સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.190

સૂત ઉવાચ॥
એવં ક્રતુઃ સ સંજાતઃ પઞ્ચરાત્રં દ્વિજોત્તમાઃ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સર્વકામ સમૃદ્ધિમાન્

વિપ્રાંશ્ચ ભિક્ષુકાંશ્ચૈવ દીનાંધાંશ્ચ વિશેષતઃ॥
સમાપ્તૌ તસ્ય યજ્ઞસ્ય સંતર્પ્ય સકલાંસ્તતઃ॥
ઋત્વિજો દક્ષિણાભિસ્તાન્યથોક્તાન્દ્વિજસત્તમાન્

તતઃ સ ચાનયામાસ નાગરાન્બ્રાહ્મણોત્તમાન્॥
ચાતુશ્ચરણસંપન્નાઞ્છ્રુતિસ્મૃતિ સમન્વિતાન્

કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા તતસ્તાન્પ્રાહ સાદરમ્॥
યદ્ભૂમૌ તુ મયા તીર્થં પુષ્કરં સંનિવેશિતમ્

કલિકાલસ્ય ભીતેન દ્વિતીયં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ॥
યેન નો નાશમભ્યેતિ મ્લેચ્છૈરપિ સમાશ્રિતમ્

હાટકેશ્વરદેવસ્ય પ્રભાવેન મહાત્મનઃ॥
કલિકાલે ચ સમ્પ્રાપ્તે તીર્થાન્યાયતનાનિ ચ

મ્લેચ્છૈઃ સ્પૃષ્ટાન્યસંદિગ્ધં પ્રયાગાદીનિ કૃત્સ્નશઃ॥
યજ્ઞસ્તુ વિહિતસ્તેન ભયાયં તત્કૃતેન ચ

તસ્માદ્વદથ કિં દાનં યુષ્મદ્ભૂમેશ્ચ નિષ્ક્રયે॥।
પ્રયચ્છામિ ચ યજ્ઞસ્ય યેન મે સ્યાત્ફલં દ્વિજાઃ

બ્રાહ્મણા ઊચુઃ॥
યદિ યચ્છસિ ચાસ્માકં દક્ષિણાં યજ્ઞસંભવામ્॥
તદસ્માકં સ્વવાસેન સ્થાનં નય પવિત્રતામ્

યદેતદ્ભવતા ચાત્ર પુષ્કરં તીર્થમુત્તમમ્॥
સ્થાપિતં તસ્ય નો બ્રૂહિ માહાત્મ્યં સુરસત્તમ॥
યેન સ્નાનાદિકાઃ સર્વાઃ ક્રિયાઃ કુર્મઃ પિતામહ

બ્રહ્મોવાચ॥
એતત્તીર્થં મયા સૃષ્ટમંતરિક્ષસ્થિતં સદા॥
કિં ન શ્રુતં પુરાણેષુ ભવદ્ભિર્દ્વિજસત્તમાઃ

પૃથિવ્યાં નૈમિષં તીર્થમન્તરિક્ષે ચ પુષ્કરમ્॥
ત્રૈલોક્યે તુ કુરુક્ષેત્રં વિશેષેણ વ્યવસ્થિતમ્

તદ્યુષ્માકં હિતાર્થાય પંચરાત્રં ધરાતલે॥
આગમિષ્યત્યસંદિગ્ધં મમ વાક્યપ્રણોદિતમ્

કાર્તિક્યાં શુક્લપક્ષે તુ હ્યેકાદશ્યાં દિને સ્થિતે॥
યાવત્પંચદશી તાવત્તિથિઃ પાપપ્રણાશિની

પંચરાત્રસ્ય મધ્યે તુ યઃ સ્નાનં ચ કરિષ્યતિ ॥
શ્રાદ્ધં વા શ્રદ્ધયા યુક્તસ્તસ્ય સ્યાદક્ષયં હિ તત્

અહ તુ પંચરાત્રં તદ્બ્રહ્મલોકાદુપેત્ય ચ ॥
સંશ્રયં તુ કરિષ્યામિ તીર્થેઽત્રૈવ દ્વિજોત્તમાઃ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
તવ મૂર્તિં કરિષ્યામઃ સ્થાનેઽત્ર પ્રપિતામહ ॥
તસ્યાં સંક્રમણં નિત્યં તસ્માત્કાર્યં ત્વયાવિભો

તીર્થં ચૈવ સદાપ્યઽત્ર સમાગચ્છતુ ચાંબરાત્ ॥
લોકાનાં પાપનાશાય તથા ત્વં કર્તુમર્હસિ

એષા નો દક્ષિણા દેવ યજ્ઞસ્યૈવ સમુદ્ભવા

એવં કૃતે સુરશ્રેષ્ઠ સફલઃ સ્યાત્ક્રતુસ્તવ ॥
પ્રતિજ્ઞા ચ તથા સત્યા તસ્માદ્દાનાય નિર્મિતા

॥
॥ શ્રીબ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
મન્ત્રાહૂતં તતઃ શ્રેષ્ઠં નભોમાર્ગાદ્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે પુષ્કરં ચાગમિષ્યતિ

અઘમર્ષં જપંશ્ચૈવ યઃ કરિષ્યતિ તોયગઃ॥
મમ મૂર્તેઃ પુરઃ સ્થિત્વા પૈલમન્ત્રપુરઃસરમ્

જપિષ્યતિ દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સવનાનાં ચતુષ્ટયમ્ ॥
બ્રહ્મલોકાત્સમાગત્ય પ્રશ્રોષ્યા મિ ચ તદ્દ્વિજાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથ તે નાગરાઃ સર્વે પુષ્પદાનપ્રપૂર્વકમ્॥
અનુજ્ઞાં પ્રદદુસ્તુષ્ટા યજ્ઞફલસમાપ્તયે

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તઃ પુલસ્ત્યોઽધ્વર્યુસત્તમઃ ॥
યત્ર સ્થાને સ્થિતો બ્રહ્મા નાગરૈઃ પરિવારિતઃ

અબ્રવીચ્ચ સમાપ્તસ્તે યતઃ સંપૂર્ણદક્ષિણઃ ॥
પ્રાયશ્ચિત્તૈર્વિરહિતો યથા નાન્યસ્ય કસ્યચિત્

અતઃ પરં કર્મશેષં કિંચિદસ્તિ પિતામહ ॥
વારુણેષ્ટિર્જપશ્ચૈવ તત્કરિષ્યામિ સાંપ્રતમ્

તથા ચાઽવભૃથસ્નાનં પ્રકર્તવ્યં ત્વયા સહ ॥
તસ્માદુત્તિષ્ઠ ગચ્છામો યત્ર તોયવ્યવસ્થિતમ્

યેનેષ્ટિવારુણીં તત્ર કુર્મો વિપ્રૈર્યથોચિતૈઃ ॥
ચતુર્ભિર્બ્રહ્મપૂર્વૈશ્ચ મયા ચાગ્નીધ્રહોતૃભિઃ

યથાવહ્નૌ તથા તોયે મન્ત્રવત્તદ્ભવંશુભમ્ ॥
હૂયતે સંવિધાનેનયજ્ઞપાત્રૈઃ સમ ન્વિતમ્

વરુણસ્ય પ્રતુષ્ટ્યર્થં સ્નાનં કાર્યં ત્વયૈવ ચ ॥
ઋત્વિગ્ભિઃ સહિતેનૈવ સર્વારિષ્ટપ્રશાંતયે

યસ્તત્ર સમયે સ્નાનં કરિષ્યતિ ત્વયા સહ ॥
અન્યોઽપિ માનવઃ કશ્ચિદ્વિપાપ્મા સ ભવિષ્યતિ

યાનીહ સંતિ તીર્થાનિ ત્રૈલોક્યે સચરાચરે ॥
વારુણીમિષ્ટિમાસાદ્ય તાનિ યાંતિ ચ સંનિધૌ

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન દીક્ષિતેન સમન્વિતમ્ ॥
તત્ર સ્નાનં પ્રકર્તવ્યં જલમધ્યે તુ સાર્થિભિઃ ॥
બ્રાહ્મણૈઃ ક્ષત્રિયૈર્વૈશ્યૈઃ સર્વૈરવ ભૃથોત્સવે

તસ્માદ્વિસર્જયાદ્યૈતાન્બ્રાહ્મણાંસ્તાવદેવ ચ ॥
એતેઽપિ ચ કરિષ્યંતિ સ્નાનં તત્ર ત્વયા સહ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા પ્રસ્થિતો બ્રહ્મા જ્યેષ્ઠકુણ્ડતટં શુભમ્ ॥
ગાયત્ર્યા સહિતો હૃષ્ટઃ કૃતકૃત્યત્વમાગતઃ

અથ તદ્વચનં શ્રુત્વા સુરાઃ સર્વે તથા દ્વિજાઃ ॥
પુલસ્ત્યશ્ચ શુભાર્થાય સ્નાનાર્થં પ્રસ્થિતાસ્તદા॥
બ્રહ્મણા સહિતા હૃષ્ટાઃ પુત્રદારસમન્વિતાઃ

અથ સંકીર્ણતા જાતા સમંતાજ્જ્યેષ્ઠપુષ્કરે ॥
સ્નાનાર્થમાગતૈર્લોકૈરૂર્ધ્વબાહુભિરેવ ચ

ન તત્ર લક્ષ્યતે બ્રહ્મા ન તત્કર્મ ચ વારુણમ્ ॥
ક્રિયમાણૈર્દ્વિજૈસ્તત્ર વ્યાપ્તે ભૂમિ તલેઽખિલે

અથાંતે કર્મણસ્તસ્ય બ્રહ્મા પ્રાહ શતક્રતુમ્ ॥
હિતાર્થં સર્વલોકસ્ય વિનયાવનતં સ્થિતમ્

ન માં જ્ઞાસ્યતિ દૂરસ્થા જનાઃ સ્નાનાર્થમાગતાઃ ॥
મજ્જમાનં જલે પુણ્યે સમ્મર્દેઽસ્મિઞ્જલોદ્ભવે

તસ્માન્નાગં સમારુહ્ય નિજં વૃત્રનિષૂદન ॥
એણસ્ય કૃષ્ણસારસ્ય વંશાંતે ચર્મ ન્યસ્ય ચ

તતસ્તત્સ્નાનવેલાયાં ક્ષેપ્તવ્યં સલિલે ત્વયા ॥
યેન લોકઃ સમસ્તોઽયં વેત્તિ કાલં તુ સ્નાનજમ્

સ્નાનં ચ કુરુતે શ્રેયઃ સંપ્રાપ્નોતિ યથોદિતમ્ ॥
દૂરસ્થોઽપિ સુવૃદ્ધોઽપિ બાલોઽપિ ચ સમાગતઃ ॥
સ્નાનજં લભતે શ્રેયઃ સંદૃષ્ટેઽપિ યથોદિતમ્

॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યેવ સંપ્રોચ્ય સત્વરં પ્રયયૌ હરિઃ

તતો નાગં સમારુહ્ય ધૃત્વા વંશં કરે નિજે ॥
મૃગચર્માગ્રસંયુક્તં તોયમધ્યે વ્યવસ્થિતઃ

એતત્કર્માવસાને સ સ્નાતુકામે પિતામહે ॥
તચ્ચર્મ પ્રાક્ષિપત્તોયે સ્વયમેવ શતક્રતુઃ

એતસ્મિન્નન્તરે દેવાઃ સર્વે ગન્ધર્વગુહ્યકાઃ ॥
માનુષાશ્ચ વિશેષેણ સ્નાતાસ્તત્ર સમાહિતાઃ

એતસ્મિન્નન્તરે બ્રહ્મા શક્રં પ્રોવાચ સાદરમ્ ॥
કૃતસ્નાનં સુરૈઃ સાર્ધં વિનયાવનતં સ્થિતમ્

સહસ્રાક્ષં ત્વયા કષ્ટં મન્મખે વિપુલં કૃતમ્ ॥
આનીતા ચ તથા પત્ની ગાયત્રી ચ સુમધ્યમા

તસ્માદ્વરય ભદ્રં તે યં વરં મનસિ સ્થિતમ્ ॥
સર્વં તેઽહં પ્રદાસ્યામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥ ઇન્દ્ર ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોઽસિ મે દેવ યદિ દેયો વરો મમ ॥
યદિ ત્વાં પ્રાર્થયામ્યદ્ય ભૂયાત્તુ તાદૃશં વિભો

વર્ષેવર્ષે તુ યઃ કુર્યાત્સંપ્રાપ્તેઽસ્મિન્દિને શુભે ॥
મૃગચર્મ સમાદાય વંશાગ્રે યો મહીપતિઃ

નાગપ્રવરમારુહ્ય સ્વયમેવ પિતામહ ॥
યથાઽહં પ્રક્ષિપેત્તોયે સ સ્યાત્પાપવિવર્જિતઃ

અજેયઃ સર્વશત્રૂણાં સર્વવ્યસનવર્જિતઃ ॥
યે કરિષ્યંતિ ચ સ્નાનમનેન મૃગચર્મણા

સાર્ધમન્યેઽપિ યે લોકા અપિ પાપસમન્વિતાઃ ॥
તેષાં વર્ષકૃતં પાપં ત્વત્પ્રસાદાત્પ્રણશ્યતુ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
એતત્સર્વં સહસ્રાક્ષ તવ વાક્યમસંશયમ્ ॥
ભવિષ્યતિ ન સંદેહઃ સર્વમેતન્મયોદિતમ્

યો રાજા શ્રદ્ધયા યુક્તો દેશસ્યાસ્ય સમુદ્ભવઃ ॥
આનર્તસ્ય ગજારૂઢો મૃગચર્મ ક્ષિપિષ્યતિ

અત્ર કુણ્ડે મદીયે તુ માં સંપૂજ્ય તટસ્થિતમ્ ॥।
સર્વલોકહિતાર્થાય સંપ્રાપ્તે પ્રતિપદ્દિને

સમાપ્તે કુતપે કાલે વિજયી સ ભવિષ્યતિ ॥
કાર્તિક્યાં ચ વ્યતીતાયાં દ્વિતીયેઽહ્નિ વ્યવસ્થિતે ॥

તથા તત્કાલમાસાદ્ય યે કરિષ્યંતિ માનવાઃ ॥
સ્નાનં તચ્ચ દિનેઽત્રૈવ વર્ષપાપવિવર્જિતાઃ ॥
આધિવ્યાધિવિમુક્તાશ્ચ તે ભવિષ્યંત્યસંશયમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો યક્ષ્માખ્યો દારુણો ગદઃ ॥
અચિકિત્સ્યોઽપિ દેવાનાં તથા ધન્વંતરેરપિ

નીલાંબરધરઃ ક્ષામો દીનો દણ્ડસમાશ્રિતઃ ॥
ક્ષુત્કુર્વઞ્છ્લેષ્મણા તાવત્કૃચ્છ્રાત્સંધારયન્પદમ્

તતશ્ચ પ્રણતો ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ સઃ

॥
॥ યક્ષ્મોવાચ ॥ ॥
તવ યજ્ઞમહં શ્રુત્વા દૂરાદેવ પિતામહ ॥
ક્ષુત્ક્ષામકંઠશ્ચાયાતઃ સમાપ્તાવદ્ય કૃચ્છ્રતઃ

દક્ષેણાહં પુરા સૃષ્ટશ્ચંદ્રાર્થં કુપિતેન ચ ॥
રોહિણીં સેવમાનસ્ય સંત્યક્તાન્યાસુતસ્ય ચ

તતો માહેશ્વરાદેશાત્તેન તુષ્ટેન તસ્ય ચ ॥
પક્ષમેકં કૃતં મહ્યં તસ્યાસ્વાદનકર્મણિ

અન્યપક્ષે ન કિંચિચ્ચ યેન તૃપ્તિઃ પ્રજાયતે ॥
યજ્ઞસ્યૈવ તુ સર્વસ્ય તર્પયિત્વા દ્વિજોત્તમમ્

તતસ્તદ્વચનં ગ્રાહ્યં તર્પિતોઽહમસંશયમ્ ॥
પૌર્ણમાસ્યાં તતો દેવ યસ્ય યજ્ઞસ્ય કૃત્સ્નશઃ

યસ્ય નો બ્રાહ્મણો બ્રૂતે યજ્ઞસ્યાંતે પ્રતર્પિતઃ ॥
તર્પિતોઽસ્મીતિ તત્તસ્ય વૃથા સ્યાદ્યજ્ઞજં ફલમ્ ॥
યદિ કોટિગુણં દત્તમપિ શ્રદ્ધાસમન્વિતમ્

એતચ્છ્રુત્વા ત્વયા દેવ પઠ્યમાનં શ્રુતાવિહ ॥
તસ્માત્સમ્યક્સ્થિતે યજ્ઞે બ્રાહ્મણં તર્પયેત વૈ

પ્રત્યક્ષં મે યથા તૃપ્તિરન્નેનૈવ પ્રજાયતે ॥
ત્વત્પ્રસાદાત્સુરશ્રેષ્ઠ તથા નીતિર્વિધીયતામ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા પદ્મજસ્તસ્ય પથ્યંપથ્યં વચોઽખિલમ્ ॥
શ્રુતિં પ્રમાણતાં નીત્વા તતો વચનમબ્રવીત્

અદ્યપ્રભૃતિ વૈ વિપ્રાઃ સાગ્નયઃ સ્યુર્ધરાતલે ॥
તૈઃ સર્વૈર્વૈશ્વદેવાંતે બલિર્દેયસ્તથાખિલઃ

દત્ત્વાઽન્યેભ્યોથ દેવેભ્યસ્તવ તૃપ્તિર્ભવિષ્યતિ ॥
તવ પક્ષે દ્વિતીયે તુ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

યે વિપ્રાસ્તુ બલિં દદ્યુર્વૈશ્વદેવાંત આગતે ॥
ન તેષામન્વયે ચાપિ ત્વયા સેવ્યોઽત્ર કશ્ચન

॥ યક્ષ્મોવાચ ॥ ॥
તીર્થેઽસ્મિંસ્તાવકે દેવ સદાહં તપસિ સ્થિતઃ ॥
તિષ્ઠામિ યદિ વાદેશસ્તાવકો જાયતે મમ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
યદ્યેવં કુરુ ચાન્યત્ર ત્વમાશ્રમપદં નિજમ્ ॥
સંપ્રાપ્ય ભૂમિદેશે ચ કઞ્ચિદ્યદભિરોચતે ॥
અર્થયિત્વા દ્વિજાનેતાન્યથા યજ્ઞકૃતે મયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા પ્રાર્થયામાસ ચમત્કારપુરોદ્ભવાન્ ॥
તેભ્યઃ પ્રાપ્ય તતો ભૂમિં ચકારાથાશ્રમં નિજમ્

તત્ર યઃ કુરુતે સ્નાનં પ્રતિપદ્દિવસે સ્થિતે ॥
સૂર્યવારેણ મુચ્યેત યક્ષ્મણા સેવિતોઽપિ વા

અદ્યાપિ દૃશ્યતે ચાત્ર પ્રત્યયસ્તસ્ય સંભવે ॥
સર્વેષામાહિતાગ્નીનાં નાગરાણાં વિશેષતઃ ॥
કલિ કાલેઽપિ સંપ્રાપ્તે ન યક્ષ્મા સંપ્રજાયતે

તથા ચતુષ્પદાનાં ચ તેષાં ગૃહનિવાસિનામ્ ॥
ન તસ્ય ભેષજાનિ સ્યુર્ન મંત્રા ન ચિકિત્સકાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મયજ્ઞાવભૃથયક્ષ્મ તીર્થોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનંનામ નવત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ