેશ સ્તાભ્યાં દ્વાભ્યાં કથઞ્ચન

તતઃ કાલેન મહતા ગૌતમોઽપિ મહામુનિઃ ॥
આજગામ સ્વયં તત્ર પુત્રદર્શનલાલસઃ

સ દૃષ્ટ્વા ભાર્યયા સાર્ધં પુત્રં તપસિ સંસ્થિતમ્ ॥
તુતોષ પ્રથમં તાવત્પશ્ચાદુઃખસમન્વિતઃ

અહો બત મહત્કષ્ટં પુત્રો મે કૃશતાં ગતઃ ॥
તપસઃ સંપ્રભાવેન નયામિ સ્વગૃહં કથમ્ ॥
ભાર્યેયં ચ તથા મહ્યં વિવર્ણા તુ કૃશા સ્થિતા

એવં સંચિંત્ય મનસા તાવુભૌ પ્રત્યભાષત ॥
ગમ્યતાં સ્વગૃહં કૃત્વા તપસઃ સંનિવર્તનમ્

॥ શતાનન્દ ઉવાચ ॥ ॥
તાતાંબા બહુધા પ્રોક્તા તપસઃ સંનિવર્તને ॥
નો ગચ્છતિ તથા હર્મ્યમદૃષ્ટે હાટકેશ્વરે

અહં તયા વિહીનસ્તુ નૈવ યાસ્યામિ નિશ્ચિતમ્ ॥
એવં જ્ઞાત્વા મહાભાગ યદ્યુક્તં તત્સમાચર

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં નિશ્ચયો વત્સ તવ માતુશ્ચ સંસ્થિતઃ ॥
અહં તે દર્શયિષ્યામિ તપસા હાટકેશ્વરમ્

એવમુક્ત્વા તતઃ સોઽપિ તપશ્ચક્રે મહામુનિઃ ॥
એકાંતરોપવાસસ્તુ સ્થિતો વર્ષશતં મુનિઃ॥
ષષ્ઠાન્નકાલભોજી ચ તાવત્કાલે તતોઽભવત્

ત્રિરાત્રભોજી પશ્ચાચ્ચ સ બભૂવ મુનીશ્વરઃ।
તાવત્કાલં ફલૈર્નિન્યે તાવત્કાલં જલાશનઃ॥
વાયુભક્ષસ્તતો ભૂયસ્તાવત્કાલમભૂન્મુનિઃ

તતો વર્ષસહસ્રાંતે પરમે સંવ્યવસ્થિતે॥
પ્રભિદ્ય મેદિનીપૃષ્ઠં નિષ્ક્રાંતં લિંગમુત્તમમ્ ॥ ૬૪
દ્વાદશાર્કપ્રતીકાશં સર્વલક્ષણલક્ષિતમ ॥
એતસ્મિન્નંતરે દેવઃ શંભુઃ પ્રત્યક્ષતાં ગતઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાઞ્છશિશેખરઃ ॥
તસ્ય દૃષ્ટિપથં ગત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ

ગૌતમાઽહં પ્રતુષ્ટસ્તે તપસાઽનેન સુવ્રત

એતચ્ચ મામકં લિંગં હાટકેશ્વરસંજ્ઞિતમ્ ॥
પાતાલાચ્ચ વિનિષ્ક્રાંતં તવ ભક્ત્યા મહામુને

એતદર્થં તપસ્તપ્તં સભાર્યેણ ત્વયા હિ તત્ ॥
સપુત્રેણાખિલં જાતં ફલં તસ્ય યથેપ્સિતમ્

એતત્પશ્યતુ તે ભાર્યા અહિલ્યા દિવ્યરૂપિણી ॥
અષ્ટષષ્ટ્યુદ્ભવં યેન યાત્રાફલમવાપ્નુયાત્

ત્વં ચાપિ પ્રાર્થય વરં યેન સર્વં દદામિ તે

॥ ગૌતમ ઉવાચ ॥
હાટકેશ્વરસંજ્ઞે તુ સકૃદ્દૃષ્ટે ચ યત્ફલમ્ ॥
પાતાલસ્થે ચ યત્પુણ્યં નરાણાં જાયતે ફલમ્ ॥
દૃષ્ટેનાનેન તત્પુણ્યં પૂજિતેન વિશેષતઃ

અન્યેઽપિ યે જનાસ્તચ્ચ પૂજયંતિ પ્રભક્તિતઃ ॥
ચૈત્રશુક્લચતુર્દશ્યાં તે પ્રયાંતુ ત્રિવિષ્ટપમ્

એતલ્લિંગં ન જાનંતિ નરાઃ સિદ્ધ્યભિકાંક્ષિણઃ ॥
વિશંતિ વિવરં તેન હાટકેશ્વરકાંક્ષયા

અપિ પાપસમોપેતા લિંગસ્યાસ્ય પ્રભાવતઃ ॥
પરદારોદ્ભવા ત્પાપાદહિલ્યેશ્વરદર્શનાત્

મુચ્યંતે માનવાસ્તદ્વચ્છતાનંદેશ્વરાદપિ ॥
તસ્મિન્દિને વિહિતયા તાભ્યાં ચૈવ પ્રપૂજયા

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ વ્યાપ્તઃ સ્વર્ગોઽખિલો નૃપ ॥
માનુષૈરપિ પાપાઢ્યૈઃ સર્વધર્મવિવર્જિતૈઃ

ન કશ્ચિત્કુરુતે યજ્ઞં તીર્થ યાત્રામથાપરમ્ ॥
ન વ્રતં નિયમં ચૈવ દાનસ્યાપિ કથામપિ

તચ્ચ લિંગત્રયં દૃષ્ટ્વા સ્પૃષ્ટ્વા સંપૂજ્ય ભક્તિતઃ

તતો ભીતાઃ સુરાઃ સર્વે સસ્પર્ધૈર્માનુષૈર્વૃતાઃ ॥
પ્રોચુઃ પુરંદરં ગત્વા વ્યથયા પ્રયા યુતાઃ

મર્ત્યલોકે સહસ્રાક્ષ સર્વે ધર્માઃ ક્ષયં ગતાઃ ॥
અપિ પાપસમાચારા અભ્યેત્ય પુરુષા ઇહ

અસ્માભિઃ સહ ગર્વાઢ્યાઃ સ્પર્ધાં કુર્વંતિ સર્વદા ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે લિંગત્રયમનુત્તમમ્

યત્સ્થિતં સ્થાપિતં તત્ર ગૌતમેન મહાત્મના ॥
સપુત્રેણ સદારેણ તસ્ય પૂજાપ્રભાવતઃ

અપિ પાપસમાચારા ઇહાગચ્છંતિ તેઽખિલાઃ ॥
યમસ્ય નરકાઃ સર્વે સાંપ્રતં શૂન્યતાં ગતાઃ

ગૌતમેન સમાનીતઃ પાતાલાદ્ધાટકેશ્વરઃ ॥
તપસા તોષયિત્વા તુ તત્ર સ્થાને સુરેશ્વરઃ

તત્પ્રભાવાદયં જાતો વ્યવહારો ધરાતલે

એવં જ્ઞાત્વા પ્રવર્તંતે યથા યજ્ઞાસ્તથા કુરુ ॥
તૈર્વિના નૈવ તૃપ્તિઃ સ્યાદસ્માકં ચ કથંચન

તચ્છ્રુત્વા વાસવસ્તત્ર સમાહૂય ચ મન્મથમ્ ॥
ક્રોધં લોભં તથા દંભં મત્સરં દ્વેષસંયુતમ્

ગત્વા ધરાતલં સર્વે મમાદેશાદ્દ્રુતં તતઃ ॥
સ્વશક્ત્યા વારયધ્વં ભો ગૌતમેશ્વરપૂજકાન્

અહિલ્યેશ્વરદેવસ્ય શતાનંદેશ્વરસ્ય ચ ॥
શક્રાદેશં તુ સંપ્રાપ્ય તે ગતા ધરણીતલે

કામાદિકા નરાન્ભેજુર્ગૌતમેશ્વરપૂજકાન્ ॥
તથાઽહિલ્યેશ્વરસ્યાપિ શતાનંદેશ્વરસ્ય ચ

તતો ભૂયો મખા જાતાઃ સમગ્રે ધરણીતલે ॥
સંપૂર્ણદક્ષિણાઃ સર્વે વતાનિ નિયમાસ્તથા

તીર્થયાત્રા જપો હોમો યાશ્ચાન્યાઃ સુકૃતક્રિયાઃ ॥
એતત્સર્વં મયા ખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ ધરાધિપ

ગયાકૂપ્યનુષંગેણ શક્રગૌતમચેષ્ટિતમ્ ॥
બાલમણ્ડનમાહાત્મ્યં શક્રેશ્વરસમન્વિતમ્

ઇન્દ્રસ્ય સ્થાપનં મર્ત્યે અહિલ્યાખ્યાનમેવ ચ ॥
ગૌતમેશ્વરમાહાત્મ્યં તથાહિલ્યેશ્વરસ્ય ચ

યશ્ચૈતચ્છૃણુયાન્નિત્યં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ ॥
સ મુચ્યેત્પાતકાત્સદ્યઃ પરદારસમુદ્ભવાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગૌતમેશ્વરાહિલ્યેશ્વર શતાનન્દેશ્વરમાહાત્મ્યવર્ણનંનામાષ્ટોત્તરદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ