Skanda Purana · Chapter 6.197

// sūta uvāca // //
etasminneva kāle tu nāgaro dvijasattamāḥ //
viśvāvasuriti khyāto vedavedāṃgapāragaḥ

paścime vayasi prāpte tasya putro babhūva ha //
parāvasuriti khyātastasya prāṇasamaḥ sadā

sa vedādhyayanaṃ cakre yauvane samupasthite //
vayasyaiḥ saṃmataiḥ sārdhaṃ sadā hāsya parāyaṇaiḥ

kasyacittvatha kālasya māghamāsa upasthite //
rātrau so'dhyayanaṃ cakra upādhyāyagṛhaṃ gataḥ

niśīthe sa samutthāya sarvairmi traiśca rakṣitaḥ //
veśyāgṛhaṃ samāsādya prasupto veśyayā saha

jalapūrṇaṃ samādhāya jalapātraṃ samīpagam //
nijācamanayogyaṃ ca jalapānārthameva ca

niśāśeṣe tu saṃprāpte sa pipāsāsamākulaḥ //
nidrālasyasamopetaḥ śayyāṃ tyaktvā samutthitaḥ

veśyāyā madyapātraṃ tu hyadhastātsaṃ vyavasthitam //
tadādāya papau madyaṃ jalabhrāṃtyā yadaiva saḥ

tadā madyaṃ parijñāya pātraṃ tyaktvā suduḥkhitaḥ //
vairāgyaṃ paramaṃ gatvā pralāpānakaro dbahūn

aho nidrānvitenādya kiṃ mayā vikṛtaṃ kṛtam //
yadadya madyamāpītaṃ jalabhrāṃtyā vigarhitam

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ śuddhirbhavenmama //
prāyaścittaṃ kariṣyāmi yadyapi syātsuduṣkaram

evaṃ niścitya manasā prabhāte samupasthite //
śaṃkhatīrthaṃ samāsādya kṛtvā snānaṃ tathā param

saśikhaṃ vapanaṃ paścātkārayitvā tvarāvitaḥ //
gataśca tiṣṭhate yatra brahmaghoṣaparāyaṇaḥ

upādhyāyaḥ saśiṣyaśca brahmasthānaṃ samāśritaḥ //
sa gatvā dūrataḥ sthitvā saṃniviṣṭo yathāntyajaḥ

śmaśrumūrdhajahīnastu yadā mitrairvilokitaḥ //
tadā hāsyāddhato mūrdhni hastāgraiśca muhurmuhuḥ

upādhyāyastu taṃ dṛṣṭvā dīnaṃ bāṣpapariplutam //
śmaśrumūrdhajasaṃtyaktaṃ tataḥ provāca sādaram

kimadya vatsa dūre tvamupaviṣṭastu dainyadhṛk //
ehi me saṃnidhau brūhi parābhūto'si kena vā

// parāvasuruvāca // //
ayogyo'haṃ guro jātaḥ sevāyāstava sāṃpratam //
veśyāyā maṃdirasthena jñātvā nijakamaṃḍalum

veśyāyā madyapātraṃ tu madyapūrṇaṃ pragṛhya ca //
tasmāddehi vibho mahyaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye

dharmadroṇeṣu yatproktaṃ tatkariṣyāmyasaṃśayam

atha taṃ baṭavaḥ procurvayasyāstasya ye sthitāḥ //
hāsyaṃ kṛtvā prakāmāśca veśyā yā gurusaṃnidhau

yā eṣā nṛpateḥ kanyā khyātā ratnāvatī jane //
asyāḥ stanau gṛhītvā tvamadharaṃ pibasi drutam //
tataste syādviśuddhiśca nānyathā prabhaviṣyati

// parāvasuruvāca // //
na vayasyā narmakālo viṣame mama saṃsthite //
mamopari yadi sneho vālamitratvasaṃbhavaḥ //
tadānīya dvijānanyānvadadhvaṃ niṣkṛtiṃ mama

atha te narmamutsṛjya tadduḥkhena ca duḥkhitāḥ //
viśvāvasuṃ samāsādya tadvṛttāṃtamathābruvan

so'pi teṣāṃ samākarṇya tatkarṇakaṭukaṃ vacaḥ //
sabhāryaḥ prayayau tatra yatra putro vyavasthitaḥ

duḥkhena mahatā yuktaḥ skhalamānaḥ padepade //
vṛddhabhāvāttathā śokātputrākṛtyasamudbhavāt

tatastau procatuḥ putraṃ bāṣpagadgadayā girā //
daṃpatī bahuśokārtau hā putra kimidaṃ kṛtam //
so'pi sarvaṃ samācakhyau tābhyāṃ vṛtāṃtamātmanaḥ

prāyaścittaṃ kariṣyāmi tasmādātmaviśuddhaye //
tato viśvāvasurviprānsmārtāñchrutisamanvitān //
tadarthamānayāmāsa vedavidyāvicakṣaṇān

tataḥ parāvasusteṣāṃ puraḥ sthitvā kṛtāṃjaliḥ //
provāca svāditaṃ madyaṃ mayā rātrāvajānatā //
veśyā bhāṃḍaṃ samādāya jñātvā nijakamaṃḍalum

evaṃ jñātvā yadarhaṃ ca prāyaścittaṃ pradīyatām //
yena me jāyate śuddhiḥ prasādādvo dvijottamāḥ

/
evamuktāstatastena viprāste smṛtivādinaḥ //
dharmaśāstraṃ samālokya tataḥ procuśca taṃ dvijāḥ

atimānādatikrodhātsnehādvā yadi vā bhayāt //
prāyaścittamanarhaṃ tu dadattatpāpamaśnute

prāyaścittaṃ pradāsyāmastasmādyuktaṃ vayaṃ tava //
yadi śaknoṣi tatkartuṃ tatkuruṣva samāhitaḥ

//
// parāvasuruvāca // //
karomi vo na cedvākyaṃ tatpṛcchāmi kuto dvijāḥ //
nāhaṃ kenāpi saṃdṛṣṭo madyapānaṃ samācaran

tasmādbrūta yathārhaṃ me prāyaścittaṃ viśuddhaye //
api prāṇaharaṃ raudraṃ no cetpāpamavāpsyatha

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
budhyamāno dvijo yastu madyapānaṃ samācaret //
tāvanmātraṃ hiraṇyaṃ ca taptaṃ pītvā viśudhyati

ajñānato yadā pītaṃ madyaṃ vipreṇa karhicit //
agnitulyaṃ ghṛtaṃ pītvā tāvanmātraṃ viśudhyati //

evaṃ te sarvamākhyātaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye //
yadi śaktoṣi cetkartuṃ kuruṣva tvaṃ dvijottama

// parāvasuruvāca // //
gaṃḍūṣamekaṃ madyasya mayā pītaṃ dvijottamāḥ //
tāvanmātraṃ pibāmyeva ghṛtaṃ vahnisamaṃ kṛtam

yuṣmadādeśato'dyaiva svaśarīraviśuddhaye //
viśvāvasuśca tacchrutvā vajrapātopamaṃ vacaḥ

viprāṇāṃ cātha putrasya tadovāca suduḥkhitaḥ //
kṛtvāśrumokṣaṇaṃ bhūri bāṣpagadgadayā girā

sarvasvamapi dāsyāmi putrasyāsya viśuddhaye //
prāyaścittaṃ samācartuṃ na dāsyāmi kathaṃcana

aśrāddheyo vipāṃkteyaḥ saputro vā bhavāmyaham//
sthānaṃ vā saṃtyajāmyetatputra maivaṃ samācara

tacchrutvā vacanaṃ tasya piturvighnakaraṃ param //
prāyaścittasya sasnehaṃ putro vacanamabravīt

tyaja tāta mama snehaṃ mā vighnaṃ me samācara //
prāyaścittaṃ kariṣyāmi niścayo'yaṃ mayā kṛtaḥ

//mātovāca // //
yadi putra tvayā kāryaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye //
tadahaṃ patinā sārdhaṃ pravekṣyāmi puro'nalam

tvāṃ draṣṭuṃ naiva śakromi pibaṃtamagnivadghṛtam //
paścātprāṇaparityaktaṃ satyenā tmānamālabhe

// pitovāca // //
yuktaṃ putrānayā proktaṃ mātrā tava hitaṃ tathā //
mamāpi saṃmataṃ hyetatkariṣyāmi na saṃśayaḥ

//
// sūta uvāca // //
etasminnaṃtare sarve suhṛdastasya ye sthitāḥ १/
tacchrutvā taṃ samāyātā vṛttāṃtaṃ duḥkhasaṃyutāḥ

procuśca vividhairvākyaiḥ sapatnīkaṃ vibhāvasum //
putraśokena saṃtaptaṃ maraṇe kṛtaniścayam

/
putraṃ prabodhayāmāsuḥ prāyaścittanivṛttaye //
tadā na śaknuvaṃti sma nivartayitumaṃ jasā

tāvubhau ca pitāputrau prāṇatyāgakṛtādarau

tato vāstupadaṃ jagmuḥ sarvajño yatra tiṣṭhati //
bhartṛyajño mahābhāgaḥ sarvasaṃdeha vārakaḥ

tasya sarvaṃ samācakhyuḥ parāvasusamudbhavam //
vṛttāṃtaṃ madyapānotthaṃ yanmitraistasya kīrtitam

prāyaścittaṃ tu hāsyena yacca smārtaiḥ prakīrtitam //
viśvāvasośca saṃkalpaṃ vahnisādhanasaṃbhavam

sapatnīkasya mitrāṇāṃ yacca duḥkhamupasthitam //
nivedya tattathā procurbhū yo'pivinayānvitam

atītaṃ vartamānaṃ ca bhaviṣyadvāpi yadbhavet //
na te'styaviditaṃ kiṃcitsarvaṃ jānīmahe vayam

etacca nagaraṃ sarvaṃ viśvāvasukṛte'dhunā //
saṃśayaṃ paramaṃ prāptaṃ tena prāptāstavāṃtikam

tasmādbrūhi mahābhāga yadyastyaparameva hi //
prāyaścittaṃ dvijasyāsya madyapānaviśuddhaye

na te hyaviditaṃ kiṃcittava vedasamudbhavam //
bhartṛyajño vihasyoccaistato vacanamabravīt

brāhmaṇasyāsya śuddhyarthamapyayupāyaḥ sukhāvahaḥ //
vidyamāno'pi nāstyeva matireṣā sthitā mama

// brāhmaṇā ūcuḥ // // pūrvāparavirodhe navākyametanmahāmate //
kathamasti kathaṃ nāsti tasmāttvaṃ vaktumarhasi //
vismayo'yaṃ mahāñjātaḥ sarveṣāṃ ca dvijanmanām

// bhartṛyajña uvāca // //
japacchidraṃ tapaśchidraṃ yacchidraṃ yajñakarmaṇi //
sarvaṃ bhavati niśchidraṃ yasya cecchaṃti brāhmaṇāḥ

acchidramiti yadvākyaṃ vadaṃti kṣitidevatāḥ //
viśeṣānnāgarodbhūtāstattathaiva na cānyathā

tathā ca brahmaśālāyāṃ saṃsthitairyadudāhṛtam //
nānyathā tatparijñeyaṃ hāsyenāpi smṛtiṃ vinā

sa eṣa hāsyabhāvena prokto mitraiḥ parāvasuḥ

ratnavatyāḥ stanau gṛhya yadyāsvādayate'dharam//
tadbhaviṣyati me śuddhirmadyapāna samudbhavā

tadupāyo mayā prokto viprasyāsya sukhāvahaḥ //
parāśaramatenaiva karoti yadi śudhyati

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
yadyetacchuṇute rājā vākyamīrṣyāparāyaṇaḥ //
tatsarveṣāṃ vadhaṃ kuryādviprāṇāmanyathā bhavet

tasmātkarotu cābhīṣṭameṣa vipraḥ parāvasuḥ //
mātāpitṛsamopeto vayaṃ yāsyāmahe gṛham

// bhartṛyajña uvāca // //
sa rājā nītimānvijñaḥ sarvadharmaparāyaṇaḥ //
bhakto devadvijānāṃ ca sarvaśāstra vicakṣaṇaḥ

tasmānmayā samaṃ sarve nāgarāyāṃtu tadgrahe

madhyagaṃ purataḥ kṛtvā tadvaktreṇa ca tatpuraḥ //
kathayaṃtu ca vṛttāṃtaṃ madyapāna samudbhavam

parāvasośca yatproktaṃ vayasyairhāsyamāśritaiḥ //
parāśarasamutthaṃ ca yadvākyaṃ tatsmṛteḥ param

tacchrutvā yadi bhūpāla īrṣyā lobhasamanvitaḥ //
bhaviṣyati tato'haṃ taṃ dhārayiṣyāmi satpathe

// sūtauvāca // //
tataste nāgarāḥ sarve santoṣaṃ paramaṃ gatāḥ //
sādhuvādaiḥ samabhyarcya bhartṛyajñaṃ pṛthagvidhaiḥ

tenaiva sahitaṃ tūrṇaṃ madhye kṛtvā ca madhyagam //
garttātīrthasamudbhūtaṃ vedavedāṃgapāragam

smṛtijñaṃ lakṣaṇajñaṃ tamāhitāgniṃ yaśasvinam //
yaṣṭāraṃ bahuyajñānāṃ bhartṛyajñamate sthitam

ānartenāpi bhūpena svargabhraṣṭena vai purā //
karṇotpalājanitreṇa yaśca pūrvaṃ cirantanaḥ

camatkārapure nyastaḥ sthāne'sminvipragauravāt //
yena sidhyaṃti kāryāṇi sarveṣāṃ ca dvijanmanām

tathā caiva tu cānyāni camatkārapurasya ca //
haribhadrābhidhānaṃ taṃ bhartṛyajñasamanvitam

kṛtvā te nāgarāḥ sarve rājadvāramupāgatāḥ //
parāvasuṃ samādāya mātāpitṛsamanvitam

atha dvāḥstho drutaṃ gatvā bhūpatestānnyavedayat //
brāhmaṇānbhartṛyajñena haribhadreṇa saṃyutān

ānarto'pi ca tāñchrutvā rājadvārasamāgatān //
purodhasā samāyuktaḥ saṃmukhaṃ prayayau tadā

dattvārghaṃ madhuparkaṃ ca viṣṭaraṃ gāṃ tathā nṛpaḥ //
prathamaṃ bhartṛyajñāya haribhadrāya vai tataḥ

caturṇāṃ mudgahastānāṃ tathānyeṣāṃ dvijanmanām //
ādyaṛgyajuḥsāmnāṃ ca pragṛhyāśīrvacaḥ param

sabhāmaṃḍapamāsādya sarvānsamupaveśayat //
varāsaneṣu haimeṣu yathāvadanupūrvaśaḥ

tathā teṣūpaviṣṭeṣu sarveṣu pṛthivīpatiḥ //
upaviśya dharāpṛṣṭhe kṛtāṃjalira bhāṣata

dhanyo'smyanugṛhīto'smi yanme gṛhamupāgataḥ //
sarvo'yaṃ nāgaro loko bhartṛyajñasamanvitaḥ

tadādiśatu māṃ loko yatkṛtyaṃ prakaromi vaḥ//
adeyamapi yacchāmi gṛhāyātasya sāṃpratam

agamyamapi yāsyāmi kariṣye'kṛtyameva ca //
tacchrutvā haribhadraḥ sa samutthāya tvarānvitaḥ

papracchādyāṃstadarthaṃ ca bahvṛcāṃstadanaṃtaram //
adhvaryūṃścaiva chāṃdogyānanujñātaśca taistadā

prāṇarudrānvadaṃtvādyā jīvasūktaṃ ca bahvṛcāḥ //
eṣāṃ caiva pṛthivyādisavanaṃ yatpurā kṛtam

paṭhantvadhvaryavaḥ sarve chāṃdogyāśca pṛthakpṛthak //
madhucyutena saṃyuktaṃ prapaṭhantu ca siddhaye

bhartṛyajñamatenaivaṃ tena proktā dvijottamāḥ //
papracchuścaiva tatsarvaṃ yatproktaṃ tena dhīmatā //

tataḥ pāṭhāvasāne tu madhyagaḥ prāha sādaram //
parāvasusamudbhūtaṃ vṛttāṃtaṃ tasya bhūpateḥ

yathā tenā''savaḥ pīto yathā mitraiḥ prajalpitam //
prāyaścittaṃ samādiṣṭaṃ yathā smārtairghṛtodbhavam

bhartṛyajñena cānītā yathā sarve dvijātayaḥ //
tacchrutvā pārthivo hṛṣṭaḥ kṛtāṃjalipuṭo'bravīt

dhanyohaṃ kṛtapuṇyo'smi yasya me nāgarairdvijaiḥ //
vipratrayaprarakṣārthaṃ prasādo'yaṃ mahānkṛtaḥ

dhanyā me kanyakā ceyaṃ rakṣayiṣyati ca svayam //
brāhmaṇatritayaṃ hyetanmaraṇe kṛtaniścayam

athā'sāvānayāmāsa tāṃ kanyāṃ tatkṣaṇāddvijāḥ //
upaviṣṭaṃ sabhāmadhye brāhmaṇebhyo nyavedayat

eṣā kanyā mayānītā yuṣmadvākyāddvijottamāḥ //
bhartṛyajñena yatproktaṃ tatkarotu ca sa dvijaḥ

tatastatra samānīya brāhmaṇa taṃ parāvasum //
bhartṛyajña idaṃ vākyaṃ kanyāyāḥ purato'bravīt

imāṃ tvaṃ kanyakāṃ citte jananīṃ yadi manyase //
adharāsvādanaṃ kurvaṃstataḥ siddhimavāpsyasi

anurāgaparo bhūtvā yadyāsvādanatatparaḥ //
bhaviṣyati tato raktaṃ tava vaktre parāvaso

śuddhasya tvatha dugdhaṃ ca bhaviṣyati na saṃśayaḥ

stanābhyāṃ tava hastābhyāṃ sparśātkṣīraṃ bhavedyadi //
tatte śuddhiḥ parijñeyā raktaṃ vā na bhaviṣyati

evamuktvātha taṃ kanyāṃ tataḥ provāca sa dvijaḥ //
enaṃ tvaṃ putravatpaśya putri brāhmaṇasattamam

yena śuddhimavāpnoti tvadoṣṭhāsvādane kṛte //
sparśitābhyāṃ stanābhyāṃ ca prāyaścittaṃ yataḥ smṛtam

etadasya dvijeṃdrasya vayasyairhāsyasaṃyutaiḥ //
yena śuddhimavāpnoti no cenmṛtyumavāpsyati

// sūta uvāca // //
sā tatheti pratijñāya savrīḍaṃ tamuvāca ha //
ehi vatsa kuruṣva tvaṃ prāyaścittaṃ viśuddhaye

mātṛbhāvaṃ samādhāya mayā tvaṃ kalpitaḥ sutaḥ //
so'pi tāṃ mātṛvanmatvā tasyāḥ sāṃnidhyamāgataḥ

spṛṣṭavāṃśca stanau tasyāḥ sarvalokasya paśyataḥ //
spṛṣṭābhyāṃ ca stanābhyāṃ ca tatkṣaṇāddvijasattamāḥ

kṣīradhāre viniṣkrāṃte kundeṃduhimasaṃnibhe // [/ ११४ //
athauṣṭhāsvādanaṃ yāvattasyāḥ sa kurute dvijaḥ //
tāvatkṣīraṃ viniṣkrāṃtaṃ tādṛgrūpaṃ tadānanāt

etasminnaṃtare sarvaistālā dattā dvijātibhiḥ //
rājñā'yaṃ brāhmaṇaḥ śuddho vadamānairmuhurmuhuḥ

so'pi pradakṣiṇīkṛtya tāṃ ca kanyāṃ muhurmuhuḥ [/
namaskṛtya kṣamasveti tvaṃ mātaḥ putravatsale

taddṛṣṭvā mahadāścaryamānarto vismayānvitaḥ //
śaśaṃsa bhatṛyajñaṃ taṃ prāyaścittapradāyakam

aho'tīva subhā gyo'haṃ yasya me gṛhamāgatāḥ //
īdṛśā brāhmaṇāḥ sarve camatkārapurodbhavāḥ

tathā caitādṛśī kanyā hyasāmānyapravartinī //
ratnāvatī mahābhāgā satyaśaucasamanvitā

tathā'yaṃ naiva sāmānyo brāhmaṇaśca parāvasuḥ //
yaścedṛśīṃ samāsādya kanyāṃ no vikṛtaḥ sthitaḥ //

evamuktvā visṛjyātha tānviprānpārthivottamāḥ //
tāṃ ca kanyāṃ samādāya tataścāṃtaḥpuraṃ yayau

atha te nāgarāḥ sarve maryādāṃ cakrire tataḥ //
adyaprabhṛti yā veśyā sthāne'sminvāsameṣyati

tayā naiva gṛhe dhāryaṃ surāmāṃsaṃ kathaṃcana //
dūṣayaṃti sadā duṣṭā nāgarāṇāṃ sutāniha

atha vyavasthāmutkramya yā hi taddhārayiṣyati //
sā daṇḍyāsmācca nirvāsyā pretya syātpāpabhāginī

audumbaryā madhyagena dattaṃ tālatrayaṃ tadā

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye parāvasuprāyaścittavidhānavṛttāṃtavarṇanaṃnāma saptanavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ