સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.188

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તુ પંચમે ચાહ્નિ સંજાતે તે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શ્વેતધૌતાંબરાઃ સર્વે સુસ્નાતાઃ શુચયઃ સ્થિતાઃ ॥

ચક્રુઃ સર્વાણિ કર્માણિ પુલસ્ત્યેન પ્રબોધિતાઃ ॥
સદોમધ્યે ગતાશ્ચૈવ ઋત્વિગ્વરણપૂર્વકાઃ

અધ્વર્યુણા સમાદિષ્ટાન્પ્રૈષાન્પ્રોચુર્યથા ક્રમમ્ ॥
હોમાર્થં દીપ્તવહ્નૌ ચ ઋત્વિગ્ભિઃ સુસમાહિતૈઃ

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ હ્યુદ્ગાત્રા કર્મ યોજિતમ્ ॥
શંકુભિઃ ક્રિયતે યચ્ચ સામ ગીતિપ્રસૂચિતમ્

સપ્તાવર્તં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સદોમધ્યગતેન ચ ॥
યત્રાઽઽગચ્છંતિ તે સર્વે દેવા યજ્ઞાંશલાલસાઃ

સોમપાનકૃતે ચૈવ વિશેષેણ મુદાન્વિતાઃ ॥
પ્રારબ્ધે સોમભક્ષ્યેઽથ ગીતે ચોદ્ગાતૃનિર્મિતે

આગતા કન્યકા ચૈકા સામગીતિસમુત્સુકા ॥
શંકુકર્ણનજં ચિત્રં વાંછમાના વિચક્ષણા

છન્દોગસ્ય સુતા શ્રેષ્ઠા દેવશર્માભિધસ્ય ચ ॥
ઔદુમ્બરીતિ નામ્ના સા સામશ્રવણલાલસા

ઉદ્ગાતારં ચ સદસિ વચનં વ્યાજહાર સા ॥
યથાયથા પ્રવર્તંતે શંકવઃ સામસૂચિતાઃ

દક્ષિણાગ્નૌ દ્રુતં ગત્વા કુરુ હોમં યથોદિતમ્ ॥
યેન ત્વં મુચ્યસે પાપાન્ન ચેદ્વ્યર્થો ભવિષ્યતિ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સાભિપ્રાયં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તતઃ સ ચિન્તયામાસ યાવત્તદ્વ્યાહૃતં વચઃ

તતઃ પપ્રચ્છ તાં કન્યામુદ્ગાતા વિસ્મયાન્વિતઃ ॥
કુતસ્ત્વમસિ ચાઽઽયાતા સુતા કસ્ય વદસ્વ મે

॥ ઔદુમ્બર્યુવાચ ॥ ॥
પર્વતસ્ય સુતા ચાસ્મિ વિખ્યાતા દેવશર્મણઃ ॥
જાતિસ્મરા મહાભાગ પ્રાપ્તા ગન્ધર્વલોકતઃ

॥ ઉદ્ગાતોવાચ ॥ ॥
ગન્ધર્વસ્ય સુતા કસ્ય કેન શપ્તાસિ પુત્રિકે ॥
કદા તે ભવિતા મોક્ષો માનુષત્વસ્ય કીર્ત્તય

॥ ઔદુમ્બર્યુવાચ ॥ ॥
નારદઃ પર્વતશ્ચૈવ ગન્ધર્વૌ વિદિતૌ જનૈઃ ॥
પર્વતસ્ય સુતા ચાસ્મિ શપ્તાહં નારદેન હિ

વિપંચીં વાદયન્સ્વૈરં દૃષ્ટઃ સ મુનિસત્તમઃ ॥
અજાનંત્યા ચ તાનાનાં વિશેષં મૂર્ચ્છનોદ્ભવમ્ ॥
મયા સ હસિતોઽતીવ તાનભંગતયા ગતઃ

તતઃ સ કુપિતો મહ્યં દદૌ શાપં દ્વિજોત્તમઃ ॥
મિથ્યાપહસિતો યસ્માદહં શાપમતોઽર્હસિ

માનુષાણામયં ધર્મસ્તસ્માત્ત્વં માનુષી ભવ ॥
મયા પ્રસાદિતઃ સોઽથ પિત્રા સાર્ધં મુનીશ્વરઃ

શાપાંતં કુરુ મે નાથ બાલિશાયા વિશેષતઃ ॥
માનુષત્વં ચ મે ભૂયાત્સુસ્થાને સુકુલે વિભો

સુસ્થાને ચાંતકાલશ્ચ બ્રાહ્મણસ્ય નિવેશને ॥
તતોઽહં તેન સંપ્રોક્તા ચમત્કારપુરેં શુભે । ૬.૧૮૮.૨૦ ॥
દેવશર્મા તુ વિપ્રેંદ્રઃ કુલીનઃ સર્વશાસ્ત્રવિત્ ॥
તસ્ય તુ બ્રાહ્મણી નામ્ના સત્યભામેતિ વિશ્રુતા

તસ્યા ગર્ભં સમાસાદ્ય માનુષત્વં સમાચર ॥
યદા પૈતામહો યજ્ઞસ્તસ્મિન્ક્ષેત્રે ભવિષ્યતિ

ઉદ્ગાતુઃ સમયે તસ્ય શંકોશ્ચૈવ વિપર્યયે ॥
તદા તુ સ ત્વયા વાચ્યો હ્યસ્થાને શંકુરાહિતઃ ॥
સર્વદેવસભા મધ્યે તદા મોક્ષો ભવિષ્યતિ

ઇમાં મે દૈવિકીં કાંતાં તનું પશ્ય દ્વિજોત્તમ ॥
વિમાનં પશ્ય ચાયાતં પિત્રા સંપ્રેષિતં મમ

॥
॥ ઉદ્ગાતોવાચ ॥ ॥
તુષ્ટોઽહં તે વિશાલાક્ષિ યજ્ઞસ્યાઽવિઘ્નકારકે ॥
ન વૃથા દર્શનં મે સ્યાદ્વિશેષાદ્દેવસંભવે ॥
વરં વરય મત્તસ્ત્વં તસ્માદૌદુમ્બરીપ્સિતમ્

ઔદુમ્બર્યુવાચ ॥ ॥
યદિ મે યચ્છસિ વરં સન્તુષ્ટો બ્રાહ્મણોત્તમ ॥
સર્વેષામેવ દેવાનાં પુરતશ્ચ દદસ્વ તમ્

અદ્યપ્રભૃતિ યઃ કશ્ચિદ્યજ્ઞં ભૂમૌ સમાચરેત્ ॥
તસ્મિન્સદસિ મધ્યસ્થા મૂર્તિઃ કાર્યા યથા મમ ॥

તતો મત્પુરતશ્ચૈવ કાર્યં શંકુપ્રચારણમ્ ॥
સ્વર્ગસ્થાયા ભવેત્તુષ્ટિર્મમ તેન કૃતેન ચ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા ઉદ્ગાતા તામથાબ્રવીત્ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ યઃ કશ્ચિદ્યજ્ઞમત્ર કરિષ્યતિ

સદોમધ્યે તુ તાં સ્થાપ્ય પૂજયિત્વા વિલેપનૈઃ ॥
વસ્ત્રૈરાભરણૈશ્ચૈવ ગન્ધપુષ્પાનુલેપનૈઃ

તતઃ શંકુપ્રચારં તુ કરિષ્યતિ તદગ્રતઃ ॥
એતદ્વાક્યં મયા પ્રોક્તં સર્વદેવસમા ગમે

નાન્યથા ભાવિ ભદ્રં તે ત્વં સંતોષં પરં વ્રજ ॥
ત્વયા વિરહિતં ભદ્રે સદઃકર્મ કરિષ્યતિ

વૃથા ભાવિ ચ તત્સર્વં યથા ભસ્મહુતં તથા ॥
યા નારી સદસો મધ્યે ફલૈસ્ત્વાં પૂજયિષ્યતિ

ફલેફલે કોટિગુણં તસ્યાઃ શ્રેયો ભવિષ્યતિ ॥
સફલાશ્ચ દિશઃ સર્વા ભવિષ્યંતિ ન સંશયઃ

વસ્ત્રમાભરણં યા ચ પુષ્પધૂપાદિકં તથા ॥
તુભ્યં દાસ્યતિ તત્સર્વં તસ્યાઃ કોટિગુણં ફલમ્

પરં તાવત્પ્રતીક્ષસ્વ મા વિમાનં સમારુહ ॥
દેવિ કેનાપિ કાર્યેણ તવ પૂજાં સમાચરે

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
યુક્તં ત્વયા દ્વિજશ્રેષ્ઠ વચનં સમુદાહૃતમ્ ॥
અસ્માકમપિ વાક્યેન સત્યમેતદ્ભવિષ્યતિ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ઉદ્ગાત્રા સૈતમુક્તા ચ તિષ્ઠતિષ્ઠેત્યથોદિતા ॥
દેવી વરવિમાનેન ગૃહીતા સાંઽબરે સ્થિતા

એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ દેવશર્મસુતાઽભવત્ ॥
દેવી નગરમધ્યસ્થાં સર્વા નાર્યો દ્વિજોત્તમાઃ

કુતૂહલાત્સમાયાતાસ્તસ્યા દર્શનલાલસાઃ ॥
કાચિત્ફલાનિ ચાદાય કાચિદ્વસ્ત્રાણિ ભક્તિતઃ ॥
યથાર્હં પૂજિતા તાભિઃ સર્વાભિશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ

શ્રુત્વા સ્વદુહિતુઃ સોઽપિ દેવશર્મા સમાયયૌ ॥
સપત્નીકઃ પ્રહૃષ્ટાત્મા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ

સોઽપિ યાવત્પ્રણામં ચ તસ્યાશ્ચક્રે દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સપત્નીકસ્તદા પ્રોક્ત્વા નિષિદ્ધસ્તુ તથા તયા

તાતતાત નમસ્કારં મા મે કુરુ સહાંબયા ॥
પ્રાપ્તા સ્વર્ગગતિર્નામ મમ નાશં પ્રયાસ્યતિ

તિષ્ઠાત્રૈવ સપત્નીકો યાવદદ્ય દિનં વિભો ॥
ત્વામાદાય સપત્નીકં યાસ્યામિ ત્રિદિવાલયમ્ ॥
અનેનૈવ શરીરેણ યાચયિત્વા સુરોત્તમાન્

તતસ્તૌ હર્ષિતૌ તત્ર પિતરૌ હિ વ્યવસ્થિતૌ ॥
પ્રેક્ષમાણૌ સુતાયાસ્તાં પૂજાં જનવિનિર્મિતામ્ ॥
મન્યમાનૌ તદાત્માનમધિકં સર્વ દેહિનામ્

તસ્ય યે સ્વજનાઃ કેચિત્સર્વે તેઽપિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શંસમાના સુતાં તાં તુ તત્સમીપં વ્યવસ્થિતાઃ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તો ભૃગુર્યત્ર પિતામહઃ ॥
નિષ્ક્રમ્ય સદસસ્તસ્માત્કૃતાઞ્જલિરુવાચ તમ્

ઉદ્ગાત્રા દેવ ચાત્મીયો માર્ગઃ શ્રુતિવિવર્જિતઃ ॥
વિહિતઃ કન્યકાં ધૃત્વા સદોમધ્યે સુરેશ્વર

દેવત્વં જલ્પિતં તસ્યા નાગર્યાઃ સુરસંનિધૌ ॥
સોમપાનં તથા કુર્મો વયં તત્ર તયા સહ

તતો વિધિસ્તમાનીય પપ્રચ્છ દ્વિજસત્તમાઃ॥
કાઽસૌ કન્યા કિમર્થં ચ સદોમધ્યે ધૃતા ત્વયા

।
સોઽબ્રવીચ્છાપભ્રષ્ટેયં ગન્ધર્વી બ્રાહ્મણાલયે ॥
અવતીર્ણા વિધેર્યજ્ઞે મુક્તિરસ્યાઃ પ્રકીર્તિતા

નારદેન પુરા દેવ કોપેન ચ તથા મુદા ॥
તસ્યા દેવ વરો દત્તો મયા તુષ્ટેન સાંપ્રતમ્

શંકુપ્રચારં નો બાહ્યં તવ સંપત્સ્યતે ક્વચિત્ ॥
દેવૈઃ સર્વૈઃ સમાનીતા પ્રતિષ્ઠાં પ્રપિતામહ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાઃ કૈલાસાચ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શ્રુત્વા ચૌદુંબરીજાતં માહાત્મ્યં ધરણીતલે

યજ્ઞે પૈતામહે ચૈવ હાટકેશ્વરસંભવે ॥
ક્ષેત્રે પુણ્યતમે તત્ર પૂજાર્થં દ્વિજસત્તમાઃ

હૃષ્ટા માતૃગણા યે ચ અષ્ટષષ્ટિપ્રમાણતઃ ॥
પૂજ્યંતે યે ચ ગન્ધર્વૈઃ સિદ્ધૈઃ સાધ્યૈર્મરુદ્ગણૈઃ

પૃથક્પૃથગ્વિધૈ રૂપૈર્લોકવિસ્મયકારકૈઃ ॥
નૃત્યંત્યશ્ચ હસંત્યશ્ચ ગાયંત્યશ્ચ તથાપરાઃ ॥

તાસાં કોલાહલં શ્રુત્વા બ્રહ્મવિષ્ણુપુરઃસરાઃ ॥
વિસ્મયં પરમં પ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ

કિમેતદિતિ જલ્પંતઃ પ્રોત્થિતા યજ્ઞમંડપાત્ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાઃ સર્વાસ્તા યત્ર પદ્મજઃ

પ્રણમ્ય શિરસા હૃષ્ટાસ્તતઃ પ્રોચુસ્તુ સાદરમ્ ॥
વયમેવં સમાયાતાઃ શ્રુત્વા તે યજ્ઞમુત્તમમ્

આમંત્રિતાશ્ચ દેવેશ વાયુના જગદાયુના ॥
યજ્ઞભાગા ન ચાસ્માકં વિદ્યંતે યજ્ઞકર્મણિ

એતાન્યેવ દિનાનીહ નાયાતાસ્તેન પદ્મજ ॥
ઔદુંબરીં વયં શ્રુત્વા હ્યપૂર્વાં તેન સંગતાઃ

સા દૃષ્ટ્વા પૂજિતાઽસ્માભિઃ પ્રણિપાતપુરઃસરમ્॥।
પર્વતસ્ય સુતા યસ્માદ્ગન્ધર્વસ્ય મહાત્મનઃ

સર્વકામપ્રદા સ્ત્રીણાં સર્વદેવૈઃ પ્રતિષ્ઠિતા ॥
સ્થાનં દર્શય ચાસ્માકં ત્વં દેવ પ્રપિતામહ

અષ્ટષષ્ટિપ્રમાણશ્ચ ગણોઽસ્માકં વ્યવસ્થિતઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા પદ્મજો જ્ઞાત્વા સંકીર્ણં યતમંડપમ્ ॥
વ્યાપ્તં દેવગણૈઃ સર્વૈસ્ત્રયસ્ત્રિંશત્પ્રમાણકૈઃ

તતો મધ્યગમાહૂય સ તદા નગરોદ્ભવમ્ ॥
શ્રુતાધ્યયનસંપન્નં વૃહસ્પતિમિવાપરમ્ ॥
અબ્રવીચ્છ્લક્ષ્ણયા વાચા ત્યક્તા મૌનં પિતામહઃ

ત્વં ગત્વા મમ વાક્યેન વિપ્રાન્નાગરસંભવાન્ ॥
પ્રબ્રૂહિ ગોત્રમુખ્યાંશ્ચ હ્યષ્ટષષ્ટિપ્રમાણતઃ

એતે માતૃગણાઃ પ્રાપ્તા અષ્ટષષ્ટિપ્રમાણકાઃ ॥
એકૈક ગોત્રમુખ્યાશ્ચ એકૈકસ્ય પ્રમાણતઃ

સ્વેસ્વે ભૂમિવિભાગે ચ સ્થાનં યચ્છતુ સાંપ્રતમ્ ॥
એતત્સાહાય્યકં કાર્યં ભવદ્ભિર્મમ નાગરાઃ ॥
પ્રસાદં પ્રચુરં કૃત્વા યેન તુષ્ટિં પ્રયાંતિ ચ

તતઃ સ સત્વરં ગત્વા તાન્સમાહૂય નાગરાન્॥
પ્રોવાચ વિનયોપેતઃ પ્રણિપત્ય તતઃ પરમ્

તચ્છ્રુત્વા નાગરાઃ સર્વે સંતોષં પરમં ગતાઃ॥
એકૈકસ્ય ગણસ્યૈવ દદુઃ સ્થાનં નિજં તદા

તતસ્તાઃ માતરઃ સર્વાઃ પ્રણિપત્ય પિતામહમ્॥
તદનન્તરમેવાથ ગાયત્રીં ભક્તિપૂર્વકમ્

વિપ્રસંસૂચિતે સ્થાને સર્વાશ્ચૈવ વ્યવસ્થિતાઃ॥
પૂજિતાસ્તર્પિતાશ્ચૈવ બલિભિર્વિવિધૈરપિ

તતો ગાયન્તિ તા હૃષ્ટા નૃત્યંતિ ચ હસંતિ ચ॥
તર્પિતા બ્રાહ્મણેન્દ્રૈશ્ચ પ્રોચુશ્ચ તદનન્તરમ્

ન યાસ્યામો પરં સ્થાનં સ્થાસ્યામોત્રૈવ સર્વદા॥
ઈદૃશા યત્ર વિપ્રેન્દ્રાઃ સર્વે ભક્તિસમન્વિતાઃ

ઈદૃશં ચ મહાક્ષેત્રં હાટકેશ્વરસંભવમ્॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ સાવિત્રી તત્ર સંસ્થિતા

પ્રણિપત્ય દ્વિજૈઃ સર્વૈર્ગચ્છમાના નિવારિતા॥
મા દેવયજનં ગચ્છ સાવિત્રિ પતિવલ્લભે

બ્રહ્મણા પરિણીતાસ્તિ ગાયત્રીતિ વરાંગના

તચ્છ્રુત્વા વચનં તેષાં સાવિત્રી ભ્રાંતલોચના॥
દુઃખશોકસમોપેતા બાષ્પવ્યાકુલલોચના

દૃષ્ટ્વા તા નૃત્યમાનાશ્ચ ગાયમાનાસ્તથૈવ ચ॥
ઉત્કૂર્દતીર્ધરાપૃષ્ઠે સંતોષં પરમં ગતાઃ

શશાપાથ ચ સાવિત્રી બાષ્પગદ્ગદયા ગિરા।
સપત્ન્યા મમ યત્પૂજાં કૃત્વા વૈ સુસમાગતાઃ

ન પ્રણામઃ કૃતોઽસ્માકં મમ દુઃખેન દુઃખિતાઃ ॥
તસ્માન્નૈવાપરં સ્થાનં ગમિષ્યથ કથંચન

નાગરાણાં ચ નો પૂજા કદાચિત્પ્રભવિષ્યતિ ॥
ન પ્રાસાદોઽથ યુષ્માકં કદાચિત્સંભવિષ્યતિ

શીતકાલે તુ શીતેન હ્યુષ્ણકાલે ચ રશ્મિભિઃ ॥
વર્ષાકાલે તુ તોયેન ક્લેશં યાસ્ય થ ભૂરિશઃ

એવમુક્ત્વા તતો દેવી સા તત્રૈવ વ્યવસ્થિતા ॥
નાગરાણાં વરસ્ત્રીભિઃ સર્વાભિઃ પરિવારિતા

સંબોધ્યમાના સતતં સુસ્ત્રીણાં ચેષ્ટિતેન ચ ॥
એતસ્મિન્નેવ કાલે તુ ભગવાંસ્તીક્ષ્ણદીધિતિઃ

અસ્તં ગતો મહાઞ્છબ્દઃ પ્રસ્થિતો યજ્ઞમંડપે ॥
યાજ્ઞિકાનાં તુ વિપ્રાણાં સુમહાઞ્છાસ્ત્રસંભવઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે માતૃગણગમનસાવિત્રીદત્ત માતૃગણશાપવર્ણનંનામાષ્ટાશીત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ