Skanda Purana · Chapter 6.198

// sūta uvāca // //
etasminneva kāle tu daśārṇādhipatistadā //
ratnavatyā vivāhārthaṃ tatra sthāne samāgataḥ

sa śrutvā tatra vṛttāṃtaṃ ratnavatyāḥ samudbhavam //
viraktiṃ paramāṃ kṛtvā prasthitaḥ svapuraṃ prati

taṃ śrutvā prasthitaṃ bhūpamānartaḥ svapuraṃ prati //
pṛṣṭhato'nuyayau tasya vyāgho ṭanakṛte tadā //४ ३ //
athābravīcca taṃ prāpya kasmāttvaṃ prasthito nṛpa //
pāṇigrahamakṛtvā tu mama kanyāsamudbhavam

// daśārṇa uvāca // //
dūṣiteyaṃ tava sutā kanyakātvavivarjitā //
yasyāḥ pīto'dharo'nyena marditau ca tathā stanau

punarbhūriti saṃjñā sā sañjātā duhitā tava //
punarbhūrjanayetputraṃ yaṃ kadācitkathaṃcana

sa pātayatyasaṃdigdhaṃ daśa pūrvāndaśāparān //
ekaviṃśatimaṃ caiva tathaivātmānameva ca

na variṣyāmyahaṃ tena sutāṃ te'haṃ narasipa //
nirdākṣiṇyamiti procya daśārṇādhipatistadā

chaṃdyamāno'pi vividhairhastyaśvarathapūrvakaiḥ //
avajñāya mahīpālaṃ prasthitaḥ svapuraṃ prati

athānartto gṛhaṃ prāpya mṛgāvatyāḥ samākulaḥ //
tadvṛttaṃ kathayāmāsa yaduktaṃ tena bhūbhujā //
svabhāryāyāḥ sutāyāśca mantriṇāṃ duḥkhasaṃyutaḥ

te procuḥ saṃti bhūpālāḥ saṃkhyāhīnā mahītale //
rūpāḍhyā yauvanopetā hastyaśvarathasaṃyutāḥ

teṣāmekatamasya tvaṃ dehi kanyāṃ nijāṃ vibho //
mā viṣāde manaḥ kṛtvā duḥkhasya vaśago bhava

ānarto'pi ca tacchrutvā teṣāṃ vākyaṃ suduḥkhitam //
tataḥ prāha prahṛṣṭātmā tānsarvānmantripūrvakān

tāṃ ca kanyāṃ sthitāṃ tatra sāmnā paramavalgunā //
putri dṛṣṭā mahīpālāḥ sarve citragatāstvayā //

teṣāṃ madhyānnṛpaṃ cānyaṃ kañcidvaraya śobhane //
yaste cittasya santoṣaṃ kurute dṛkpathaṃ gataḥ

// ratnāvatyuvāca // //
na cāhaṃ varayiṣyāmi patimanyaṃ kathaṃcana //
daśārṇādhipatiṃ muktvā śrūyatāmatra kāraṇam

sakṛjjalpaṃti rājānaḥ sakṛjjalpaṃti ca dvijāḥ //
sakṛtkanyāḥ pradīyaṃte trīṇyetāni sakṛtsakṛt

evaṃ jñātvā na māṃ tāta tvamanyasminmahīpatau //
dātumarhasi dharmo'yaṃ na bhavecchāśvato yataḥ

//
// ānarta uvāca // //
vāṅmātreṇa pradattā tvaṃ daśārṇādhipatermayā //
na te hastagrahaṃ prāpto viprāgnigurusannidhau

tatkathaṃ sa patirjātastavaḥ putri vadasva me

// ratnāvatyuvāca // //
manasā ciṃtyate kāryaṃ sakṛttātapurā yataḥ //
vācayā procyate paścāt karmaṇā kriyate tataḥ

tanmayā manasā dattastasyātmā'yaṃ purā kila //
tvayā ca vācayā cāsmai pradattāsmi tathā vibho //
tatkathaṃ na patirme syādbrūhi vā yadi manyase

sāhaṃ tapaścariṣyāmi kaumāravratadhāriṇī //
nānyaṃ patiṃ kariṣyāmi niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ

tacchrutvā vacanaṃ raudraṃ mātā tasyā mṛgāvatī //
aśrupūrṇekṣaṇā dīnā vākyametaduvāca ha

mā putri sāhasaṃ kārṣīstapo'rthaṃ tvaṃ kathañcana //
bālā tvaṃ sukumārāṃgī sadaiva sukhabhāginī

kathaṃ tapaḥ samarthāsi vidhātuṃ tvamaniṃdite //
kandamūlaphalāhārā cīravalkaladhāriṇī

tasmānmukhyasya bhūpasya kasyacitvāṃ dadāmyaham//

eṣā te brāhmaṇīnāma sakhī paramasaṃmatā //
pratīkṣate vivāhaṃ te kaumāraṃ bhāvamāśritā

yasya bhūpasya tvaṃ harmye prayāsyasi vivāhi tā //
purodhāstasya yo rājño bhāryeyaṃ tasya bhāvinī

// ratnāvatyuvāca // //
na ca bhūyastvayā vācyaṃ vākyamevaṃvidhaṃ kvacit //
madarthe yadi me prāṇāstvaṃ vāṃchasi sutaiṣiṇī

athavā tvaṃ haṭhārthaṃ ca tapovighnaṃ kariṣyasi

tatastyakṣyāmyahaṃ dehaṃ bhakṣayitvā mahadviṣam//
khaṃḍayiṣyāmyahaṃ jihvāṃ pravekṣyāmi ca vā jalam

evaṃ sā niścayaṃ kṛtvā procya tāṃ jananīṃ tadā

tataḥ provāca tāṃ kanyāṃ brāhmaṇīṃ saṃmatāṃ sakhīm//
kṛtāṃjalipuṭā bhūtvā samāliṃgya ca sādaram

gaccha tvaṃ svapiturharmyaṃ preṣitāsi mayā śubhe//
yena te yacchati pitā nāgarāya mahātmane

kṣamasva yanmayā proktā kadācitparuṣaṃ vacaḥ //
tvayāpi yanmama proktaṃ kṣāṃtaṃ caitanmayā dhruvam

//
// brāhmaṇyuvāca // //
aṣṭavarṣā bhavedgaurī navavarṣā tu rohiṇī //
daśavarṣā bhavetkanyā ata ūrdhvaṃ rajasvalā

kaumāryaṃ ca praṇaṣṭaṃ me tvatsaṃparkādvarānane //
jātaṃ ṣoḍaśakaṃ varṣaṃ strīdharmeṇa samanvitam

na me pāṇigrahaṃ kaścinnāgaro'tra kariṣyati //
budhyamānastu smṛtyarthaṃ vakṣya māṇaṃ varānane

rajasvalāṃ ca yaḥ kanyāmudvāhayati nirghṛṇaḥ //
tasyāḥ santānamāsādya pātayetpuruṣāndaśa

rajasvalā tu yaḥ kanyāṃ pitā yacchati nirghṛṇaḥ //
sa pātayedasaṃdigdhaṃ daśa pūrvāndaśāparān

tasmādahaṃ kariṣyāmi tvayā sārdhaṃ tapaḥ śubhe //
pitrā naiva hi me kāryaṃ na ca mātrā kathaṃcana

// sūta uvāca // //
evaṃ te niścayaṃ kṛtvā kanyake dve dvijotamāḥ //
gate yatra sthitaḥ sākṣādbhartṛyajño mahāmuniḥ

sthito vāstupade ramye sarvatīrthamaye śubhe //
tasya tapaḥprabhāvena jātu kopo na dṛśyate

kasyacitkvāpi martyasya tiryagyoniga tasya ca //
krīḍaṃti nakulāḥ sarpairmārjārāḥ saha mūṣakaiḥ

sāraṃgā dvīpibhiḥ sārdhaṃ kākāśca saha kauśikaiḥ //
bhartṛyajñaṃ sukhāsīnaṃ tatra gatvā tu te śubhe //
procaturvinayopete kṛtāṃjalipuṭe sthite

// brāhmaṇyuvāca // //
ahaṃ sakhyā samaṃ yātā hyanayā rājakanyayā //
tapo'rthe tava pādāṃte tadbrūhi tapaso vidhim

vadasva yena tatkṛtsnaṃ prakaromi mahāmate

// bhartṛyajña uvāca // //
ahaṃ te kathayiṣyāmi tapaścaryāvidhiṃ pṛthak //
yena saṃprāpyate mokṣaḥ ki punastridaśālayaḥ

cāṃdrāyaṇāni kṛcchrāṇi tathā sāṃtapanāni ca //
ṣaṣṭhe kāle tathā bhojyaṃ dināṃtaritameva ca

brahmakūrcaṃ trirātraṃ ca ekabhaktamayācitam //
tapodvārāṇi sarvāṇi kṛtānyetāni vedhasā

svaśaktyā caiva kāryāṇi rāgadveṣavivarjitaiḥ //
vāṃchitavyaṃ phalaṃ caiva sarveṣāmeva putrike //
tataḥ siddhimavāpnoti yā sadā manasi sthitā

samatvaṃ śatrumitrābhyāṃ tathā pā ṣāṇaratnayoḥ //
yadā saṃjāyate citte tadā mokṣamavāpnuyāt

yo liṃgagrahaṇaṃ kṛtvā tataḥ kopaparo bhavet //
tasya vṛthā hi tatsarvaṃ yathā bhasmahutaṃ tathā

// sūta uvāca // //
sā tathetipratijñāya brāhmaṇī sahitā tayā //
ratnāvatyā jagāmātha kiṃciccaiva jalāśayam

svacchodakena saṃpūrṇaṃ padminīṣaṃḍamaṃḍitam //
tataścāṃdrāyaṇaṃ cakre tapasaḥ prathamaṃ vratam

tataḥ kṛcchravrataṃ cakre tataḥ sāṃtapanaṃ ca sā //
ṣaṣṭhānnakālabhojyā ca sā cābhūdvatsaratrayam

trirātropoṣaṇaṃ paścādyāvadvarṣatrayaṃ tathā //
ekāntaropavāsaiśca sā'nayadvatsaratrayam

hemaṃte jalamadhyasthā sā babhūva tapasvinī //
paṃcāgnisādhakā grīṣme sā babhūva yaśasvinī

nirāśrayā'bhavatsādhvī varṣākāla upasthite //
dhyāyamānā divānaktaṃ devadevaṃ janārdanam

/
yadyadvrataṃ purā cakre brāhmaṇī sā ca suvratā //
anyaṃ jalāśayaṃ prāpya sā taccakre nṛpātmajā //
prītyā paramayā yuktā tadā sā dvijasa ttamāḥ

tato varṣaśataṃ sārdhaṃ phalāhārā babhūva sā //
śīrṇaparṇāśanā paścāttāvanmātraṃ vyavasthitā

tataścaiva jalāhārā yāvadvarṣaśatāni ṣaṭ //
vāyubhakṣā babhūvātha sahasraṃ parivatsarān

yathāyathā tapaścakre sā kumārī dvijottamāḥ //
tathātathā'bhavattasyāstejovṛddhiranuttamā

etasminneva kāle tu bhagavāñchaśiśekharaḥ

gauryā saha prasannātmā tasyā gocaramāgataḥ //
meghagaṃbhīrayā vācā tatovacanamabravīt

vatse taponivṛttiṃ tvaṃ kuruṣva vacanānmama //
prārthayasva mano'bhīṣṭaṃ yena sarvaṃ dadāmi te

// brāhmaṇyuvāca // //
abhīṣṭametadevaṃ me yattvaṃ dṛṣṭo'si śaṃkara //
svapne'pi darśanaṃ deva durlabhaṃ te nṛṇāṃ yataḥ

// bhagavānuvāca // //
na me syāddarśanaṃ vyarthaṃ kathaṃcitsutapasvini //
tasmādvaraya bhadraṃ te varaṃ yena dadāmyaham

// brāhmaṇyuvāca // //
eṣā me susakhī sādhvī rājaputrī yaśasvinī //
khyātā ratnāvatīnāma prāṇebhyo'pigarīyasī

mama tulyaṃ tapaścakre śūdrayonāvapi sthitā //
nivartate tu yadyeṣā tapasastu nivartanam //
karomyadya jagannātha tadahaṃ saṃśayaṃ vinā

asyāḥ snehena saṃtyakto mayā bhartā sureśvara //
tasmāddeva varaṃ dehi tvamasyā manasi sthitam

// sūta uvāca // //
tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhagavāñchaśiśekharaḥ //
abravīdrājaputrīṃ tāṃ meghagaṃbhīrayā girā //
vatse madvacanādadya tapastvaṃ tyaktumarhasi

varaṃ varaya kalyāṇi nityaṃ manasi saṃsthitam //
adeyamapi dāsyāmi sāṃprataṃ tava bhāmini

// ratnāvatyuvāca // //
etajjalāśayaṃ puṇyaṃ padminīṣaṇḍa maṇḍitam

yatraiṣā brāhmaṇī sādhvī nityaṃ ca tapasi sthitā //
asyā nāmnā ca vikhyātiṃ tīrthametatprapadyatām

atra yaḥ kurute snānaṃ śraddhayā parayā yutaḥ //
tasya bhūyātsadā vāso devadeva triviṣṭape au/ ७७ //
madīyaṃ mama nāmnā tu śūdrāsaṃjñaṃ tu jāyatām //
tasya tulyaprabhāvaṃ tu tīrthasya pratipadyatām

āvābhyāṃ nityaśaḥ kāryaṃ kumāratve mahattapaḥ //
ārādhyastvaṃ suraśreṣṭho vāṅmanaḥkarmabhistathā

etasminneva kāle tu nirbhidya dharaṇītalam //
liṃgaṃ māheśvaraṃ viprā niṣkrāṃtaṃ sūryasaṃnibham

tataḥ provāca te devaḥ svayameva maheśvaraḥ //
tābhyāṃ sutapasā tuṣṭaḥ sādaraṃ bhaktavatsalaḥ

etattīrthadvayaṃ khyātaṃ trailokyepi bhaviṣyati //
śūdrīnāma tvadīyaṃ tu brāhmaṇī ca sakhī tava

tīrthadvaye'pi yaḥ snātvā etasmiñchraddhayā'nvitaḥ //
tvattaḥ padmāni saṃgṛhya asyāstoyaṃ ca nirmalam //
etacca māmakaṃ liṃgaṃ snāpayitvā'rcayiṣyati

paścātpadmaiścaturdaśyāṃ śuklāyāṃ somavāsare //
caitre māsi ca saṃprāpte cirāyuḥ sa bhaviṣyati

sarvapāpavinirmukto yadyapi syātsupāpakṛt

evamuktvā sa bhagavāṃstataścādarśanaṃ gataḥ //
tatra nityaṃ ca tapasi sthite sakhyāvubhāvapi

yāvatkalpaśataṃ tāvajjarāmaraṇavarji te //
adyāpi gagane te ca dṛśyete tārakātmake

tataḥprabhṛti tatkhyātaṃ tīrthayugmaṃ dharātale //
āgatyātha naro dūrāttābhyāṃ kṛtvā nimajjanam

pūjayitvā tu talliṃgaṃ tato yāti divālayam //
mahāpātakayukto'pi tatprabhāvādasaṃśayam

etasminnaṃtare martye naṣṭā dharmasya ca kriyā //
yajñadānakṛtā yā ca devārcanasamudbhavā

vyāptastathākhilaḥ svargo mānavaiḥ spardhayānvitaiḥ //
sārdhaṃ devairvimānasthairapsarogaṇasevitaiḥ

etasminneva kāle tu dharmarājaḥ samāyayau //
yatra vedadhvanirbrahmā brahmalokaṃ samāśritaḥ //

abravīdduḥkhito dīnaḥ kṣiptvāgre patrakadvayam //
ekaṃ pāpasamudbhūtamanyaddharmasamudbhavam

citreṇa likhitaṃ yacca vicitreṇa tathā param //
hāṭakeśvaraje kṣetre devatīrthayugaṃ sthitam

śūdrākhyaṃ brāhmaṇīnāma tathānyatpadmamaṃḍitam //
tathā tatrāsti liṃgaṃ ca puṇyaṃ māheśvaraṃ mahat

trayāṇāmatha teṣāṃ ca prabhāvātsarvamānavāḥ //
api pāpasamāyuktāḥ prayāṃti tridaśālayam

śūnyā me narakā jātāḥ sarve te rauravādayaḥ

na kaścidyajanaṃ cakre na dānaṃ na ca tarpaṇam //
devatānāṃ pitṝṇāṃ ca manuṣyāṇāṃ viśeṣataḥ

tasmānmukto mayā sarvo yo'dhikārastavodbhavaḥ //
niyojayasva tatrānyaṃ kañcicchaktatamaṃ tataḥ

apramāṇaṃ sthitaṃ sarvametatpatradvayaṃ mama //
tacchrutvā padmajaḥ prāha samānīya śatakratum

gatvā śīghratamaṃ martye tvaṃ śakra vacanānmama //
hāṭakeśvaraje kṣetre tīrthadvayamanuttamam

śūdryākhyaṃ brāhmaṇītyeva yacca liṃgamanuttamam //
tatrasthaṃ nāśaya kṣipraṃ kṛtvā pāṃsupravarṣaṇam

// sūta uvāca // //
tacchrutvā satvaraṃ śakro gatvā bhūmitalaṃ tataḥ //
pāṃsubhiḥ pūrayāmāsa te tīrthe liṃgameva ca

adyāpi kalikāle'smindvābhyāṃ gṛhya sumṛttikām //
snātvā ca tilakaṃ kāryaṃ sarvapāpaviśuddhaye

caturdaśīdine prāpte somavāre ca saṃsthite //
dvābhyāṃ yaḥ kurute śrāddhaṃ śraddhayā parayā yutaḥ //
gayāśrāddhena kiṃ tasya manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi dvijottamāḥ //
yathā sā brāhmaṇī jātā śūdrī cāpi tathāparā//१ ०६//
yaścaitacchṛṇuyādbhaktyā paṭhedvā dvijasattamāḥ //
so'pi taddinajātpāpānmucyate nātra saṃśayaḥ

evaṃ naro na kaḥ siddhastasya liṃgasya pūjanāt//
cirāyuśca tathā jāto yathānyo nātra vidyate

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śūdrībrāhmaṇītīrthadvayamāhātmyavarṇanaṃ nāmāṣṭanavatyuttaraśatatamamo'dhyāyaḥ//