સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.185

અતિથિરુવાચ॥
એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યથા મે પિંગલા ગુરુઃ॥
સંજાતા કુરરો જાતો યથા તત્પ્રવદાન્યહમ્

મમાસીદ્દ્રવિણં ભૂરિ પિતૃપૈતામહં મહત્

યેઽથ પુત્રાશ્ચ દાયાદા બાંધવા અપિ॥
તે માં સર્વે પ્રબાધન્તે દ્રવ્યસસ્યકૃતે સદા

યસ્યાહં ન પ્રયચ્છામિ સ માં ચૈવ પ્રબાધતે॥
સીદમાનસ્તુ સુભૃશં દર્શયન્પ્રાણસંક્ષયમ્

એક સામ્ના પ્રયાચંતે વિત્તં ભેદેન ચાપરે ॥
ભયદાનેન ચાન્યેઽપિ કેચિદ્દંડેન ચ દ્વિજાઃ

એવં નાહં ક્વચિત્સૌખ્યં તેષાં પાર્શ્વાલ્લભામિ ભોઃ ॥
ચિન્તયાનો દિવાનક્તં ક્લેશસ્ય પરિ સંક્ષયમ્ ॥
ઉપાયં ન ચ પશ્યામિ યેન શાંતિઃ પ્રજાયતે

અન્યસ્મિન્દિવસે દૃષ્ટઃ કૃતમાંસપરિગ્રહઃ ॥
કુરરશ્ચંચુના વ્યોમ્નિ ગચ્છમાનસ્ત્વરાન્વિતઃ

હન્યમાનઃ સમંતાચ્ચ માંસાર્થે વિવિધૈઃ ખગૈઃ ॥
અથ તેન પરિક્ષિપ્તં તન્માંસં પક્ષિજાદ્ભયાત્

યાવત્તાવત્સુખી જાતસ્તેઽપિસર્વે સમુજ્ઝિતાઃ ॥
મયાપિ ક્લિશ્યમાનેન તદ્વચ્ચ નિજબાંધવૈઃ

સામિષં કુરરં દૃષ્ટ્વા વધ્યમાનં નિરામિષૈઃ ॥
આમિષસ્ય પરિત્યાગાત્કુરરઃ સુખમેધતે

એવં નિશ્ચિત્ય મનસા સર્વાનાનીય બાંધવાન્ ॥
પુત્રાન્પૌત્રાંસ્તતઃ સર્વાન્પુરસ્તેષાં નિવેદિતમ્

ત્રિઃસત્યં શપથં કૃત્વા નાન્યદસ્તીતિ મે ગૃહે ॥
વિભજ્યાર્થં યથાન્યાયં યૂયં ગૃહ્ણીત બાન્ધવાઃ

તતઃપ્રભૃતિ તૈર્મુક્તઃ સુખં તિષ્ઠામ્યહં દ્વિજાઃ ॥
એતસ્માત્કારણાજ્જાતો મમાસૌ કુરરો ગુરુઃ

અર્થસંપદ્વિમોહાય વિમોહો નરકાય ચ ॥
તસ્માદર્થમનર્થં તં મોક્ષાર્થી દૂરતસ્ત્યજેત્

યથામિષં જલે મત્સ્યૈર્ભક્ષ્યતે શ્વાપદૈર્ભુવિ॥
આકાશે પક્ષિભિશ્ચૈવ તથા સર્વત્ર વિત્તવાન્

દોષહીનોઽપિ ધનવાન્ભૂપાદ્યૈઃ પરિતાપ્યતે॥
દરિદ્રઃ કૃતદોષોઽપિ સર્વત્ર નિરુપદ્રવઃ

આલંબિતાઃ પરૈર્યાંતિ પ્રસ્ખલંતિ પદેપદે ॥
ગદ્ગદાનિ ચ જલ્પંતે ધનિનો મદ્યપા ઇવ

ભક્તે દ્વેષો બહિઃ પ્રીતી રુચિતં ગુરુલઘ્વપિ ॥
મુખે ચ કટુતા નિત્યં ધનિનાં જ્વરિણામિવ

અર્થાનામર્જને દુઃખમર્જિતાનાં ચ રક્ષણે ॥
નાશે દુઃખં વ્યયે દુઃખં ધિગર્થો દુઃખભાજનમ્

અર્થાર્થી જીવ લોકોઽયં સ્મશાનમપિ સેવતે ॥
જનિતારમપિ ત્યક્ત્વા નિઃસ્વં યાંતિ સુતા અપિ

સુતસ્ય વલ્લભસ્તાવત્પિતા પુત્રોઽપિ વૈ પિતુઃ ॥
યાવન્નાર્થસ્ય સંબન્ધસ્તાભ્યાં ભાવી પરસ્પરમ્ ॥
સંબન્ધે વિત્તજે જાતે વૈરં સંજાયતે મિથઃ

એતસ્માત્કારણાદ્વિત્તં મયા ત્યક્તં તપોધનાઃ ॥
તેન સૌખ્યેન તિષ્ઠામિ કુરરસ્યોપદેશતઃ

શૃણુધ્વં ચ મહાભાગા યથા મેઽહિર્ગુરુઃ સ્થિતઃ

યથા મયા ગૃહં ત્યક્તં દૃષ્ટ્વા સર્પવિચેષ્ટિતમ્ ॥
ગૃહારંભઃ સુદુઃખાય સુખાય ન કદાચન

સર્પઃ પરકૃતં વેશ્મ પ્રવિશ્ય સુખમેધતે ॥
ઉષિત્વા તત્ર સૌખ્યેન ભૂયોઽન્યત્તાદૃશં વ્રજેત્

મમ ત્વં કુરુતે નૈવ મમેદં ગૃહમિત્યસૌ ॥
ન ગૃહં જાયતે તસ્ય ન સ્વયં હિ કૃતં યતઃ

યઃ પુનઃ કુરુતે હર્મ્યં સ્વયં ક્લેશૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
ન તસ્ય યાતિ તત્પશ્ચાન્મૃત્યુકાલેઽપિ સંસ્થિતે

ગૃહાત્સંજાયતે ભાર્યા તતઃ પુત્રશ્ચ કન્યકા ॥
તેષામર્થે કરોતિ સ્મ કૃત્યાકૃત્યં તતઃ પરમ્

કોશકારમિવાત્માનં વેષ્ટયન્નાવબુધ્યતે

પુત્રદારગૃહક્ષેત્રસક્તાઃ સીદંતિ જંતવઃ ॥
લોભપંકાર્ણવે મગ્ના જીર્ણા વનગજા ઇવ

એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુંક્તે મહાજનઃ ॥
ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યંતે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ૩૧ ॥
એતસ્માત્કારણાદ્ધર્મ્યં મયા ત્યક્તં દ્વિજોત્તમાઃ।
મોક્ષમાર્ગાર્ગલા ભૂતં દૃષ્ટ્વા સર્પવિચેષ્ટિતમ્

એકરાત્રં વસેદ્ગ્રામે ત્રિરાત્રં પત્તને વસેત્ ॥
યો યાતિ સ યતિઃ પ્રોક્તો યોઽન્યો યોગવિડંબકઃ

વિધૂમે ચ પ્રશાંતાગ્નૌ યસ્તુ માધુકરીં ચરેત્ ॥
ગૃહે ચ વિપ્રમુખ્યાનાં યતિઃ સ નેતરઃ સ્મૃતઃ

દણ્ડી ભિક્ષાં ચ વા કુર્યાત્તદેવ વ્યસનં વિના ॥
યસ્તિષ્ઠતિ ન વૈરાગ્યં યાતિ નૈવ યતિર્હિ સઃ

દિવા સ્વપ્નં વૃથાન્નં ચ સ્ત્રીકથાઽઽલોક્યમેવ ચ ॥
શ્વેતવસ્ત્રં હિરણ્યં ચ યતીનાં પતનાનિ ષટ્

સમઃ શત્રૌ ચ મિત્રે ચ સમલોષ્ટાશ્મકાંચનઃ ॥
સુહૃત્પુત્ર ઉદાસીનઃ સ યતિર્નેતરઃ સ્મૃતઃ

સમૌ માનાપમાનૌ ચ સ્વદેશે પરિકેપિ વા ॥
યો ન હૃષ્યતિ ન દ્વેષ્ટિ સ યતિર્નેતરઃ સ્મૃતઃ

યસ્મિન્ગૃહે વિશેષેણ લભેદ્ભિક્ષા ચ વાશનમ્ ॥
તત્ર નો યાતિ યો ભૂયઃ સ યતિર્નેતરઃ સ્મૃતઃ।

એવં જ્ઞાત્વા મયા વિપ્ર દૃષ્ટ્વા સર્પવિચેષ્ટિતમ્ ॥
સર્વસંગપરિત્યાગો મોક્ષાર્થં પરિકલ્પિતઃ

એવં મમાહિઃ સંજાતો ગુરુર્બ્રાહ્મણસત્તમાઃ।
તત્પ્રભાવાન્મહત્તેજઃ સંજાતં વિગ્રહે મમ

યથા મે ભ્રમરો જાતો ગુરુસ્તદ્વદ્વદામિ ચ ॥
કસ્મિન્વૃક્ષે મયા દૃષ્ટો ભ્રમરઃ કોઽપિ સંગતઃ

શાખાય તુ સમાશ્રિત્ય કૃતપૂર્વનિબંધનમ્ ॥
વસંતસમયે પ્રાપ્તે પુષ્પવંતશ્ચ યે દ્રુમાઃ

સુગન્ધફલપુષ્પાશ્ચ સુગન્ધદલસંયુતાઃ ॥
તેષામણું સમાદાય શ્રેષ્ઠશ્રેષ્ઠતમં રસમ્ ॥ ૪૪ ।
નિયોજયતિ શાખાગ્રે તરોરસ્ય સદૈવ હિ ॥
અનિર્વિણ્ણતયા હૃષ્ટસ્તદા સમ્યઙ્નિરીક્ષિતઃ

મધુજાલં તતો જાતં કાલેન મહતા મહત્ ॥
યેનાન્યે મધુના તૃપ્તિં પ્રાપ્તાઃ શતસહસ્રશઃ

તચ્ચેષ્ટિતં મયા વીક્ષ્ય શાસ્ત્રાણ્યન્યાનિ ભૂરિશઃ ॥
તતસ્તેષાં સમાદાય સારભૂતં પૃથક્પૃથક્ ॥
કૃતાનિ ભૂરિશાસ્ત્રાણિ વેદાંતાનિ ચ કૃત્સ્નશઃ

ઉપજીવંતિ યાન્યન્યે યથા ભૃઙ્ગાસ્તથા દ્વિજાઃ

એવં મે મધુપો જાતો ગુરુત્વે ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તેનાહં તેજસા યુક્તો નાન્યદસ્તીહ કારણમ્

વેદાંતવાદિનો યેઽત્ર પ્રભવંતિ વ્રતાન્વિતાઃ ॥
નિર્લોભા ગતતૃષ્ણાશ્ચ તે ભવંતિ સુતેજસઃ

એકેનાપિ વિહીના યે પ્રભવંતિ કુબુદ્ધયઃ ॥
લોભમોહાન્વિતાઃ પાપા જાયંતે તે વિચેતસઃ

વેદાંતાનિ સુભૂરીણિ મયા દૃષ્ટ્વા વિચાર્ય ચ ॥
સમરૂપાઃ કૃતા ગ્રન્થા મર્ત્યલોકહિતાર્થિના

એવં મે ગુરુતાં પ્રાપ્તો મધુપો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ઇષુકારો યથા જાતસ્તથા ચૈવ બ્રવીમિ વઃ

આત્માવલોકનાર્થાય મયા દૃષ્ટાઃ સહસ્રશઃ॥
યોગિનો જ્ઞાનસંપન્નાસ્તૈઃ પ્રોક્તં ચ સ્વશક્તિતઃ

આત્માવલોકનં ભાવિ સુશિષ્યાય યથા તથા॥
સ સમાધિજદ્વારેણ ચતુરાશીતિકેન ચ

આસનૈસ્તત્પ્રમાણૈશ્ચ પદ્માસનપ્રપૂર્વકૈઃ॥
અસંખ્યૈઃ કારણૈશ્ચૈવ હ્યધ્યાત્મપઠનૈસ્તથા॥
તતોપિ લક્ષિતો નૈવ મયાઽત્મા ચ કથંચન

તતો વૈરાગ્યમાપન્નઃ પ્રભ્રમામિ ધરાતલે॥
ગુર્વર્થે ન ચ લેભેઽહં ગુરુમાત્માવલોકને

અન્યસ્મિન્નહનિ પ્રાપ્તે રાજમાર્ગેણ ગચ્છતા ॥
મયા દૃષ્ટો મહીપાલઃ સૈન્યેન મહતા વૃતઃ

તતોઽહં માર્ગમુત્સૃજ્ય સંમુખસ્ય મહીપતેઃ ॥
ઉટજદ્વારમાશ્રિત્ય કિંચિદૂર્ધ્વોપિ સંસ્થિતઃ

તત્રાપિ ચ સ્થિતઃ કશ્ચિત્પુરુષઃ કાંડકારકઃ ॥
ઋજુકર્મણિ સંયુક્તઃ શરાણાં નતપર્વણામ્

તસ્મિન્દૂરગતે ભૂપે તથાન્યઃ સેવકોઽભ્યગાત્

તં પપ્રચ્છ ત્વરાયુક્તઃ શૃણ્વતોઽપિ મમ દ્વિજાઃ ॥
કાંડકર્મણિ સંસક્તમૃજુત્વેન સ્થિતં તદા

કિયતી વર્તતે વેલા ગતસ્ય પૃથિવીપતેઃ ॥
માર્ગેણાનેન મે બ્રૂહિ યેન ગચ્છામિ પૃષ્ઠતઃ

સોઽબ્રવીત્તં તદા વિપ્રા અધોવક્ત્રઃ સ્થિતો નરઃ ॥
અનેન રાજમાર્ગેણ ગચ્છમાનો મહીપતિઃ

ન મયા વીક્ષિતઃ કશ્ચિદિદાનીં રાજસેવક ॥
તદન્યં પૃચ્છ ચેત્કાર્યં તવાનેન બ્રવીતુ સઃ

શરકર્મણિ સંસક્તસ્ત્વહમત્ર વ્યવસ્થિતઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય સ્વચિત્તે ચિન્તિતં મયા

એકચિત્તતયા યોગો બ્રહ્મજ્ઞાનસમુદ્ભવઃ ॥
નાન્યથા ભવિતા મે સ તતશ્ચિત્તનિરોધનમ્ ॥
કરોમિ બ્રહ્મસંસિદ્ધ્યૈ તતો મેઽસૌ ભવિષ્યતિ

તતઃપ્રભૃતિ ચિત્તે સ્વે ધારયામિ સદૈવ તુ ॥
વિશ્વરૂપં તથા સૂર્યં હૃત્પંકજનિવાસિનમ્

તતો દિક્ષુ દિગન્તેષુ ગગને ધરણીતલે ॥
તમેકં ચૈવ પશ્યામિ નાન્યત્કિંચિદ્દ્વિજોત્તમાઃ

અહં ચ તેજસા યુક્તસ્તત્પ્રભાવેણ સંસ્થિતઃ

એવં મે સ ગુરુર્જાતઃ શરકારો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
શૃણુધ્વં કન્યકા જાતા ગુરુત્વે મે યથા પુરા

સર્વસંગપરિત્યાગી યદાહં નિર્ગતો ગૃહાત્ ॥
મમાનુપૃષ્ઠતશ્ચૈવ તતો ભાર્યા વિનિર્ગતા

શિશું પુત્રં સમાદાય કન્યામેકાં ચ શોભનામ્॥
તતોઽહં ભાર્યયા પ્રોક્તો વાનપ્રસ્થાશ્રમે સ્થિતઃ

કુરુ મે વચનં મુક્તિરત્રૈવ હિ ભવિષ્યતિ॥
બ્રહ્મચારી ગૃહસ્થો વા વાનપ્રસ્થોઽથવા યતિઃ॥
યદિ સ્યાત્સંયતાત્મા સ નૂનં મુક્તિમવાપ્નુયાત્

અથવા માં પરિત્યજ્ય યદિ યાસ્યસિ ચાન્યતઃ॥
તદહં ચ મરિષ્યામિ સત્યમેતદસંશયમ્

મૃતાયાં મયિ તે બાલાવેતાવનુમરિષ્યતઃ॥
કુમારી ચ કુમારશ્ચ તસ્માન્નાથ દયાં કુરુ

મા વ્રજસ્વ પરં તીર્થં પરિજાનન્નપિ સ્વયમ્॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રમેતત્પુણ્યતરં સ્મૃતમ્

સર્વેષામેવ તીર્થાનાં શ્રુતમેતન્મયા વિભો॥
વદતાં બ્રાહ્મણેન્દ્રાણાં તથાન્યેષાં તપસ્વિનામ્

શ્લોકોઽયં બહુધા નાથ કીર્ત્યમાનો મયા વિભો॥
વિશ્વામિત્રસ્ય વક્ત્રેણ સન્મુનેઃ સત્યવાદિનઃ

પુનંતિ સર્વતીર્થાનિ સ્નાનદાનાદસંશયમ્॥
હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં સ્મરણાદપિ પાવયેત્

।
તતઃ કૃચ્છ્રાત્પ્રતિજ્ઞાતં મયાશ્રમનિષેવણમ્॥
વાનપ્રસ્થોદ્ભવં વા સ્યાત્તતોઽહં તત્ર સંસ્થિતઃ

તત્રસ્થસ્ય હિ મે કન્યા ક્રીડતે પરતઃ સ્થિતા॥
વલયાપૂરિતાભ્યાં ચ પ્રકોષ્ઠાભ્યાં તતસ્તતઃ

યથાયથા સા કુરુતે કન્દમૂલફલાશનમ્ ॥
તનુત્વં યાતિ કાયેન તથા ચૈવ દિનેદિને

તતો મે જાયતે દુઃખં તેષાં પતન સંભવમ્ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય સંજાતં વલયત્રયમ્ ॥
તસ્યા હસ્તે તતસ્તાભ્યાં શબ્દઃ સંજાયતે મિથઃ

તતઃ કાલેન મહતા તાભ્યામેકં વ્યવસ્થિતમ્ ॥
ન સંઘર્ષો ન શબ્દશ્ચ તત્રસ્થસ્ય ચ જાયતે

તદ્વિચિન્ત્ય મયા સોઽપિ હ્યાશ્રમઃ પરિવર્જિતઃ ॥
ચિન્તિતં ચ મયા ચિત્તે કૃત્વા ચૈવં સુનિશ્ચયમ્

બહુભિઃ કલહો નિત્યં દ્વાભ્યાં સંઘર્ષણં તથા ॥
એકાકી વિચરિષ્યામિ કુમારીવલયં યથા

તતઃ સુપ્તાં પરિત્યજ્ય તાં ભાર્યાં શિશુસંયુતામ્ ॥
ગતોઽહં દૂરમધ્વાનં યત્ર નો વેત્તિ સા ચ મામ્

યત્રાઽસ્તમિતશાયી ચ યલબ્ધકૃતભોજનઃ ॥
ભ્રમામિ મેદિનીપૃષ્ઠે ત્યક્ત્વા સંસારબન્ધનમ્

તતો મે જ્ઞાનમાપન્નમેવં વિપ્રાઃ શનૈઃશનૈઃ ॥
અતીતાનાગતં ચૈવ વર્તમાનં વિશેષતઃ

એવં મે કન્યકા જાતા ગુરુત્વે દ્વિજસત્તમાઃ

એતદ્વઃ સર્વમાખ્યાતં યત્પૃષ્ટોઽસ્મિ ગુરોઃ કૃતે ॥
ન યુષ્માકં પુરો મિથ્યા કીર્તયામિ કથંચન॥

એવં મે જ્ઞાનમુત્પન્નં પ્રકારૈઃ ષડ્ભિરેવ ચ ॥
એભિર્લોકોત્તરં જ્ઞાનં યુષ્મત્પ્રત્યયકારકમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે પપ્રચ્છુસ્તં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમં ત્યક્ત્વા ભાર્યાં શિશુસમન્વિતામ્ ॥
ક્વ ગતસ્ત્વં તદાચક્ષ્વ કિયત્કાલં ચ સંસ્થિતઃ

॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
અહં ભીતઃ સહસ્રાણિ ગ્રામાણાં ચ શતાનિ ચ ॥
યત્રાસ્તમિતશાયી સન્નનેકાનિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
સંખ્યયા રહિતાન્યેવ વર્ષાણાં ચ શતાનિ ચ

દૃષ્ટાનિ મુખ્યતીર્થાનિ તથૈવાયતનાનિ ચ ॥
દૃષ્ટાશ્ચ પર્વતાઃ શ્રેષ્ઠા નદ્યશ્ચ વિમલોદકાઃ

સ્વયમેવ મયા જ્ઞાતો વારાણસ્યાં સ્થિતેન ચ ॥
યજ્ઞઃ પૈતામહો ભાવી સ્થાનેઽસ્મિન્મામકે યતઃ

તતોઽહં સત્વરં પ્રાપ્તઃ કૌતુકેન દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કીદૃશઃ સ મખો ભાવી યત્ર યજ્વા પિતામહઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાઃ સર્વે દેવાઃ સવાસવાઃ ॥
વાસુદેવં પુરસ્કૃત્ય તથા ચૈવ મહેશ્વરમ્

કમાન્તરં સમાસાદ્ય પુલસ્ત્યાદ્યાસ્તથર્ત્વિજઃ ॥
બ્રહ્માપિ સ્વયમાયાતો મૃગચર્મધરસ્તથા

તતસ્તે તુષ્ટિમાપન્નાસ્તસ્ય જ્ઞાનેન તેન ચ ॥
પ્રોચુશ્ચ વરદાસ્તુભ્યં સર્વ એવ દિવૌકસઃ

તસ્માદ્વરય ભદ્રં તે પ્રાર્થયસ્વ યથેપ્સિતમ્ ॥
અવશ્યં તવ દાસ્યામો યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥
॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટાઃ સુરા મહ્યં પ્રયચ્છંતિ વરં મમ ॥
અનેનૈવ શરીરેણ દેવત્વં પ્રાર્થયામ્યહમ્

યજ્ઞભાગસમોપેતં તથાન્યેષાં દિવૌકસામ્॥
વિશેષેણ સુરશ્રેષ્ઠાઃ સ્થાનં ચોપરિ સંસ્થિતમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
નૂનં ત્વં વિબુધો ભૂત્વા દેવલોકે નિવત્સ્યસિ ॥
અનેનેવ શરીરેણ યજ્ઞભાગવિવર્જિતઃ

યચ્છામો યદિ તે વિપ્ર યજ્ઞાંશં માનુષસ્ય ભોઃ ॥
અપ્રામાણ્યં શ્રુતેર્ભાવિ તવ દત્તેન તેન ચ

॥અતિથિરુવાચ ॥ ॥
દેવત્વેન ન મે કાર્યં યજ્ઞાંશરહિતેન ચ ॥
તદહં સાધયિષ્યામિ યથા મુક્તિર્ભવિષ્યતિ

તચ્છ્રુત્વા પદ્મજઃ પ્રાહ સર્વાન્દેવાન્કૃતાંજલિઃ ॥
શૃણ્વંતુ દેવતાઃ સર્વા યદ્બ્રવીમિ હિતં વચઃ

મમાયં બ્રાહ્મણો યજ્ઞે દૂરાદેવ સમાગતઃ ॥
નાગરસ્તુ વિશેષેણ પાત્રં જ્ઞાનસમુદ્ભવમ્

પ્રતિજ્ઞાતસ્તથા સર્વૈર્વરોઽસ્ય વિબુધૈર્યતઃ ॥
તસ્માત્પ્રદીયતામસ્મૈ યદભીષ્ટં સુરોત્તમાઃ

॥
॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યથાઽસ્ય જાયતે તૃપ્તિર્યજ્ઞભાગાધિકા સદા ॥
તથાહં કથયિષ્યામિ શૃણ્વંતુ વિબુધોત્તમાઃ

ય એષ ક્રિયતે યજ્ઞસ્તસ્ય નાથો હરિઃ સ્મૃતઃ॥
એતસ્માત્કારણાત્પ્રોક્તઃ સ દેવો યજ્ઞપૂરુષઃ

અદ્યપ્રભૃતિ યત્કિંચિચ્છ્રાદ્ધં મર્ત્યે ભવિષ્યતિ ॥
દૈવં વા પૈતૃકં વાઽપિ તસ્ય ચાંતે વ્યવસ્થિતઃ

એતસ્ય નામ સંકીર્ત્ય પશ્ચાચ્ચ યજ્ઞપૂરુષમ્ ॥
સંકીર્ત્ય ભોજનં દેયં બ્રાહ્મણસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

તેનાસ્ય ભવિતા તૃપ્તિર્યજ્ઞાંતાઽભ્યધિકા સદા ॥
અદત્ત્વાસ્ય કૃતં શ્રાદ્ધં યત્કિંચિત્પ્રભવિષ્યતિ

તદ્યાસ્યત્યખિલં વ્યર્થં તથા ભસ્મહુતં યથા ॥
વૈશ્વદેવાંતમાસાદ્ય યશ્ચૈનં પૂજયિષ્યતિ

વિષ્ણુનામસમોપેતં ભવિષ્યતિ તદક્ષયમ્ ॥
દત્તં સ્વલ્પમપિ પ્રાયઃ શ્રદ્ધાપૂતેન ચેતસા

શ્રાદ્ધે વા વૈશ્વદેવે વા યશ્ચૈનં નાર્ચયિષ્યતિ ॥
સંપ્રાપ્તં વ્યર્થતાં તસ્ય તચ્ચ સર્વં ભવિષ્યતિ

અસ્મિંસ્તુષ્ટિં ગતે સર્વે સુરા યાસ્યંતિ સંમુદમ્ ॥
પિતરશ્ચ તમાયાંતિ વિમુખે સંમુખે તથા

તચ્છ્રુત્વા વિબુધાઃ સર્વે મહેશ્વરવચસ્તદા ॥
તથેતિ મુદિતાઃ પ્રોચુર્બ્રહ્મવિષ્ણુપુરસ્સરાઃ

તતઃપ્રભૃતિ સંજાતા પૂજા ચાતિથિસંભવા ॥
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન પૂજા કાર્યાઽતિથેઃ સદા ॥
યજ્ઞે પૂરુષયજ્ઞસ્ય ન ચૈકસ્ય કથંચન

॥
॥ અતિથિરુવાચ ॥ ॥
અત્રાસ્તિ મામકં તીર્થં મયા યત્ર તપઃ કૃતમ્ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે પુરુકાલે દ્વિજોત્તમાઃ

અંગારકેણ સંયુક્તા ચતુર્થી સ્યાદ્યદા તિથિઃ ॥
સાંનિધ્યં તત્ર કાર્યં ચ સર્વૈર્દેવૈશ્ચ તદ્દિને

કુર્યાત્તત્રૈવ યઃ સ્નાનં તસ્મિન્નહનિ સંસ્થિતે ॥
સર્વતીર્થફલં તસ્ય જાયતાં વઃ પ્રસાદતઃ

તથાસ્ત્વિતિ તતઃ સર્વેઽતિથિં પ્રોચુઃ સુરોત્તમાઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે પ્રાહ પુલસ્ત્યર્ષિઃ પિતામહમ્

॥
પુલસ્ત્ય ઉવાચ ॥ ॥
ઋત્વિજઃ સકલા દેવાઃ સંસ્થિતાઃ કૌતુકાન્વિતાઃ ॥
ઉત્તિષ્ઠંતુ ચ તે શીઘ્રં યજ્ઞકર્મપ્રસિદ્ધયે

એતસ્મિન્નંતરે સર્વે તસ્ય વાક્યપ્રણોદિતાઃ ॥
ઉત્થિતા ઋત્વિજો યે ચ સ્વાનિ સ્થાનાનિ ભેજિરે ॥
તતઃ પ્રવવૃતે યજ્ઞઃ સપુનર્દ્વિજસત્તમાઃ ॥
કુર્વતા યજ્ઞકર્માણિ હોમપૂર્વાણિ યાનિ ચ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે તીર્થોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણનં ના
મ પઞ્ચાશીત્યુત્તરશત તમોઽધ્યાયઃ