Skanda Purana · Chapter 6.185

atithiruvāca//
etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yathā me piṃgalā guruḥ//
saṃjātā kuraro jāto yathā tatpravadānyaham

mamāsīddraviṇaṃ bhūri pitṛpaitāmahaṃ mahat

ye'tha putrāśca dāyādā bāṃdhavā api//
te māṃ sarve prabādhante dravyasasyakṛte sadā

yasyāhaṃ na prayacchāmi sa māṃ caiva prabādhate//
sīdamānastu subhṛśaṃ darśayanprāṇasaṃkṣayam

eka sāmnā prayācaṃte vittaṃ bhedena cāpare //
bhayadānena cānye'pi keciddaṃḍena ca dvijāḥ

evaṃ nāhaṃ kvacitsaukhyaṃ teṣāṃ pārśvāllabhāmi bhoḥ //
cintayāno divānaktaṃ kleśasya pari saṃkṣayam //
upāyaṃ na ca paśyāmi yena śāṃtiḥ prajāyate

anyasmindivase dṛṣṭaḥ kṛtamāṃsaparigrahaḥ //
kuraraścaṃcunā vyomni gacchamānastvarānvitaḥ

hanyamānaḥ samaṃtācca māṃsārthe vividhaiḥ khagaiḥ //
atha tena parikṣiptaṃ tanmāṃsaṃ pakṣijādbhayāt

yāvattāvatsukhī jātaste'pisarve samujjhitāḥ //
mayāpi kliśyamānena tadvacca nijabāṃdhavaiḥ

sāmiṣaṃ kuraraṃ dṛṣṭvā vadhyamānaṃ nirāmiṣaiḥ //
āmiṣasya parityāgātkuraraḥ sukhamedhate

evaṃ niścitya manasā sarvānānīya bāṃdhavān //
putrānpautrāṃstataḥ sarvānpurasteṣāṃ niveditam

triḥsatyaṃ śapathaṃ kṛtvā nānyadastīti me gṛhe //
vibhajyārthaṃ yathānyāyaṃ yūyaṃ gṛhṇīta bāndhavāḥ

tataḥprabhṛti tairmuktaḥ sukhaṃ tiṣṭhāmyahaṃ dvijāḥ //
etasmātkāraṇājjāto mamāsau kuraro guruḥ

arthasaṃpadvimohāya vimoho narakāya ca //
tasmādarthamanarthaṃ taṃ mokṣārthī dūratastyajet

yathāmiṣaṃ jale matsyairbhakṣyate śvāpadairbhuvi//
ākāśe pakṣibhiścaiva tathā sarvatra vittavān

doṣahīno'pi dhanavānbhūpādyaiḥ paritāpyate//
daridraḥ kṛtadoṣo'pi sarvatra nirupadravaḥ

ālaṃbitāḥ parairyāṃti praskhalaṃti padepade //
gadgadāni ca jalpaṃte dhanino madyapā iva

bhakte dveṣo bahiḥ prītī rucitaṃ gurulaghvapi //
mukhe ca kaṭutā nityaṃ dhanināṃ jvariṇāmiva

arthānāmarjane duḥkhamarjitānāṃ ca rakṣaṇe //
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ dhigartho duḥkhabhājanam

arthārthī jīva loko'yaṃ smaśānamapi sevate //
janitāramapi tyaktvā niḥsvaṃ yāṃti sutā api

sutasya vallabhastāvatpitā putro'pi vai pituḥ //
yāvannārthasya saṃbandhastābhyāṃ bhāvī parasparam //
saṃbandhe vittaje jāte vairaṃ saṃjāyate mithaḥ

etasmātkāraṇādvittaṃ mayā tyaktaṃ tapodhanāḥ //
tena saukhyena tiṣṭhāmi kurarasyopadeśataḥ

śṛṇudhvaṃ ca mahābhāgā yathā me'hirguruḥ sthitaḥ

yathā mayā gṛhaṃ tyaktaṃ dṛṣṭvā sarpaviceṣṭitam //
gṛhāraṃbhaḥ suduḥkhāya sukhāya na kadācana

sarpaḥ parakṛtaṃ veśma praviśya sukhamedhate //
uṣitvā tatra saukhyena bhūyo'nyattādṛśaṃ vrajet

mama tvaṃ kurute naiva mamedaṃ gṛhamityasau //
na gṛhaṃ jāyate tasya na svayaṃ hi kṛtaṃ yataḥ

yaḥ punaḥ kurute harmyaṃ svayaṃ kleśaiḥ pṛthagvidhaiḥ //
na tasya yāti tatpaścānmṛtyukāle'pi saṃsthite

gṛhātsaṃjāyate bhāryā tataḥ putraśca kanyakā //
teṣāmarthe karoti sma kṛtyākṛtyaṃ tataḥ param

kośakāramivātmānaṃ veṣṭayannāvabudhyate

putradāragṛhakṣetrasaktāḥ sīdaṃti jaṃtavaḥ //
lobhapaṃkārṇave magnā jīrṇā vanagajā iva

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṃkte mahājanaḥ //
bhoktāro vipramucyaṃte kartā doṣeṇa lipyate ३१ //
etasmātkāraṇāddharmyaṃ mayā tyaktaṃ dvijottamāḥ/
mokṣamārgārgalā bhūtaṃ dṛṣṭvā sarpaviceṣṭitam

ekarātraṃ vasedgrāme trirātraṃ pattane vaset //
yo yāti sa yatiḥ prokto yo'nyo yogaviḍaṃbakaḥ

vidhūme ca praśāṃtāgnau yastu mādhukarīṃ caret //
gṛhe ca vipramukhyānāṃ yatiḥ sa netaraḥ smṛtaḥ

daṇḍī bhikṣāṃ ca vā kuryāttadeva vyasanaṃ vinā //
yastiṣṭhati na vairāgyaṃ yāti naiva yatirhi saḥ

divā svapnaṃ vṛthānnaṃ ca strīkathā''lokyameva ca //
śvetavastraṃ hiraṇyaṃ ca yatīnāṃ patanāni ṣaṭ

samaḥ śatrau ca mitre ca samaloṣṭāśmakāṃcanaḥ //
suhṛtputra udāsīnaḥ sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ

samau mānāpamānau ca svadeśe parikepi vā //
yo na hṛṣyati na dveṣṭi sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ

yasmingṛhe viśeṣeṇa labhedbhikṣā ca vāśanam //
tatra no yāti yo bhūyaḥ sa yatirnetaraḥ smṛtaḥ/

evaṃ jñātvā mayā vipra dṛṣṭvā sarpaviceṣṭitam //
sarvasaṃgaparityāgo mokṣārthaṃ parikalpitaḥ

evaṃ mamāhiḥ saṃjāto gururbrāhmaṇasattamāḥ/
tatprabhāvānmahattejaḥ saṃjātaṃ vigrahe mama

yathā me bhramaro jāto gurustadvadvadāmi ca //
kasminvṛkṣe mayā dṛṣṭo bhramaraḥ ko'pi saṃgataḥ

śākhāya tu samāśritya kṛtapūrvanibaṃdhanam //
vasaṃtasamaye prāpte puṣpavaṃtaśca ye drumāḥ

sugandhaphalapuṣpāśca sugandhadalasaṃyutāḥ //
teṣāmaṇuṃ samādāya śreṣṭhaśreṣṭhatamaṃ rasam // ४४ /
niyojayati śākhāgre tarorasya sadaiva hi //
anirviṇṇatayā hṛṣṭastadā samyaṅnirīkṣitaḥ

madhujālaṃ tato jātaṃ kālena mahatā mahat //
yenānye madhunā tṛptiṃ prāptāḥ śatasahasraśaḥ

tacceṣṭitaṃ mayā vīkṣya śāstrāṇyanyāni bhūriśaḥ //
tatasteṣāṃ samādāya sārabhūtaṃ pṛthakpṛthak //
kṛtāni bhūriśāstrāṇi vedāṃtāni ca kṛtsnaśaḥ

upajīvaṃti yānyanye yathā bhṛṅgāstathā dvijāḥ

evaṃ me madhupo jāto gurutve ca dvijottamāḥ //
tenāhaṃ tejasā yukto nānyadastīha kāraṇam

vedāṃtavādino ye'tra prabhavaṃti vratānvitāḥ //
nirlobhā gatatṛṣṇāśca te bhavaṃti sutejasaḥ

ekenāpi vihīnā ye prabhavaṃti kubuddhayaḥ //
lobhamohānvitāḥ pāpā jāyaṃte te vicetasaḥ

vedāṃtāni subhūrīṇi mayā dṛṣṭvā vicārya ca //
samarūpāḥ kṛtā granthā martyalokahitārthinā

evaṃ me gurutāṃ prāpto madhupo dvijasattamāḥ //
iṣukāro yathā jātastathā caiva bravīmi vaḥ

ātmāvalokanārthāya mayā dṛṣṭāḥ sahasraśaḥ//
yogino jñānasaṃpannāstaiḥ proktaṃ ca svaśaktitaḥ

ātmāvalokanaṃ bhāvi suśiṣyāya yathā tathā//
sa samādhijadvāreṇa caturāśītikena ca

āsanaistatpramāṇaiśca padmāsanaprapūrvakaiḥ//
asaṃkhyaiḥ kāraṇaiścaiva hyadhyātmapaṭhanaistathā//
tatopi lakṣito naiva mayā'tmā ca kathaṃcana

tato vairāgyamāpannaḥ prabhramāmi dharātale//
gurvarthe na ca lebhe'haṃ gurumātmāvalokane

anyasminnahani prāpte rājamārgeṇa gacchatā //
mayā dṛṣṭo mahīpālaḥ sainyena mahatā vṛtaḥ

tato'haṃ mārgamutsṛjya saṃmukhasya mahīpateḥ //
uṭajadvāramāśritya kiṃcidūrdhvopi saṃsthitaḥ

tatrāpi ca sthitaḥ kaścitpuruṣaḥ kāṃḍakārakaḥ //
ṛjukarmaṇi saṃyuktaḥ śarāṇāṃ nataparvaṇām

tasmindūragate bhūpe tathānyaḥ sevako'bhyagāt

taṃ papraccha tvarāyuktaḥ śṛṇvato'pi mama dvijāḥ //
kāṃḍakarmaṇi saṃsaktamṛjutvena sthitaṃ tadā

kiyatī vartate velā gatasya pṛthivīpateḥ //
mārgeṇānena me brūhi yena gacchāmi pṛṣṭhataḥ

so'bravīttaṃ tadā viprā adhovaktraḥ sthito naraḥ //
anena rājamārgeṇa gacchamāno mahīpatiḥ

na mayā vīkṣitaḥ kaścididānīṃ rājasevaka //
tadanyaṃ pṛccha cetkāryaṃ tavānena bravītu saḥ

śarakarmaṇi saṃsaktastvahamatra vyavasthitaḥ //
tacchrutvā vacanaṃ tasya svacitte cintitaṃ mayā

ekacittatayā yogo brahmajñānasamudbhavaḥ //
nānyathā bhavitā me sa tataścittanirodhanam //
karomi brahmasaṃsiddhyai tato me'sau bhaviṣyati

tataḥprabhṛti citte sve dhārayāmi sadaiva tu //
viśvarūpaṃ tathā sūryaṃ hṛtpaṃkajanivāsinam

tato dikṣu diganteṣu gagane dharaṇītale //
tamekaṃ caiva paśyāmi nānyatkiṃciddvijottamāḥ

ahaṃ ca tejasā yuktastatprabhāveṇa saṃsthitaḥ

evaṃ me sa gururjātaḥ śarakāro dvijottamāḥ //
śṛṇudhvaṃ kanyakā jātā gurutve me yathā purā

sarvasaṃgaparityāgī yadāhaṃ nirgato gṛhāt //
mamānupṛṣṭhataścaiva tato bhāryā vinirgatā

śiśuṃ putraṃ samādāya kanyāmekāṃ ca śobhanām//
tato'haṃ bhāryayā prokto vānaprasthāśrame sthitaḥ

kuru me vacanaṃ muktiratraiva hi bhaviṣyati//
brahmacārī gṛhastho vā vānaprastho'thavā yatiḥ//
yadi syātsaṃyatātmā sa nūnaṃ muktimavāpnuyāt

athavā māṃ parityajya yadi yāsyasi cānyataḥ//
tadahaṃ ca mariṣyāmi satyametadasaṃśayam

mṛtāyāṃ mayi te bālāvetāvanumariṣyataḥ//
kumārī ca kumāraśca tasmānnātha dayāṃ kuru

mā vrajasva paraṃ tīrthaṃ parijānannapi svayam//
hāṭakeśvarajaṃ kṣetrametatpuṇyataraṃ smṛtam

sarveṣāmeva tīrthānāṃ śrutametanmayā vibho//
vadatāṃ brāhmaṇendrāṇāṃ tathānyeṣāṃ tapasvinām

śloko'yaṃ bahudhā nātha kīrtyamāno mayā vibho//
viśvāmitrasya vaktreṇa sanmuneḥ satyavādinaḥ

punaṃti sarvatīrthāni snānadānādasaṃśayam//
hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ smaraṇādapi pāvayet

/
tataḥ kṛcchrātpratijñātaṃ mayāśramaniṣevaṇam//
vānaprasthodbhavaṃ vā syāttato'haṃ tatra saṃsthitaḥ

tatrasthasya hi me kanyā krīḍate parataḥ sthitā//
valayāpūritābhyāṃ ca prakoṣṭhābhyāṃ tatastataḥ

yathāyathā sā kurute kandamūlaphalāśanam //
tanutvaṃ yāti kāyena tathā caiva dinedine

tato me jāyate duḥkhaṃ teṣāṃ patana saṃbhavam //
kasyacittvatha kālasya saṃjātaṃ valayatrayam //
tasyā haste tatastābhyāṃ śabdaḥ saṃjāyate mithaḥ

tataḥ kālena mahatā tābhyāmekaṃ vyavasthitam //
na saṃgharṣo na śabdaśca tatrasthasya ca jāyate

tadvicintya mayā so'pi hyāśramaḥ parivarjitaḥ //
cintitaṃ ca mayā citte kṛtvā caivaṃ suniścayam

bahubhiḥ kalaho nityaṃ dvābhyāṃ saṃgharṣaṇaṃ tathā //
ekākī vicariṣyāmi kumārīvalayaṃ yathā

tataḥ suptāṃ parityajya tāṃ bhāryāṃ śiśusaṃyutām //
gato'haṃ dūramadhvānaṃ yatra no vetti sā ca mām

yatrā'stamitaśāyī ca yalabdhakṛtabhojanaḥ //
bhramāmi medinīpṛṣṭhe tyaktvā saṃsārabandhanam

tato me jñānamāpannamevaṃ viprāḥ śanaiḥśanaiḥ //
atītānāgataṃ caiva vartamānaṃ viśeṣataḥ

evaṃ me kanyakā jātā gurutve dvijasattamāḥ

etadvaḥ sarvamākhyātaṃ yatpṛṣṭo'smi guroḥ kṛte //
na yuṣmākaṃ puro mithyā kīrtayāmi kathaṃcana//

evaṃ me jñānamutpannaṃ prakāraiḥ ṣaḍbhireva ca //
ebhirlokottaraṃ jñānaṃ yuṣmatpratyayakārakam

// sūta uvāca // //
tataste brāhmaṇāḥ sarve papracchustaṃ dvijottamāḥ //
vānaprasthāśramaṃ tyaktvā bhāryāṃ śiśusamanvitām //
kva gatastvaṃ tadācakṣva kiyatkālaṃ ca saṃsthitaḥ

// atithiruvāca // //
ahaṃ bhītaḥ sahasrāṇi grāmāṇāṃ ca śatāni ca //
yatrāstamitaśāyī sannanekāni dvijottamāḥ //
saṃkhyayā rahitānyeva varṣāṇāṃ ca śatāni ca

dṛṣṭāni mukhyatīrthāni tathaivāyatanāni ca //
dṛṣṭāśca parvatāḥ śreṣṭhā nadyaśca vimalodakāḥ

svayameva mayā jñāto vārāṇasyāṃ sthitena ca //
yajñaḥ paitāmaho bhāvī sthāne'sminmāmake yataḥ

tato'haṃ satvaraṃ prāptaḥ kautukena dvijottamāḥ //
kīdṛśaḥ sa makho bhāvī yatra yajvā pitāmahaḥ

// sūta uvāca // //
etasminnaṃtare prāptāḥ sarve devāḥ savāsavāḥ //
vāsudevaṃ puraskṛtya tathā caiva maheśvaram

kamāntaraṃ samāsādya pulastyādyāstathartvijaḥ //
brahmāpi svayamāyāto mṛgacarmadharastathā

tataste tuṣṭimāpannāstasya jñānena tena ca //
procuśca varadāstubhyaṃ sarva eva divaukasaḥ

tasmādvaraya bhadraṃ te prārthayasva yathepsitam //
avaśyaṃ tava dāsyāmo yadyapi syātsudurlabham

//
// atithiruvāca // //
yadi tuṣṭāḥ surā mahyaṃ prayacchaṃti varaṃ mama //
anenaiva śarīreṇa devatvaṃ prārthayāmyaham

yajñabhāgasamopetaṃ tathānyeṣāṃ divaukasām//
viśeṣeṇa suraśreṣṭhāḥ sthānaṃ copari saṃsthitam

// devā ūcuḥ // //
nūnaṃ tvaṃ vibudho bhūtvā devaloke nivatsyasi //
aneneva śarīreṇa yajñabhāgavivarjitaḥ

yacchāmo yadi te vipra yajñāṃśaṃ mānuṣasya bhoḥ //
aprāmāṇyaṃ śruterbhāvi tava dattena tena ca

//atithiruvāca // //
devatvena na me kāryaṃ yajñāṃśarahitena ca //
tadahaṃ sādhayiṣyāmi yathā muktirbhaviṣyati

tacchrutvā padmajaḥ prāha sarvāndevānkṛtāṃjaliḥ //
śṛṇvaṃtu devatāḥ sarvā yadbravīmi hitaṃ vacaḥ

mamāyaṃ brāhmaṇo yajñe dūrādeva samāgataḥ //
nāgarastu viśeṣeṇa pātraṃ jñānasamudbhavam

pratijñātastathā sarvairvaro'sya vibudhairyataḥ //
tasmātpradīyatāmasmai yadabhīṣṭaṃ surottamāḥ

//
// maheśvara uvāca // //
yathā'sya jāyate tṛptiryajñabhāgādhikā sadā //
tathāhaṃ kathayiṣyāmi śṛṇvaṃtu vibudhottamāḥ

ya eṣa kriyate yajñastasya nātho hariḥ smṛtaḥ//
etasmātkāraṇātproktaḥ sa devo yajñapūruṣaḥ

adyaprabhṛti yatkiṃcicchrāddhaṃ martye bhaviṣyati //
daivaṃ vā paitṛkaṃ vā'pi tasya cāṃte vyavasthitaḥ

etasya nāma saṃkīrtya paścācca yajñapūruṣam //
saṃkīrtya bhojanaṃ deyaṃ brāhmaṇasya dvijottamāḥ

tenāsya bhavitā tṛptiryajñāṃtā'bhyadhikā sadā //
adattvāsya kṛtaṃ śrāddhaṃ yatkiṃcitprabhaviṣyati

tadyāsyatyakhilaṃ vyarthaṃ tathā bhasmahutaṃ yathā //
vaiśvadevāṃtamāsādya yaścainaṃ pūjayiṣyati

viṣṇunāmasamopetaṃ bhaviṣyati tadakṣayam //
dattaṃ svalpamapi prāyaḥ śraddhāpūtena cetasā

śrāddhe vā vaiśvadeve vā yaścainaṃ nārcayiṣyati //
saṃprāptaṃ vyarthatāṃ tasya tacca sarvaṃ bhaviṣyati

asmiṃstuṣṭiṃ gate sarve surā yāsyaṃti saṃmudam //
pitaraśca tamāyāṃti vimukhe saṃmukhe tathā

tacchrutvā vibudhāḥ sarve maheśvaravacastadā //
tatheti muditāḥ procurbrahmaviṣṇupurassarāḥ

tataḥprabhṛti saṃjātā pūjā cātithisaṃbhavā //
tasmātsarvaprayatnena pūjā kāryā'titheḥ sadā //
yajñe pūruṣayajñasya na caikasya kathaṃcana

//
// atithiruvāca // //
atrāsti māmakaṃ tīrthaṃ mayā yatra tapaḥ kṛtam //
hāṭakeśvaraje kṣetre purukāle dvijottamāḥ

aṃgārakeṇa saṃyuktā caturthī syādyadā tithiḥ //
sāṃnidhyaṃ tatra kāryaṃ ca sarvairdevaiśca taddine

kuryāttatraiva yaḥ snānaṃ tasminnahani saṃsthite //
sarvatīrthaphalaṃ tasya jāyatāṃ vaḥ prasādataḥ

tathāstviti tataḥ sarve'tithiṃ procuḥ surottamāḥ //
etasminnaṃtare prāha pulastyarṣiḥ pitāmaham

//
pulastya uvāca // //
ṛtvijaḥ sakalā devāḥ saṃsthitāḥ kautukānvitāḥ //
uttiṣṭhaṃtu ca te śīghraṃ yajñakarmaprasiddhaye

etasminnaṃtare sarve tasya vākyapraṇoditāḥ //
utthitā ṛtvijo ye ca svāni sthānāni bhejire //
tataḥ pravavṛte yajñaḥ sapunardvijasattamāḥ //
kurvatā yajñakarmāṇi homapūrvāṇi yāni ca

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye tīrthotpattimāhātmyavarṇanaṃ nā
ma pañcāśītyuttaraśata tamo'dhyāyaḥ