Skanda Purana · Chapter 6.167

// sūta uvāca // //
gādhestu yā'tha patnī ca prāśanāccaru kasya vai //
sāpi garbhaṃ dadhe tatra vāsare mantrataḥ śubhā

sā ca garbhasamopetā yadā jātā dvijottamāḥ //
tīrthayātrāparā sādhvī jātā vrataparāyaṇā

vedadhvanirbhavedyatra tatra harṣasamanvitā //
pulakāṃcitasarvāṃgī sā śuśrāva ca sarvadā //
tyaktvā rājyocitānsarvānalaṃkārānsukhāni ca //

atha sāpi dvijaśreṣṭhā daśame māsi saṃsthite //
suṣuve suprabhaṃ putraṃ brāhmyā lakṣmyā samāvṛtam

viśvāmitrastathā khyātastrailokye sacarā care //
vavṛdhe sa mahābhāgo nityamevādhikaṃ nṛṇām

śuklapakṣaṃ samāsādya tārāpatirivāṃbare //
yadāsau yauvanopetaḥ saṃjāto dvijasattamāḥ

rājyakṣamastadā rājye gādhinā sa niyojitaḥ //
anicchamānaḥ svaṃ rājyaṃ pitṛpaitāmahaṃ mahat

vedādhyayanasaṃpanno nityaṃ ca paṭhate hi saḥ //
brāhmaṇocitamārgeṇa gacchamāno divāniśam

saṃsthāpyātha sutaṃ rājye babhūva vanagocaraḥ //
sakalatro mahābhāgo vānaprasthāśrame rataḥ

viśvāmitro'pi rājyastho dvijasaṃpūjane rataḥ //
dvijaiḥ sarvaiścacārātha snānajāpyaparāyaṇaḥ

kasyacittvatha kālasya pāparddhiṃ samupāgataḥ //
praviveśa vanaṃ raudraṃ nānāmṛgasamākulam

jaghāna sa vane tatra varāhānsaṃbarāngajān //
tarakṣāṃśca rurūnkhaḍgānāraṇyānmahiṣāṃstathā

siṃhānvyāghrānmahāsarpāñcharabhāṃśca dvijottamāḥ //
mṛgayāsaktacittaḥ sa bhramamāṇo mahāvane

madhyāhnasamaye prāpte vṛṣasthe ca divākare //
kṣutpipāsāpariśrāṃto viśvāmitro dvijottamāḥ

āsasādāśramaṃ puṇyaṃ vasiṣṭhasya mahātmanaḥ //
vasiṣṭho'pi samālokya viśvāmitraṃ nṛpo ttamam

nijāśrame tu saṃprāptaṃ sānandaṃ sammukho yayau //
dattvā tasmai tadārghyaṃ ca madhuparkaṃ ca bhūbhuje

abravīcca tato vākyaṃ svāgataṃ te mahīpate //
vada kṛtyaṃ karomyeva gṛhāyātasya yacca te

// viśvāmitra uvāca // //
mṛgayāyāṃ pariśrāṃtaḥ pipāsāvyākulendriyaḥ //
pānārthamiha saṃprāpta āśrame te munīśvara

tatpītaṃ śītalaṃ toyaṃ vitṛṣṇo'haṃ vyavasthitaḥ //
anujñāṃ dehi me brahmanyena gacchāmi maṃdiram //

// vasiṣṭha uvāca // //
madhyāhna samayo raudraḥ sūryo'tīva sutāpadaḥ //
tatkṛtvā bhojanaṃ rājannaparāhṇe vyavasthite //
gantāsi nijamāvāsaṃ bhuktvānnaṃ mama cāśrame

// rājovāca // //
caturaṃgeṇa sainyena mṛgayāmahamāgataḥ

tavāśramasya dvārasthaṃ mama sainyaṃ vyavasthitam//
bubhukṣiteṣu bhṛtyeṣu yaḥ svāmī kurute'śanam

sa yāti narakaṃ ghoraṃ tyajyate ca guṇairdrutam //
tasmādājñāpaya kṣipraṃ māṃ mune svagṛhāya bhoḥ

//
// vasiṣṭha uvāca // //
yadi te sevakāḥ saṃti dvāradeśe bubhukṣitāḥ //
sarvānihānaya kṣipraṃ tṛptiṃ neṣyāmyahaṃ param

asti me nandinīnāma kāmadhenuḥ suśobhanā //
vāṃchitaṃ yacchate sarvaṃ tapasā pārthivottama

tṛptiṃ neṣyati te sarvaṃ sainyaṃ pārthivasattama //
tasmādānīyatāṃ kṣipraṃ paśya me dhenujaṃ phalam

tacchrutvā cānayāmāsa sarvaṃ sainyaṃ mahīpatiḥ //
snātaśca kṛtajapyaśca santarpya pitṛdevatāḥ

brāhmaṇānvācayitvā ca siṃhāsanasamāśritaḥ //
etasminnaṃtare dhenuḥ samāhūtā ca naṃdinī

vasiṣṭhena samāhūtā viśvāmitrapuraḥsthitā //
abravīcca tatā vākyaṃ vasiṣṭhamṛṣi sattamam

ādeśo dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ karomi praśādhi mām

// vasiṣṭha uvāca // //
pādaprakṣālanādyaṃ tu kuruṣva vacanānmama //
viśvāmitrasya rājarṣeryāvadbhojanasaṃsthitim

khādyaiḥ sarvaistathā lehyaiścoṣyaiḥ peyaiḥ pṛthavidhaiḥ //
kuruṣva tṛptiparyantaṃ sasainyasya mahīpateḥ //
aśvānāṃ ca gajānāṃ ca ghāsādibhiryathākramam

// sūta uvāca // //
bāḍhamityeva sāpyuktvā tatastatsasṛje kṣaṇāt//
yatproktaṃ tena muninā bhṛtyānāṃ cāyutaṃ tathā

tataste sarvamādāya bhṛtyā bhojyaṃ dadustathā //
ekaikasya pṛthaktvena pratipattipuraḥsaram

evaṃ tayā kṣaṇenaiva tṛptiṃ nīto mahīpatiḥ //
sasainyaḥ saparīvāro gajoṣṭrāśvairvṛṣaiḥ saha

tatastu kautukaṃ dṛṣṭvā viśvāmitro mahīpatiḥ //
sāmātyo visma yāviṣṭo mantrayāmāsa ca dvijāḥ

aho citramaho citraṃ yayā'kasmādvarūthinī //
tṛptiṃ nīteyamasmākaṃ kṣutpipāsāsamākulā

tasmātsaṃnīyatāmeṣā svagṛhaṃ dhenuruttamā //
kiṃ kariṣyati vipro'yaṃ nirbhṛtyo vanasaṃsthitaḥ

tato vasiṣṭhamāhūya vākyametaduvāca saḥ //
naṃdinī dīyatāṃ mahyaṃ kiṃ kariṣyasi cānayā

tvameko vanasaṃsthastu nirdvandvo niṣparigrahaḥ //
athavā tava dāsyāmi vyayārthe munisattama //
varāngrāmāṃśca hastyaśvānanyāṃścāpi yathepsitān

// vasiṣṭha uvāca // //
homadhenuriyaṃ rājannasmākaṃ kāmadohinī //
adeyā gaurmahārāja sāmānyāpi dvijanmanām

kiṃ punarnaṃdinī yaiṣā sarvakāmapradāyinī //
aparaṃ śṛṇu rājeṃdra smṛtivākyamanuttamam

gavāṃ hi vikrayārthe ca yaduktaṃ manunā svayam //
gavāṃ vikrayajaṃ vittaṃ yo gṛhṇāti dvijottamaḥ

antyajaḥ sa parijñeyo mātṛvikrayakārakaḥ //
tasmānnāhaṃ pradāsyāmi nandinīṃ tāṃ mahīpate

na sāmnā naiva bhedena na dānena kathaṃcana //
na daṇḍena mahārāja tasmādgaccha nijālayam

//
// viśvāmitra uvāca // //
yatkiṃcidvidyate ratnaṃ pārthivasya kṣitau dvija //
tatsarvaṃ rājakīyaṃ syāditi vittavido viduḥ

ratnabhūtā tato dhenurmameyaṃ naṃdinī sthitā //
daṇḍenāpi grahīṣyāmi sāmnā yacchasi no yadi

evamuktvā vasiṣṭhaṃ sa viśvāmitro mahīpatiḥ //
ādideśa tato bhṛtyānnadinīyaṃ pragṛhyatām

atha sā bhṛtyavargeṇa nīyamānā ca naṃdinī //
hanyamānā prahāraiśca pāṣāṇairlakuṭairapi

aśrupūrṇekṣaṇā dīnā prahārairjarjarīkṛtā //
kṛcchrādupetya taṃ prāha vasiṣṭhaṃ munisattamam

kiṃ dattāsmi muniśreṣṭha tvayāhaṃ cāsya bhūpateḥ //
yena māṃ kālayaṃtyasya puruṣāḥ svāmino yathā

// vasiṣṭha uvāca // //
na tvāṃ yacchāmyahaṃ dheno prāṇatyāge'pi saṃsthite //
tadrakṣasva svayaṃ dheno ātmānaṃ matprabhāvataḥ

evamuktā tadā dhenurvasiṣṭhena mahātmanā //
kopāviṣṭā tataścakre huṃkārāndāruṇāṃstathā

tasyā huṃkāraśabdaiśca niṣkrāṃtāḥ sāyudhā narāḥ //
śabarāśca puliṃdāśca mlecchāḥ saṃkhyāvivarjitāḥ

taiśca bhṛtyā hatāḥ sarve viśvāmitrasyabhūpateḥ //
tataḥ kopābhibhūto'sau viśvāmitro mahīpatiḥ

sajjaṃ kṛtvā svasainyaṃ tu caturaṃgaṃ prakopataḥ//
yuddhaṃ cakre ca taiḥ sārdhaṃ maraṇe kṛtaniścayaḥ

atha te sainikā stasya te gajāste ca vājinaḥ//
paśyato nihatāḥ sarve puruṣairdhenusaṃbhavaiḥ

viśvāmitraṃ parityajya śeṣaṃ sarvaṃ nipātitam //
taṃ dṛṣṭvā veṣṭitaṃ mlecchairyu dhyamānaṃ mahīpatim

kṛpāṃ kṛtvā vasiṣṭhastu nandinīmidamabravīt //
rakṣa naṃdini bhūpālaṃ mlecchairetaiḥ samāvṛtam

rājā hi yatnato rakṣyo yatprasādādidaṃ jagat //
sanmārge vartate sarvaṃ na cāmārge pravartate

tatastu naṃdinīṃ yāvanniṣedhayitumāgatām //
viśvāmitro'simudyamya prahartumupacakrame

vasiṣṭho'pi samālokya vadhyamānāṃ ca tāṃ tadā //
bāhuṃ saṃstaṃbhayāmāsa khaḍgaṃ tasya ca bhūpateḥ

atha vailakṣyamāpanno viśvāmitro mahīpatiḥ //
provāca vrīḍayā yukto vasiṣṭhaṃ munisattamam

rakṣa māṃ tvaṃ muniśreṣṭha vadhyamānaṃ sudāruṇaiḥ //
mlecchaiḥ kuruṣva me bāhuṃ stambhena tu vivarjitam

mamāparādhātsaṃnaṣṭaṃ sarvaṃ sainyamanantakam//
tasmādyāsyāmyahaṃ harmyaṃ na yuddhena prayojanam

durvinītaḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva ca //
na tiṣṭhati ciraṃ yuddhe yathāhaṃ madagarvitaḥ

// sūta uvāca // //
evamukto vasiṣṭhastu viśvāmitreṇa bhūbhujā //
cakāra taṃ bhujaṃ tasya staṃbhadoṣavivarjitam

abravītprahasanvākyaṃ vidhāya sa śubhaṃ karam//
gaccha rājanvimukto'si staṃbhadoṣeṇa vai mayā

mākārśīrbrāhmaṇaiḥ sārdhaṃ virodhaṃ bhūya eva hi //
anujñātaḥ sa tenātha viśvāmitro mahīpatiḥ

savrīḍaṃ prayayau harmyaṃ padbhyāmeva dvijottamāḥ//
svapuradvāramāsādya sugupte rajanīmukhe

/
pralāpamakarottatra bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ //.
dhigbalaṃ kṣatriyāṇāṃ ca dhigvīryaṃ dhikprajīvitam //

ślāghyaṃ brahmabalaṃ caikaṃ brāhmyaṃ tejaśca kevalam

etatkarma mayā kāryaṃ yathā syādbrahmajaṃ balam //
tyaktvā caiva nijaṃ rājyaṃ cariṣyāmi mahattapaḥ/
evaṃ sa niścayaṃ kṛtvā rājye saṃsthāpya vai sutam//
nāmnā viśvasahaṃ khyātaṃ prajagāma tapovanam

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye viśvāmitrarājyaparityāgavarṇanaṃ nāma saptaṣaṣṭyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ