Skanda Purana · Chapter 6.181

// sūta uvāca // //
etasminnaṃtare sarvernāgarairbrāhmaṇottamaiḥ //
preṣito madhyagastatra gartātīrthasamudbhavaḥ

rere madhyaga gatvā tvaṃ brūhi taṃ kupitāmaham //
vipravṛtti prahaṃtāraṃ nītimārgavivarjitam

etatkṣetraṃ pradattaṃ naḥ pūrveṣāṃ ca dvijanmanām //
maheśvareṇa tuṣṭena pūrite sarpaje bile

tasya dattasya cādyaiva pitāmahaśataṃ gatam //
paṃcottaramasandigdhaṃ yāvattvaṃ kupitāmaha

na kenāpi kṛto'smākaṃ tiraskāro yathā'dhunā //
tvāṃ muktvā pāpakarmāṇaṃ nyāyamārgavivarjitam

nāgarairbrāhmaṇairbāhyaṃ yo'tra yajñaṃ samācaret //
śrāddhaṃ vā sa hi vadhyaḥ syātsarveṣāṃ ca dvijanmanām

na tasya jāyate śreyastatsamutthaṃ kathaṃcana //
etatproktaṃ tadā tena yadā sthānaṃ dadau hi naḥ

tasmādyatkuruṣe yajñaṃ brāhmaṇairnāgaraiḥ kuru //
nānyathā lapsyase kartuṃ jīvadbhirnāgarairdvijaiḥ

evamuktastato gatvā madhyago yatra padmajaḥ //
yajñamaṇḍapadūrastho brāhmaṇaiḥ parivāritaḥ

yatproktaṃ nāgaraiḥ sarvaiḥ saviśeṣaṃ tadā hi saḥ //
tacchrutvā padmajaḥ prāha sāṃtvapūrvamidaṃ vacaḥ

mānuṣaṃ bhāvamāpanna ṛtvigbhiḥ parivāritaḥ //
tvayā satyamidaṃ proktaṃ sarvaṃ madhyagasattama

kiṃ karomi vṛtāḥ sarve mayā te yajñakarmaṇi //
ṛtvijo'dhvaryu pūrvā ye pramādena na kāmyayā

tasmādānaya tānsarvānatra sthāne dvijottamān //
anujñātastu tairyena gacchāmi makhamaṇḍape

//
// madhyaga uvāca // //
tvaṃ devatvaṃ parityajya mānuṣaṃ bhāvamāśritaḥ //
tatkathaṃ te dvijaśreṣṭhāḥ samāgacchaṃti teṃ'tikam

śreṣṭhā gāvaḥ paśūnāṃ ca yathā padmasamudbhava //
viprāṇāmiha sarveṣāṃ tathā śreṣṭhā hi nāgarāḥ

tatmāccedvāṃchasi prāptiṃ tvametāṃ yajñasaṃbhavām //
tadbhaktyānāgarānsarvānprasādaya pitāmaha

// sūta uvāca // //
tacchrutvā padmajo bhīta ṛtvigbhiḥ parivāritaḥ //
jagāma tatra yatrasthā nāgarāḥ kupitā dvijāḥ

praṇipatya tataḥ sarvānvinayena samanvitaḥ //
provāca vacanaṃ śrutvā kṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ

jānāmyahaṃ dvijaśreṣṭhāḥ kṣetre'sminhāṭa keśvare //
yuṣmadbāhyaṃ vṛthā śrāddhaṃ yajñakarma tathaiva ca

kalibhītyā mayā''nītaṃ sthāne'sminpuṣkaraṃ nijam //
tīrthaṃ ca yuṣmadīyaṃ ca nikṣepo' yaṃsamarpitaḥ

ṛtvijo'mī samānītā guruṇā yajñasiddhaye //
ajānatā dvijaśreṣṭhā ādhikyaṃ nāgarātmakam

tasmācca kṣamyatāṃ mahyaṃ yataśca varaṇaṃ kṛtam //
eteṣāmeva viprāṇāmagniṣṭomakṛte mayā

etacca māmakaṃ tīrthaṃ yuṣmākaṃ pāpanāśanam //
bhaviṣyati na sandehaḥ kalikāle'pi saṃsthite

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
yadi tvaṃ nāgarairbāhyaṃ yajñaṃ cātra kariṣyasi //
tadanye'pi surāḥ sarve tava mārgānuyāyi naḥ //
bhaviṣyanti tathā bhūpāstatkāryo na makhastvayā

yadyevamapi deveśa yajñakarma kariṣyasi //
avamanya dvijānsarvākṣipraṃ gacchāsmadaṃtikāt

// brahmovāca // //
adyaprabhṛti yaḥ kaścidyajñamatra kariṣyati //
śrāddhaṃ vā nāgarairbāhyaṃ vṛthā tatsaṃbhaviṣyati

nāgaro'pi ca yo nyatra kaścidyajñaṃ kariṣyati //
etatkṣetraṃ parityajya vṛthā tatsaṃbhaviṣyati

maryādeyaṃ kṛtā viprā nāgarāṇāṃ mayā'dhunā //
kṛtvā prasādamasmākaṃ yajñārthaṃ dātumarhatha //
anujñāṃ vidhivadviprā yena yajñaṃ karomyaham

// sūta uvāca // //
tatastairbrāhmaṇaistuṣṭairanujñātaḥ pitāmahaḥ //
cakāra vidhivadyajñaṃ ye vṛtā brāhmaṇāśca taiḥ

viśvakarmā samāgatya tato mastakamaṇḍanam //
cakāra brāhmaṇaśreṣṭhā nāgarāṇāṃ mate sthitaḥ

brahmāpi paramaṃ toṣaṃ gatvā nāradamabravīt //
sāvitrīmānaya kṣipraṃ yena gacchāmi maṇḍape

vādyamāneṣu vādyeṣu siddhakinnaraguhyakaiḥ //
gandharvairgītasaṃsaktairvedoccāraparairdvijaiḥ //
araṇiṃ samupādāya pulastyo vākyamabravīt

patnī ३ patnīti viprendrāḥ proccaistatra vyavasthitāḥ

etasminnaṃtare brahmā nāradaṃ munisattamam//
saṃjñayā preṣayāmāsa patnī cānīyatāmiti

so'pi maṃdaṃ samāgatya sāvitrīṃ prāha līlayā //
yuddhapriyoṃ'taraṃ vāṃchansāvitryā saha vedhasaḥ [/ ३५ //
ahaṃ saṃpreṣitaḥ pitrā tava pārśve sureśvari //
āgaccha prasthitaḥ snātaḥ sāṃprataṃ yajñamaṇḍape

paramekākinī tatra gacchamānā sureśvari //
kīdṛgrūpā sadasi vai dṛśyase tvamanāthavat

tasmādānīyatāṃ sarvā yāḥ kāściddevayoṣitaḥ //
yābhiḥ parivṛtā devi yāsyasi tvaṃ mahāmakhe

evamuktvā muniśreṣṭho nārado munisattamaḥ //
abravītpitaraṃ gatvā tātāṃbā''kāritā mayā

paraṃ tasyāḥ sthiro bhāvaḥ kiṃcitsaṃlakṣito mayā //
tasya tadvacanaṃ śrutvā tato manyusamanvitaḥ

/
pulastyaṃ preṣayāmāsa sāvitryā sannidhau tataḥ //
gaccha vatsa tvamānīhi sthānaṃ sā śithilātmikā //
somabhārapariśrāṃtaṃ paśya māmūrdhvasaṃsthitam

eṣa kālātyayo bhāvi yajñakarmaṇi sāṃpratam//
yajñayānamuhūrto'yaṃ sāvaśeṣo vyavasthitaḥ

tasya tadvacanaṃ śrutvā pulastyaḥ satvaraṃ yayau //
sāvitrī tiṣṭhate yatra gītanṛtyasamākulā

tataḥ provāca kiṃ devi tvaṃ tiṣṭhasi nirākulā //
yajñayānocitaḥ kālaḥ so'yaṃ śeṣastu tiṣṭhati

tasmādāgaccha gacchāmastātaḥ kṛcchreṇa tiṣṭhati//
somabhārārdditaścordhvaṃ sarvairdevaiḥ samāvṛtaḥ

// sāvitryuvāca // //
sarvadevavṛtastāta tava tāto vyavasthitaḥ //
ekākinī kathaṃ tatra gacchāmyahamanāthavat

tadbrūhi pitaraṃ gatvā muhūrtaṃ paripālyatām

yāvadabhyeti śakrāṇī gaurī lakṣmīstathā parāḥ//
devakanyāḥ samāje'tra tābhireṣyāmyaha८drutam

sarvāsāṃ preṣito vāyurnimatraṇakṛte mayā //
āgamiṣyanti tāḥ śīghramevaṃ vācyaḥ pitā tvayā

// sūta uvāca // //
so'pi gatvā drutaṃ prāha somabhārārditaṃ vidhim//
naiṣābhyeti jagannātha prasaktā gṛhakarmaṇi

sā māṃ prāha ca devānāṃ patnībhiḥ sahitā makhe //
ahaṃ yāsyāmi tāsāṃ ca naikādyāpi pradṛśyate

evaṃ jñātvā suraśreṣṭha kuru yatte surocate //
atikrāmati kālo'yaṃ yajñayānasamudravaḥ //
tiṣṭhate ca gṛhavyagrā sāpi strī śithilātmikā

tacchrutvā vacanaṃ tasya pulastyasya pitāmahaḥ //
samīpasthaṃ tadā śakraṃ provāca vacanaṃ dvijāḥ

// brahmovāca // //
śakra nāyāti sāvitrī sāpi strī śithilātmikā //
anayā bhāryayā yajño mayā kāryo'yameva tu

gaccha śakra samānīhi kanyāṃ kāṃcittvarānvitaḥ //
yāvanna kramate kālo yajñayānasamudbhavaḥ

pitāmahavacaḥ śrutvā tadarthaṃ kanyakā dvijāḥ //
śakreṇāsāditā śīghraṃ bhramamāṇā samīpataḥ

atha takraghaṭavyagramastakā tena vīkṣitā //
kanyakā gopajā tanvī caṃdrāsyā padmalocanā

sarvalakṣaṇasaṃpūrṇā yauvanāraṃbhamāśritā //
sā śakreṇātha saṃpṛṣṭā kā tvaṃ kamalalocane

kumārī vā sanāthā vā sutā kasya bravīhi naḥ

// kanyo vāca // //
gopakanyāsmi bhadraṃ te takraṃ vikretumāgatā //
yadi gṛhṇāsi me mūlyaṃ tacchīghraṃ dehi mā ciram

tacchrutvā tridivendro'pi matvā tāṃ gopakanyakām //
jagṛhe tvarayā yuktastakraṃ cotsṛjya bhūtale

atha tāṃ rudatīṃ śakraḥ samādāya tvarānvitaḥ //
govaktreṇa praveśyātha guhyenākarṣayattataḥ

evaṃ medhyatamāṃ kṛtvā saṃsnāpya salilaiḥ śubhaiḥ //
jyeṣṭhakuṇḍasya viprendrāḥ paridhāyya suvāsasī

tataśca harṣasaṃyuktaḥ provāca caturānanam //
drutaṃ gatvā puro dhṛtvā sarvadevasamāgame

kanyakeyaṃ suraśreṣṭha samānītā mayā'dhunā //
tavārthāya surūpāṃgī sarvalakṣaṇalakṣitā

gopakanyā viditvemāṃ govaktreṇa praveśya ca //
ākarṣitā ca guhyena pāvanārthaṃ caturmukha

// śrīvāsudeva uvāca // //
gavāṃ ca brāhmaṇānāṃ ca kulamekaṃ dvidhā kṛtam //
ekatra maṃtrāstiṣṭhaṃti haviranyatra tiṣṭhati

dhenūdarādviniṣkrāṃtā tajjāteyaṃ dvijanmanām //
asyāḥ pāṇigrahaṃ deva tvaṃ kuruṣva makhāptaye // ६८
yāvanna calate kālo yajñayānasamudbhavaḥ

// rudra uvāca // //
praviṣṭā gomukhe yasmādapānena vinirgatā //
gāyatrīnāma te patnī tasmādeṣā bhaviṣyati

// brahmovāca // //
vadantu brāhmaṇāḥ sarve gopakanyāpyasau yadi //
saṃbhūya brāhmaṇīśreṣṭhā yathā patnī bhavenmama

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
eṣā syādbrāhmaṇaśreṣṭhā gopajātivivarjitā //
asmadvākyāccaturvaktra kuru pāṇigrahaṃ drutam

// sūta uvāca // //
tataḥ pāṇigrahaṃ cakre tasyā devaḥ pitāmahaḥ //
kṛtvā somaṃ tato mūrdhni gṛhyoktavidhinā dvijāḥ

saṃtiṣṭhati ca tatrasthā mahādevī supāvanī //
adyāpi loke vikhyātā dhanasaubhāgyadāyinī //

yastasyāṃ kurute martyaḥ kanyādānaṃ samāhitaḥ //
samastaṃ phalamāpnoti rājasūyāśvamedhayoḥ

kanyā hastagrahaṃ tatra yā''pnoti patinā saha //
sā syātputravatī sādhvī sukhasaubhāgyasaṃyutā

piṃḍadānaṃ narastasyāṃ yaḥ karoti dvijottamāḥ //
pitarastasya saṃtuṣṭāstarpitāḥ pitṛtīrthavat

iti śrīskāde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye gāyatrīvivāhe gāyatrītīrthamāhātmyavarṇanaṃnāmaikāśītyuttaraśatatamoadhyāyaḥ