Skanda Purana · Chapter 6.190

sūta uvāca//
evaṃ kratuḥ sa saṃjātaḥ pañcarātraṃ dvijottamāḥ//
hāṭakeśvaraje kṣetre sarvakāma samṛddhimān

viprāṃśca bhikṣukāṃścaiva dīnāṃdhāṃśca viśeṣataḥ//
samāptau tasya yajñasya saṃtarpya sakalāṃstataḥ//
ṛtvijo dakṣiṇābhistānyathoktāndvijasattamān

tataḥ sa cānayāmāsa nāgarānbrāhmaṇottamān//
cātuścaraṇasaṃpannāñchrutismṛti samanvitān

kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā tatastānprāha sādaram//
yadbhūmau tu mayā tīrthaṃ puṣkaraṃ saṃniveśitam

kalikālasya bhītena dvitīyaṃ brāhmaṇottamāḥ//
yena no nāśamabhyeti mlecchairapi samāśritam

hāṭakeśvaradevasya prabhāvena mahātmanaḥ//
kalikāle ca samprāpte tīrthānyāyatanāni ca

mlecchaiḥ spṛṣṭānyasaṃdigdhaṃ prayāgādīni kṛtsnaśaḥ//
yajñastu vihitastena bhayāyaṃ tatkṛtena ca

tasmādvadatha kiṃ dānaṃ yuṣmadbhūmeśca niṣkraye///
prayacchāmi ca yajñasya yena me syātphalaṃ dvijāḥ

brāhmaṇā ūcuḥ//
yadi yacchasi cāsmākaṃ dakṣiṇāṃ yajñasaṃbhavām//
tadasmākaṃ svavāsena sthānaṃ naya pavitratām

yadetadbhavatā cātra puṣkaraṃ tīrthamuttamam//
sthāpitaṃ tasya no brūhi māhātmyaṃ surasattama//
yena snānādikāḥ sarvāḥ kriyāḥ kurmaḥ pitāmaha

brahmovāca//
etattīrthaṃ mayā sṛṣṭamaṃtarikṣasthitaṃ sadā//
kiṃ na śrutaṃ purāṇeṣu bhavadbhirdvijasattamāḥ

pṛthivyāṃ naimiṣaṃ tīrthamantarikṣe ca puṣkaram//
trailokye tu kurukṣetraṃ viśeṣeṇa vyavasthitam

tadyuṣmākaṃ hitārthāya paṃcarātraṃ dharātale//
āgamiṣyatyasaṃdigdhaṃ mama vākyapraṇoditam

kārtikyāṃ śuklapakṣe tu hyekādaśyāṃ dine sthite//
yāvatpaṃcadaśī tāvattithiḥ pāpapraṇāśinī

paṃcarātrasya madhye tu yaḥ snānaṃ ca kariṣyati //
śrāddhaṃ vā śraddhayā yuktastasya syādakṣayaṃ hi tat

aha tu paṃcarātraṃ tadbrahmalokādupetya ca //
saṃśrayaṃ tu kariṣyāmi tīrthe'traiva dvijottamāḥ

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
tava mūrtiṃ kariṣyāmaḥ sthāne'tra prapitāmaha //
tasyāṃ saṃkramaṇaṃ nityaṃ tasmātkāryaṃ tvayāvibho

tīrthaṃ caiva sadāpya'tra samāgacchatu cāṃbarāt //
lokānāṃ pāpanāśāya tathā tvaṃ kartumarhasi

eṣā no dakṣiṇā deva yajñasyaiva samudbhavā

evaṃ kṛte suraśreṣṭha saphalaḥ syātkratustava //
pratijñā ca tathā satyā tasmāddānāya nirmitā

//
// śrībrahmovāca // //
mantrāhūtaṃ tataḥ śreṣṭhaṃ nabhomārgāddvijottamāḥ //
hāṭakeśvaraje kṣetre puṣkaraṃ cāgamiṣyati

aghamarṣaṃ japaṃścaiva yaḥ kariṣyati toyagaḥ//
mama mūrteḥ puraḥ sthitvā pailamantrapuraḥsaram

japiṣyati dvijaśreṣṭhāḥ savanānāṃ catuṣṭayam //
brahmalokātsamāgatya praśroṣyā mi ca taddvijāḥ

// sūta uvāca // //
atha te nāgarāḥ sarve puṣpadānaprapūrvakam//
anujñāṃ pradadustuṣṭā yajñaphalasamāptaye

etasminnaṃtare prāptaḥ pulastyo'dhvaryusattamaḥ //
yatra sthāne sthito brahmā nāgaraiḥ parivāritaḥ

abravīcca samāptaste yataḥ saṃpūrṇadakṣiṇaḥ //
prāyaścittairvirahito yathā nānyasya kasyacit

ataḥ paraṃ karmaśeṣaṃ kiṃcidasti pitāmaha //
vāruṇeṣṭirjapaścaiva tatkariṣyāmi sāṃpratam

tathā cā'vabhṛthasnānaṃ prakartavyaṃ tvayā saha //
tasmāduttiṣṭha gacchāmo yatra toyavyavasthitam

yeneṣṭivāruṇīṃ tatra kurmo viprairyathocitaiḥ //
caturbhirbrahmapūrvaiśca mayā cāgnīdhrahotṛbhiḥ

yathāvahnau tathā toye mantravattadbhavaṃśubham //
hūyate saṃvidhānenayajñapātraiḥ sama nvitam

varuṇasya pratuṣṭyarthaṃ snānaṃ kāryaṃ tvayaiva ca //
ṛtvigbhiḥ sahitenaiva sarvāriṣṭapraśāṃtaye

yastatra samaye snānaṃ kariṣyati tvayā saha //
anyo'pi mānavaḥ kaścidvipāpmā sa bhaviṣyati

yānīha saṃti tīrthāni trailokye sacarācare //
vāruṇīmiṣṭimāsādya tāni yāṃti ca saṃnidhau

tasmātsarvaprayatnena dīkṣitena samanvitam //
tatra snānaṃ prakartavyaṃ jalamadhye tu sārthibhiḥ //
brāhmaṇaiḥ kṣatriyairvaiśyaiḥ sarvairava bhṛthotsave

tasmādvisarjayādyaitānbrāhmaṇāṃstāvadeva ca //
ete'pi ca kariṣyaṃti snānaṃ tatra tvayā saha

// sūta uvāca // //
tacchrutvā prasthito brahmā jyeṣṭhakuṇḍataṭaṃ śubham //
gāyatryā sahito hṛṣṭaḥ kṛtakṛtyatvamāgataḥ

atha tadvacanaṃ śrutvā surāḥ sarve tathā dvijāḥ //
pulastyaśca śubhārthāya snānārthaṃ prasthitāstadā//
brahmaṇā sahitā hṛṣṭāḥ putradārasamanvitāḥ

atha saṃkīrṇatā jātā samaṃtājjyeṣṭhapuṣkare //
snānārthamāgatairlokairūrdhvabāhubhireva ca

na tatra lakṣyate brahmā na tatkarma ca vāruṇam //
kriyamāṇairdvijaistatra vyāpte bhūmi tale'khile

athāṃte karmaṇastasya brahmā prāha śatakratum //
hitārthaṃ sarvalokasya vinayāvanataṃ sthitam

na māṃ jñāsyati dūrasthā janāḥ snānārthamāgatāḥ //
majjamānaṃ jale puṇye sammarde'smiñjalodbhave

tasmānnāgaṃ samāruhya nijaṃ vṛtraniṣūdana //
eṇasya kṛṣṇasārasya vaṃśāṃte carma nyasya ca

tatastatsnānavelāyāṃ kṣeptavyaṃ salile tvayā //
yena lokaḥ samasto'yaṃ vetti kālaṃ tu snānajam

snānaṃ ca kurute śreyaḥ saṃprāpnoti yathoditam //
dūrastho'pi suvṛddho'pi bālo'pi ca samāgataḥ //
snānajaṃ labhate śreyaḥ saṃdṛṣṭe'pi yathoditam

//
// sūta uvāca // //
bāḍhamityeva saṃprocya satvaraṃ prayayau hariḥ

tato nāgaṃ samāruhya dhṛtvā vaṃśaṃ kare nije //
mṛgacarmāgrasaṃyuktaṃ toyamadhye vyavasthitaḥ

etatkarmāvasāne sa snātukāme pitāmahe //
taccarma prākṣipattoye svayameva śatakratuḥ

etasminnantare devāḥ sarve gandharvaguhyakāḥ //
mānuṣāśca viśeṣeṇa snātāstatra samāhitāḥ

etasminnantare brahmā śakraṃ provāca sādaram //
kṛtasnānaṃ suraiḥ sārdhaṃ vinayāvanataṃ sthitam

sahasrākṣaṃ tvayā kaṣṭaṃ manmakhe vipulaṃ kṛtam //
ānītā ca tathā patnī gāyatrī ca sumadhyamā

tasmādvaraya bhadraṃ te yaṃ varaṃ manasi sthitam //
sarvaṃ te'haṃ pradāsyāmi yadyapi syātsudurlabham

// indra uvāca // //
yadi tuṣṭo'si me deva yadi deyo varo mama //
yadi tvāṃ prārthayāmyadya bhūyāttu tādṛśaṃ vibho

varṣevarṣe tu yaḥ kuryātsaṃprāpte'smindine śubhe //
mṛgacarma samādāya vaṃśāgre yo mahīpatiḥ

nāgapravaramāruhya svayameva pitāmaha //
yathā'haṃ prakṣipettoye sa syātpāpavivarjitaḥ

ajeyaḥ sarvaśatrūṇāṃ sarvavyasanavarjitaḥ //
ye kariṣyaṃti ca snānamanena mṛgacarmaṇā

sārdhamanye'pi ye lokā api pāpasamanvitāḥ //
teṣāṃ varṣakṛtaṃ pāpaṃ tvatprasādātpraṇaśyatu

// brahmovāca // //
etatsarvaṃ sahasrākṣa tava vākyamasaṃśayam //
bhaviṣyati na saṃdehaḥ sarvametanmayoditam

yo rājā śraddhayā yukto deśasyāsya samudbhavaḥ //
ānartasya gajārūḍho mṛgacarma kṣipiṣyati

atra kuṇḍe madīye tu māṃ saṃpūjya taṭasthitam ///
sarvalokahitārthāya saṃprāpte pratipaddine

samāpte kutape kāle vijayī sa bhaviṣyati //
kārtikyāṃ ca vyatītāyāṃ dvitīye'hni vyavasthite //

tathā tatkālamāsādya ye kariṣyaṃti mānavāḥ //
snānaṃ tacca dine'traiva varṣapāpavivarjitāḥ //
ādhivyādhivimuktāśca te bhaviṣyaṃtyasaṃśayam

// sūta uvāca // //
etasminnaṃtare prāpto yakṣmākhyo dāruṇo gadaḥ //
acikitsyo'pi devānāṃ tathā dhanvaṃtarerapi

nīlāṃbaradharaḥ kṣāmo dīno daṇḍasamāśritaḥ //
kṣutkurvañchleṣmaṇā tāvatkṛcchrātsaṃdhārayanpadam

tataśca praṇato bhūtvā vākyametaduvāca saḥ

//
// yakṣmovāca // //
tava yajñamahaṃ śrutvā dūrādeva pitāmaha //
kṣutkṣāmakaṃṭhaścāyātaḥ samāptāvadya kṛcchrataḥ

dakṣeṇāhaṃ purā sṛṣṭaścaṃdrārthaṃ kupitena ca //
rohiṇīṃ sevamānasya saṃtyaktānyāsutasya ca

tato māheśvarādeśāttena tuṣṭena tasya ca //
pakṣamekaṃ kṛtaṃ mahyaṃ tasyāsvādanakarmaṇi

anyapakṣe na kiṃcicca yena tṛptiḥ prajāyate //
yajñasyaiva tu sarvasya tarpayitvā dvijottamam

tatastadvacanaṃ grāhyaṃ tarpito'hamasaṃśayam //
paurṇamāsyāṃ tato deva yasya yajñasya kṛtsnaśaḥ

yasya no brāhmaṇo brūte yajñasyāṃte pratarpitaḥ //
tarpito'smīti tattasya vṛthā syādyajñajaṃ phalam //
yadi koṭiguṇaṃ dattamapi śraddhāsamanvitam

etacchrutvā tvayā deva paṭhyamānaṃ śrutāviha //
tasmātsamyaksthite yajñe brāhmaṇaṃ tarpayeta vai

pratyakṣaṃ me yathā tṛptirannenaiva prajāyate //
tvatprasādātsuraśreṣṭha tathā nītirvidhīyatām

// sūta uvāca // //
tacchrutvā padmajastasya pathyaṃpathyaṃ vaco'khilam //
śrutiṃ pramāṇatāṃ nītvā tato vacanamabravīt

adyaprabhṛti vai viprāḥ sāgnayaḥ syurdharātale //
taiḥ sarvairvaiśvadevāṃte balirdeyastathākhilaḥ

dattvā'nyebhyotha devebhyastava tṛptirbhaviṣyati //
tava pakṣe dvitīye tu satyametanmayoditam

ye viprāstu baliṃ dadyurvaiśvadevāṃta āgate //
na teṣāmanvaye cāpi tvayā sevyo'tra kaścana

// yakṣmovāca // //
tīrthe'smiṃstāvake deva sadāhaṃ tapasi sthitaḥ //
tiṣṭhāmi yadi vādeśastāvako jāyate mama

// brahmovāca // //
yadyevaṃ kuru cānyatra tvamāśramapadaṃ nijam //
saṃprāpya bhūmideśe ca kañcidyadabhirocate //
arthayitvā dvijānetānyathā yajñakṛte mayā

// sūta uvāca // //
tacchrutvā prārthayāmāsa camatkārapurodbhavān //
tebhyaḥ prāpya tato bhūmiṃ cakārāthāśramaṃ nijam

tatra yaḥ kurute snānaṃ pratipaddivase sthite //
sūryavāreṇa mucyeta yakṣmaṇā sevito'pi vā

adyāpi dṛśyate cātra pratyayastasya saṃbhave //
sarveṣāmāhitāgnīnāṃ nāgarāṇāṃ viśeṣataḥ //
kali kāle'pi saṃprāpte na yakṣmā saṃprajāyate

tathā catuṣpadānāṃ ca teṣāṃ gṛhanivāsinām //
na tasya bheṣajāni syurna maṃtrā na cikitsakāḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye brahmayajñāvabhṛthayakṣma tīrthotpattimāhātmyavarṇanaṃnāma navatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ