Skanda Purana · Chapter 6.188

// sūta uvāca // //
tatastu paṃcame cāhni saṃjāte te dvijottamāḥ //
śvetadhautāṃbarāḥ sarve susnātāḥ śucayaḥ sthitāḥ //

cakruḥ sarvāṇi karmāṇi pulastyena prabodhitāḥ //
sadomadhye gatāścaiva ṛtvigvaraṇapūrvakāḥ

adhvaryuṇā samādiṣṭānpraiṣānprocuryathā kramam //
homārthaṃ dīptavahnau ca ṛtvigbhiḥ susamāhitaiḥ

etasminneva kāle tu hyudgātrā karma yojitam //
śaṃkubhiḥ kriyate yacca sāma gītiprasūcitam

saptāvartaṃ dvijaśreṣṭhāḥ sadomadhyagatena ca //
yatrā''gacchaṃti te sarve devā yajñāṃśalālasāḥ

somapānakṛte caiva viśeṣeṇa mudānvitāḥ //
prārabdhe somabhakṣye'tha gīte codgātṛnirmite

āgatā kanyakā caikā sāmagītisamutsukā //
śaṃkukarṇanajaṃ citraṃ vāṃchamānā vicakṣaṇā

chandogasya sutā śreṣṭhā devaśarmābhidhasya ca //
audumbarīti nāmnā sā sāmaśravaṇalālasā

udgātāraṃ ca sadasi vacanaṃ vyājahāra sā //
yathāyathā pravartaṃte śaṃkavaḥ sāmasūcitāḥ

dakṣiṇāgnau drutaṃ gatvā kuru homaṃ yathoditam //
yena tvaṃ mucyase pāpānna cedvyartho bhaviṣyati

tasyāstadvacanaṃ śrutvā sābhiprāyaṃ dvijottamāḥ //
tataḥ sa cintayāmāsa yāvattadvyāhṛtaṃ vacaḥ

tataḥ papraccha tāṃ kanyāmudgātā vismayānvitaḥ //
kutastvamasi cā''yātā sutā kasya vadasva me

// audumbaryuvāca // //
parvatasya sutā cāsmi vikhyātā devaśarmaṇaḥ //
jātismarā mahābhāga prāptā gandharvalokataḥ

// udgātovāca // //
gandharvasya sutā kasya kena śaptāsi putrike //
kadā te bhavitā mokṣo mānuṣatvasya kīrttaya

// audumbaryuvāca // //
nāradaḥ parvataścaiva gandharvau viditau janaiḥ //
parvatasya sutā cāsmi śaptāhaṃ nāradena hi

vipaṃcīṃ vādayansvairaṃ dṛṣṭaḥ sa munisattamaḥ //
ajānaṃtyā ca tānānāṃ viśeṣaṃ mūrcchanodbhavam //
mayā sa hasito'tīva tānabhaṃgatayā gataḥ

tataḥ sa kupito mahyaṃ dadau śāpaṃ dvijottamaḥ //
mithyāpahasito yasmādahaṃ śāpamato'rhasi

mānuṣāṇāmayaṃ dharmastasmāttvaṃ mānuṣī bhava //
mayā prasāditaḥ so'tha pitrā sārdhaṃ munīśvaraḥ

śāpāṃtaṃ kuru me nātha bāliśāyā viśeṣataḥ //
mānuṣatvaṃ ca me bhūyātsusthāne sukule vibho

susthāne cāṃtakālaśca brāhmaṇasya niveśane //
tato'haṃ tena saṃproktā camatkārapureṃ śubhe / ६.१८८.२० //
devaśarmā tu vipreṃdraḥ kulīnaḥ sarvaśāstravit //
tasya tu brāhmaṇī nāmnā satyabhāmeti viśrutā

tasyā garbhaṃ samāsādya mānuṣatvaṃ samācara //
yadā paitāmaho yajñastasminkṣetre bhaviṣyati

udgātuḥ samaye tasya śaṃkoścaiva viparyaye //
tadā tu sa tvayā vācyo hyasthāne śaṃkurāhitaḥ //
sarvadevasabhā madhye tadā mokṣo bhaviṣyati

imāṃ me daivikīṃ kāṃtāṃ tanuṃ paśya dvijottama //
vimānaṃ paśya cāyātaṃ pitrā saṃpreṣitaṃ mama

//
// udgātovāca // //
tuṣṭo'haṃ te viśālākṣi yajñasyā'vighnakārake //
na vṛthā darśanaṃ me syādviśeṣāddevasaṃbhave //
varaṃ varaya mattastvaṃ tasmādaudumbarīpsitam

audumbaryuvāca // //
yadi me yacchasi varaṃ santuṣṭo brāhmaṇottama //
sarveṣāmeva devānāṃ purataśca dadasva tam

adyaprabhṛti yaḥ kaścidyajñaṃ bhūmau samācaret //
tasminsadasi madhyasthā mūrtiḥ kāryā yathā mama //

tato matpurataścaiva kāryaṃ śaṃkupracāraṇam //
svargasthāyā bhavettuṣṭirmama tena kṛtena ca

// sūta uvāca // //
tasyāstadvacanaṃ śrutvā udgātā tāmathābravīt //
adyaprabhṛti yaḥ kaścidyajñamatra kariṣyati

sadomadhye tu tāṃ sthāpya pūjayitvā vilepanaiḥ //
vastrairābharaṇaiścaiva gandhapuṣpānulepanaiḥ

tataḥ śaṃkupracāraṃ tu kariṣyati tadagrataḥ //
etadvākyaṃ mayā proktaṃ sarvadevasamā game

nānyathā bhāvi bhadraṃ te tvaṃ saṃtoṣaṃ paraṃ vraja //
tvayā virahitaṃ bhadre sadaḥkarma kariṣyati

vṛthā bhāvi ca tatsarvaṃ yathā bhasmahutaṃ tathā //
yā nārī sadaso madhye phalaistvāṃ pūjayiṣyati

phalephale koṭiguṇaṃ tasyāḥ śreyo bhaviṣyati //
saphalāśca diśaḥ sarvā bhaviṣyaṃti na saṃśayaḥ

vastramābharaṇaṃ yā ca puṣpadhūpādikaṃ tathā //
tubhyaṃ dāsyati tatsarvaṃ tasyāḥ koṭiguṇaṃ phalam

paraṃ tāvatpratīkṣasva mā vimānaṃ samāruha //
devi kenāpi kāryeṇa tava pūjāṃ samācare

// devā ūcuḥ // //
yuktaṃ tvayā dvijaśreṣṭha vacanaṃ samudāhṛtam //
asmākamapi vākyena satyametadbhaviṣyati

// sūta uvāca // //
udgātrā saitamuktā ca tiṣṭhatiṣṭhetyathoditā //
devī varavimānena gṛhītā sāṃ'bare sthitā

etasminneva kāle tu devaśarmasutā'bhavat //
devī nagaramadhyasthāṃ sarvā nāryo dvijottamāḥ

kutūhalātsamāyātāstasyā darśanalālasāḥ //
kācitphalāni cādāya kācidvastrāṇi bhaktitaḥ //
yathārhaṃ pūjitā tābhiḥ sarvābhiśca dvijottamāḥ

śrutvā svaduhituḥ so'pi devaśarmā samāyayau //
sapatnīkaḥ prahṛṣṭātmā vismayotphullalocanaḥ

so'pi yāvatpraṇāmaṃ ca tasyāścakre dvijottamāḥ //
sapatnīkastadā proktvā niṣiddhastu tathā tayā

tātatāta namaskāraṃ mā me kuru sahāṃbayā //
prāptā svargagatirnāma mama nāśaṃ prayāsyati

tiṣṭhātraiva sapatnīko yāvadadya dinaṃ vibho //
tvāmādāya sapatnīkaṃ yāsyāmi tridivālayam //
anenaiva śarīreṇa yācayitvā surottamān

tatastau harṣitau tatra pitarau hi vyavasthitau //
prekṣamāṇau sutāyāstāṃ pūjāṃ janavinirmitām //
manyamānau tadātmānamadhikaṃ sarva dehinām

tasya ye svajanāḥ kecitsarve te'pi dvijottamāḥ //
śaṃsamānā sutāṃ tāṃ tu tatsamīpaṃ vyavasthitāḥ

etasminnaṃtare prāpto bhṛguryatra pitāmahaḥ //
niṣkramya sadasastasmātkṛtāñjaliruvāca tam

udgātrā deva cātmīyo mārgaḥ śrutivivarjitaḥ //
vihitaḥ kanyakāṃ dhṛtvā sadomadhye sureśvara

devatvaṃ jalpitaṃ tasyā nāgaryāḥ surasaṃnidhau //
somapānaṃ tathā kurmo vayaṃ tatra tayā saha

tato vidhistamānīya papraccha dvijasattamāḥ//
kā'sau kanyā kimarthaṃ ca sadomadhye dhṛtā tvayā

/
so'bravīcchāpabhraṣṭeyaṃ gandharvī brāhmaṇālaye //
avatīrṇā vidheryajñe muktirasyāḥ prakīrtitā

nāradena purā deva kopena ca tathā mudā //
tasyā deva varo datto mayā tuṣṭena sāṃpratam

śaṃkupracāraṃ no bāhyaṃ tava saṃpatsyate kvacit //
devaiḥ sarvaiḥ samānītā pratiṣṭhāṃ prapitāmaha

etasminnaṃtare prāptāḥ kailāsācca dvijottamāḥ //
śrutvā cauduṃbarījātaṃ māhātmyaṃ dharaṇītale

yajñe paitāmahe caiva hāṭakeśvarasaṃbhave //
kṣetre puṇyatame tatra pūjārthaṃ dvijasattamāḥ

hṛṣṭā mātṛgaṇā ye ca aṣṭaṣaṣṭipramāṇataḥ //
pūjyaṃte ye ca gandharvaiḥ siddhaiḥ sādhyairmarudgaṇaiḥ

pṛthakpṛthagvidhai rūpairlokavismayakārakaiḥ //
nṛtyaṃtyaśca hasaṃtyaśca gāyaṃtyaśca tathāparāḥ //

tāsāṃ kolāhalaṃ śrutvā brahmaviṣṇupuraḥsarāḥ //
vismayaṃ paramaṃ prāptāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ

kimetaditi jalpaṃtaḥ protthitā yajñamaṃḍapāt //
etasminnaṃtare prāptāḥ sarvāstā yatra padmajaḥ

praṇamya śirasā hṛṣṭāstataḥ procustu sādaram //
vayamevaṃ samāyātāḥ śrutvā te yajñamuttamam

āmaṃtritāśca deveśa vāyunā jagadāyunā //
yajñabhāgā na cāsmākaṃ vidyaṃte yajñakarmaṇi

etānyeva dinānīha nāyātāstena padmaja //
auduṃbarīṃ vayaṃ śrutvā hyapūrvāṃ tena saṃgatāḥ

sā dṛṣṭvā pūjitā'smābhiḥ praṇipātapuraḥsaram///
parvatasya sutā yasmādgandharvasya mahātmanaḥ

sarvakāmapradā strīṇāṃ sarvadevaiḥ pratiṣṭhitā //
sthānaṃ darśaya cāsmākaṃ tvaṃ deva prapitāmaha

aṣṭaṣaṣṭipramāṇaśca gaṇo'smākaṃ vyavasthitaḥ //
tacchrutvā padmajo jñātvā saṃkīrṇaṃ yatamaṃḍapam //
vyāptaṃ devagaṇaiḥ sarvaistrayastriṃśatpramāṇakaiḥ

tato madhyagamāhūya sa tadā nagarodbhavam //
śrutādhyayanasaṃpannaṃ vṛhaspatimivāparam //
abravīcchlakṣṇayā vācā tyaktā maunaṃ pitāmahaḥ

tvaṃ gatvā mama vākyena viprānnāgarasaṃbhavān //
prabrūhi gotramukhyāṃśca hyaṣṭaṣaṣṭipramāṇataḥ

ete mātṛgaṇāḥ prāptā aṣṭaṣaṣṭipramāṇakāḥ //
ekaika gotramukhyāśca ekaikasya pramāṇataḥ

svesve bhūmivibhāge ca sthānaṃ yacchatu sāṃpratam //
etatsāhāyyakaṃ kāryaṃ bhavadbhirmama nāgarāḥ //
prasādaṃ pracuraṃ kṛtvā yena tuṣṭiṃ prayāṃti ca

tataḥ sa satvaraṃ gatvā tānsamāhūya nāgarān//
provāca vinayopetaḥ praṇipatya tataḥ param

tacchrutvā nāgarāḥ sarve saṃtoṣaṃ paramaṃ gatāḥ//
ekaikasya gaṇasyaiva daduḥ sthānaṃ nijaṃ tadā

tatastāḥ mātaraḥ sarvāḥ praṇipatya pitāmaham//
tadanantaramevātha gāyatrīṃ bhaktipūrvakam

viprasaṃsūcite sthāne sarvāścaiva vyavasthitāḥ//
pūjitāstarpitāścaiva balibhirvividhairapi

tato gāyanti tā hṛṣṭā nṛtyaṃti ca hasaṃti ca//
tarpitā brāhmaṇendraiśca procuśca tadanantaram

na yāsyāmo paraṃ sthānaṃ sthāsyāmotraiva sarvadā//
īdṛśā yatra viprendrāḥ sarve bhaktisamanvitāḥ

īdṛśaṃ ca mahākṣetraṃ hāṭakeśvarasaṃbhavam//
etasminneva kāle tu sāvitrī tatra saṃsthitā

praṇipatya dvijaiḥ sarvairgacchamānā nivāritā//
mā devayajanaṃ gaccha sāvitri pativallabhe

brahmaṇā pariṇītāsti gāyatrīti varāṃganā

tacchrutvā vacanaṃ teṣāṃ sāvitrī bhrāṃtalocanā//
duḥkhaśokasamopetā bāṣpavyākulalocanā

dṛṣṭvā tā nṛtyamānāśca gāyamānāstathaiva ca//
utkūrdatīrdharāpṛṣṭhe saṃtoṣaṃ paramaṃ gatāḥ

śaśāpātha ca sāvitrī bāṣpagadgadayā girā/
sapatnyā mama yatpūjāṃ kṛtvā vai susamāgatāḥ

na praṇāmaḥ kṛto'smākaṃ mama duḥkhena duḥkhitāḥ //
tasmānnaivāparaṃ sthānaṃ gamiṣyatha kathaṃcana

nāgarāṇāṃ ca no pūjā kadācitprabhaviṣyati //
na prāsādo'tha yuṣmākaṃ kadācitsaṃbhaviṣyati

śītakāle tu śītena hyuṣṇakāle ca raśmibhiḥ //
varṣākāle tu toyena kleśaṃ yāsya tha bhūriśaḥ

evamuktvā tato devī sā tatraiva vyavasthitā //
nāgarāṇāṃ varastrībhiḥ sarvābhiḥ parivāritā

saṃbodhyamānā satataṃ sustrīṇāṃ ceṣṭitena ca //
etasminneva kāle tu bhagavāṃstīkṣṇadīdhitiḥ

astaṃ gato mahāñchabdaḥ prasthito yajñamaṃḍape //
yājñikānāṃ tu viprāṇāṃ sumahāñchāstrasaṃbhavaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mātṛgaṇagamanasāvitrīdatta mātṛgaṇaśāpavarṇanaṃnāmāṣṭāśītyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ