સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.181

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એતસ્મિન્નંતરે સર્વેર્નાગરૈર્બ્રાહ્મણોત્તમૈઃ ॥
પ્રેષિતો મધ્યગસ્તત્ર ગર્તાતીર્થસમુદ્ભવઃ

રેરે મધ્યગ ગત્વા ત્વં બ્રૂહિ તં કુપિતામહમ્ ॥
વિપ્રવૃત્તિ પ્રહંતારં નીતિમાર્ગવિવર્જિતમ્

એતત્ક્ષેત્રં પ્રદત્તં નઃ પૂર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્ ॥
મહેશ્વરેણ તુષ્ટેન પૂરિતે સર્પજે બિલે

તસ્ય દત્તસ્ય ચાદ્યૈવ પિતામહશતં ગતમ્ ॥
પંચોત્તરમસન્દિગ્ધં યાવત્ત્વં કુપિતામહ

ન કેનાપિ કૃતોઽસ્માકં તિરસ્કારો યથાઽધુના ॥
ત્વાં મુક્ત્વા પાપકર્માણં ન્યાયમાર્ગવિવર્જિતમ્

નાગરૈર્બ્રાહ્મણૈર્બાહ્યં યોઽત્ર યજ્ઞં સમાચરેત્ ॥
શ્રાદ્ધં વા સ હિ વધ્યઃ સ્યાત્સર્વેષાં ચ દ્વિજન્મનામ્

ન તસ્ય જાયતે શ્રેયસ્તત્સમુત્થં કથંચન ॥
એતત્પ્રોક્તં તદા તેન યદા સ્થાનં દદૌ હિ નઃ

તસ્માદ્યત્કુરુષે યજ્ઞં બ્રાહ્મણૈર્નાગરૈઃ કુરુ ॥
નાન્યથા લપ્સ્યસે કર્તું જીવદ્ભિર્નાગરૈર્દ્વિજૈઃ

એવમુક્તસ્તતો ગત્વા મધ્યગો યત્ર પદ્મજઃ ॥
યજ્ઞમણ્ડપદૂરસ્થો બ્રાહ્મણૈઃ પરિવારિતઃ

યત્પ્રોક્તં નાગરૈઃ સર્વૈઃ સવિશેષં તદા હિ સઃ ॥
તચ્છ્રુત્વા પદ્મજઃ પ્રાહ સાંત્વપૂર્વમિદં વચઃ

માનુષં ભાવમાપન્ન ઋત્વિગ્ભિઃ પરિવારિતઃ ॥
ત્વયા સત્યમિદં પ્રોક્તં સર્વં મધ્યગસત્તમ

કિં કરોમિ વૃતાઃ સર્વે મયા તે યજ્ઞકર્મણિ ॥
ઋત્વિજોઽધ્વર્યુ પૂર્વા યે પ્રમાદેન ન કામ્યયા

તસ્માદાનય તાન્સર્વાનત્ર સ્થાને દ્વિજોત્તમાન્ ॥
અનુજ્ઞાતસ્તુ તૈર્યેન ગચ્છામિ મખમણ્ડપે

॥
॥ મધ્યગ ઉવાચ ॥ ॥
ત્વં દેવત્વં પરિત્યજ્ય માનુષં ભાવમાશ્રિતઃ ॥
તત્કથં તે દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ સમાગચ્છંતિ તેંઽતિકમ્

શ્રેષ્ઠા ગાવઃ પશૂનાં ચ યથા પદ્મસમુદ્ભવ ॥
વિપ્રાણામિહ સર્વેષાં તથા શ્રેષ્ઠા હિ નાગરાઃ

તત્માચ્ચેદ્વાંછસિ પ્રાપ્તિં ત્વમેતાં યજ્ઞસંભવામ્ ॥
તદ્ભક્ત્યાનાગરાન્સર્વાન્પ્રસાદય પિતામહ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા પદ્મજો ભીત ઋત્વિગ્ભિઃ પરિવારિતઃ ॥
જગામ તત્ર યત્રસ્થા નાગરાઃ કુપિતા દ્વિજાઃ

પ્રણિપત્ય તતઃ સર્વાન્વિનયેન સમન્વિતઃ ॥
પ્રોવાચ વચનં શ્રુત્વા કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ

જાનામ્યહં દ્વિજશ્રેષ્ઠાઃ ક્ષેત્રેઽસ્મિન્હાટ કેશ્વરે ॥
યુષ્મદ્બાહ્યં વૃથા શ્રાદ્ધં યજ્ઞકર્મ તથૈવ ચ

કલિભીત્યા મયાઽઽનીતં સ્થાનેઽસ્મિન્પુષ્કરં નિજમ્ ॥
તીર્થં ચ યુષ્મદીયં ચ નિક્ષેપોઽ યંસમર્પિતઃ

ઋત્વિજોઽમી સમાનીતા ગુરુણા યજ્ઞસિદ્ધયે ॥
અજાનતા દ્વિજશ્રેષ્ઠા આધિક્યં નાગરાત્મકમ્

તસ્માચ્ચ ક્ષમ્યતાં મહ્યં યતશ્ચ વરણં કૃતમ્ ॥
એતેષામેવ વિપ્રાણામગ્નિષ્ટોમકૃતે મયા

એતચ્ચ મામકં તીર્થં યુષ્માકં પાપનાશનમ્ ॥
ભવિષ્યતિ ન સન્દેહઃ કલિકાલેઽપિ સંસ્થિતે

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
યદિ ત્વં નાગરૈર્બાહ્યં યજ્ઞં ચાત્ર કરિષ્યસિ ॥
તદન્યેઽપિ સુરાઃ સર્વે તવ માર્ગાનુયાયિ નઃ ॥
ભવિષ્યન્તિ તથા ભૂપાસ્તત્કાર્યો ન મખસ્ત્વયા

યદ્યેવમપિ દેવેશ યજ્ઞકર્મ કરિષ્યસિ ॥
અવમન્ય દ્વિજાન્સર્વાક્ષિપ્રં ગચ્છાસ્મદંતિકાત્

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ યઃ કશ્ચિદ્યજ્ઞમત્ર કરિષ્યતિ ॥
શ્રાદ્ધં વા નાગરૈર્બાહ્યં વૃથા તત્સંભવિષ્યતિ

નાગરોઽપિ ચ યો ન્યત્ર કશ્ચિદ્યજ્ઞં કરિષ્યતિ ॥
એતત્ક્ષેત્રં પરિત્યજ્ય વૃથા તત્સંભવિષ્યતિ

મર્યાદેયં કૃતા વિપ્રા નાગરાણાં મયાઽધુના ॥
કૃત્વા પ્રસાદમસ્માકં યજ્ઞાર્થં દાતુમર્હથ ॥
અનુજ્ઞાં વિધિવદ્વિપ્રા યેન યજ્ઞં કરોમ્યહમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતસ્તૈર્બ્રાહ્મણૈસ્તુષ્ટૈરનુજ્ઞાતઃ પિતામહઃ ॥
ચકાર વિધિવદ્યજ્ઞં યે વૃતા બ્રાહ્મણાશ્ચ તૈઃ

વિશ્વકર્મા સમાગત્ય તતો મસ્તકમણ્ડનમ્ ॥
ચકાર બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા નાગરાણાં મતે સ્થિતઃ

બ્રહ્માપિ પરમં તોષં ગત્વા નારદમબ્રવીત્ ॥
સાવિત્રીમાનય ક્ષિપ્રં યેન ગચ્છામિ મણ્ડપે

વાદ્યમાનેષુ વાદ્યેષુ સિદ્ધકિન્નરગુહ્યકૈઃ ॥
ગન્ધર્વૈર્ગીતસંસક્તૈર્વેદોચ્ચારપરૈર્દ્વિજૈઃ ॥
અરણિં સમુપાદાય પુલસ્ત્યો વાક્યમબ્રવીત્

પત્ની ૩ પત્નીતિ વિપ્રેન્દ્રાઃ પ્રોચ્ચૈસ્તત્ર વ્યવસ્થિતાઃ

એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા નારદં મુનિસત્તમમ્॥
સંજ્ઞયા પ્રેષયામાસ પત્ની ચાનીયતામિતિ

સોઽપિ મંદં સમાગત્ય સાવિત્રીં પ્રાહ લીલયા ॥
યુદ્ધપ્રિયોંઽતરં વાંછન્સાવિત્ર્યા સહ વેધસઃ [। ૩૫ ॥
અહં સંપ્રેષિતઃ પિત્રા તવ પાર્શ્વે સુરેશ્વરિ ॥
આગચ્છ પ્રસ્થિતઃ સ્નાતઃ સાંપ્રતં યજ્ઞમણ્ડપે

પરમેકાકિની તત્ર ગચ્છમાના સુરેશ્વરિ ॥
કીદૃગ્રૂપા સદસિ વૈ દૃશ્યસે ત્વમનાથવત્

તસ્માદાનીયતાં સર્વા યાઃ કાશ્ચિદ્દેવયોષિતઃ ॥
યાભિઃ પરિવૃતા દેવિ યાસ્યસિ ત્વં મહામખે

એવમુક્ત્વા મુનિશ્રેષ્ઠો નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
અબ્રવીત્પિતરં ગત્વા તાતાંબાઽઽકારિતા મયા

પરં તસ્યાઃ સ્થિરો ભાવઃ કિંચિત્સંલક્ષિતો મયા ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા તતો મન્યુસમન્વિતઃ

।
પુલસ્ત્યં પ્રેષયામાસ સાવિત્ર્યા સન્નિધૌ તતઃ ॥
ગચ્છ વત્સ ત્વમાનીહિ સ્થાનં સા શિથિલાત્મિકા ॥
સોમભારપરિશ્રાંતં પશ્ય મામૂર્ધ્વસંસ્થિતમ્

એષ કાલાત્યયો ભાવિ યજ્ઞકર્મણિ સાંપ્રતમ્॥
યજ્ઞયાનમુહૂર્તોઽયં સાવશેષો વ્યવસ્થિતઃ

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પુલસ્ત્યઃ સત્વરં યયૌ ॥
સાવિત્રી તિષ્ઠતે યત્ર ગીતનૃત્યસમાકુલા

તતઃ પ્રોવાચ કિં દેવિ ત્વં તિષ્ઠસિ નિરાકુલા ॥
યજ્ઞયાનોચિતઃ કાલઃ સોઽયં શેષસ્તુ તિષ્ઠતિ

તસ્માદાગચ્છ ગચ્છામસ્તાતઃ કૃચ્છ્રેણ તિષ્ઠતિ॥
સોમભારાર્દ્દિતશ્ચોર્ધ્વં સર્વૈર્દેવૈઃ સમાવૃતઃ

॥ સાવિત્ર્યુવાચ ॥ ॥
સર્વદેવવૃતસ્તાત તવ તાતો વ્યવસ્થિતઃ ॥
એકાકિની કથં તત્ર ગચ્છામ્યહમનાથવત્

તદ્બ્રૂહિ પિતરં ગત્વા મુહૂર્તં પરિપાલ્યતામ્

યાવદભ્યેતિ શક્રાણી ગૌરી લક્ષ્મીસ્તથા પરાઃ॥
દેવકન્યાઃ સમાજેઽત્ર તાભિરેષ્યામ્યહ૮દ્રુતમ્

સર્વાસાં પ્રેષિતો વાયુર્નિમત્રણકૃતે મયા ॥
આગમિષ્યન્તિ તાઃ શીઘ્રમેવં વાચ્યઃ પિતા ત્વયા

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સોઽપિ ગત્વા દ્રુતં પ્રાહ સોમભારાર્દિતં વિધિમ્॥
નૈષાભ્યેતિ જગન્નાથ પ્રસક્તા ગૃહકર્મણિ

સા માં પ્રાહ ચ દેવાનાં પત્નીભિઃ સહિતા મખે ॥
અહં યાસ્યામિ તાસાં ચ નૈકાદ્યાપિ પ્રદૃશ્યતે

એવં જ્ઞાત્વા સુરશ્રેષ્ઠ કુરુ યત્તે સુરોચતે ॥
અતિક્રામતિ કાલોઽયં યજ્ઞયાનસમુદ્રવઃ ॥
તિષ્ઠતે ચ ગૃહવ્યગ્રા સાપિ સ્ત્રી શિથિલાત્મિકા

તચ્છ્રુત્વા વચનં તસ્ય પુલસ્ત્યસ્ય પિતામહઃ ॥
સમીપસ્થં તદા શક્રં પ્રોવાચ વચનં દ્વિજાઃ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
શક્ર નાયાતિ સાવિત્રી સાપિ સ્ત્રી શિથિલાત્મિકા ॥
અનયા ભાર્યયા યજ્ઞો મયા કાર્યોઽયમેવ તુ

ગચ્છ શક્ર સમાનીહિ કન્યાં કાંચિત્ત્વરાન્વિતઃ ॥
યાવન્ન ક્રમતે કાલો યજ્ઞયાનસમુદ્ભવઃ

પિતામહવચઃ શ્રુત્વા તદર્થં કન્યકા દ્વિજાઃ ॥
શક્રેણાસાદિતા શીઘ્રં ભ્રમમાણા સમીપતઃ

અથ તક્રઘટવ્યગ્રમસ્તકા તેન વીક્ષિતા ॥
કન્યકા ગોપજા તન્વી ચંદ્રાસ્યા પદ્મલોચના

સર્વલક્ષણસંપૂર્ણા યૌવનારંભમાશ્રિતા ॥
સા શક્રેણાથ સંપૃષ્ટા કા ત્વં કમલલોચને

કુમારી વા સનાથા વા સુતા કસ્ય બ્રવીહિ નઃ

॥ કન્યો વાચ ॥ ॥
ગોપકન્યાસ્મિ ભદ્રં તે તક્રં વિક્રેતુમાગતા ॥
યદિ ગૃહ્ણાસિ મે મૂલ્યં તચ્છીઘ્રં દેહિ મા ચિરમ્

તચ્છ્રુત્વા ત્રિદિવેન્દ્રોઽપિ મત્વા તાં ગોપકન્યકામ્ ॥
જગૃહે ત્વરયા યુક્તસ્તક્રં ચોત્સૃજ્ય ભૂતલે

અથ તાં રુદતીં શક્રઃ સમાદાય ત્વરાન્વિતઃ ॥
ગોવક્ત્રેણ પ્રવેશ્યાથ ગુહ્યેનાકર્ષયત્તતઃ

એવં મેધ્યતમાં કૃત્વા સંસ્નાપ્ય સલિલૈઃ શુભૈઃ ॥
જ્યેષ્ઠકુણ્ડસ્ય વિપ્રેન્દ્રાઃ પરિધાય્ય સુવાસસી

તતશ્ચ હર્ષસંયુક્તઃ પ્રોવાચ ચતુરાનનમ્ ॥
દ્રુતં ગત્વા પુરો ધૃત્વા સર્વદેવસમાગમે

કન્યકેયં સુરશ્રેષ્ઠ સમાનીતા મયાઽધુના ॥
તવાર્થાય સુરૂપાંગી સર્વલક્ષણલક્ષિતા

ગોપકન્યા વિદિત્વેમાં ગોવક્ત્રેણ પ્રવેશ્ય ચ ॥
આકર્ષિતા ચ ગુહ્યેન પાવનાર્થં ચતુર્મુખ

॥ શ્રીવાસુદેવ ઉવાચ ॥ ॥
ગવાં ચ બ્રાહ્મણાનાં ચ કુલમેકં દ્વિધા કૃતમ્ ॥
એકત્ર મંત્રાસ્તિષ્ઠંતિ હવિરન્યત્ર તિષ્ઠતિ

ધેનૂદરાદ્વિનિષ્ક્રાંતા તજ્જાતેયં દ્વિજન્મનામ્ ॥
અસ્યાઃ પાણિગ્રહં દેવ ત્વં કુરુષ્વ મખાપ્તયે ॥ ૬૮
યાવન્ન ચલતે કાલો યજ્ઞયાનસમુદ્ભવઃ

॥ રુદ્ર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રવિષ્ટા ગોમુખે યસ્માદપાનેન વિનિર્ગતા ॥
ગાયત્રીનામ તે પત્ની તસ્માદેષા ભવિષ્યતિ

॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
વદન્તુ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ગોપકન્યાપ્યસૌ યદિ ॥
સંભૂય બ્રાહ્મણીશ્રેષ્ઠા યથા પત્ની ભવેન્મમ

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
એષા સ્યાદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા ગોપજાતિવિવર્જિતા ॥
અસ્મદ્વાક્યાચ્ચતુર્વક્ત્ર કુરુ પાણિગ્રહં દ્રુતમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ પાણિગ્રહં ચક્રે તસ્યા દેવઃ પિતામહઃ ॥
કૃત્વા સોમં તતો મૂર્ધ્નિ ગૃહ્યોક્તવિધિના દ્વિજાઃ

સંતિષ્ઠતિ ચ તત્રસ્થા મહાદેવી સુપાવની ॥
અદ્યાપિ લોકે વિખ્યાતા ધનસૌભાગ્યદાયિની ॥

યસ્તસ્યાં કુરુતે મર્ત્યઃ કન્યાદાનં સમાહિતઃ ॥
સમસ્તં ફલમાપ્નોતિ રાજસૂયાશ્વમેધયોઃ

કન્યા હસ્તગ્રહં તત્ર યાઽઽપ્નોતિ પતિના સહ ॥
સા સ્યાત્પુત્રવતી સાધ્વી સુખસૌભાગ્યસંયુતા

પિંડદાનં નરસ્તસ્યાં યઃ કરોતિ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
પિતરસ્તસ્ય સંતુષ્ટાસ્તર્પિતાઃ પિતૃતીર્થવત્

ઇતિ શ્રીસ્કાદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે ગાયત્રીવિવાહે ગાયત્રીતીર્થમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકાશીત્યુત્તરશતતમોઅધ્યાયઃ