સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.167

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
ગાધેસ્તુ યાઽથ પત્ની ચ પ્રાશનાચ્ચરુ કસ્ય વૈ ॥
સાપિ ગર્ભં દધે તત્ર વાસરે મન્ત્રતઃ શુભા

સા ચ ગર્ભસમોપેતા યદા જાતા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તીર્થયાત્રાપરા સાધ્વી જાતા વ્રતપરાયણા

વેદધ્વનિર્ભવેદ્યત્ર તત્ર હર્ષસમન્વિતા ॥
પુલકાંચિતસર્વાંગી સા શુશ્રાવ ચ સર્વદા ॥
ત્યક્ત્વા રાજ્યોચિતાન્સર્વાનલંકારાન્સુખાનિ ચ ॥

અથ સાપિ દ્વિજશ્રેષ્ઠા દશમે માસિ સંસ્થિતે ॥
સુષુવે સુપ્રભં પુત્રં બ્રાહ્મ્યા લક્ષ્મ્યા સમાવૃતમ્

વિશ્વામિત્રસ્તથા ખ્યાતસ્ત્રૈલોક્યે સચરા ચરે ॥
વવૃધે સ મહાભાગો નિત્યમેવાધિકં નૃણામ્

શુક્લપક્ષં સમાસાદ્ય તારાપતિરિવાંબરે ॥
યદાસૌ યૌવનોપેતઃ સંજાતો દ્વિજસત્તમાઃ

રાજ્યક્ષમસ્તદા રાજ્યે ગાધિના સ નિયોજિતઃ ॥
અનિચ્છમાનઃ સ્વં રાજ્યં પિતૃપૈતામહં મહત્

વેદાધ્યયનસંપન્નો નિત્યં ચ પઠતે હિ સઃ ॥
બ્રાહ્મણોચિતમાર્ગેણ ગચ્છમાનો દિવાનિશમ્

સંસ્થાપ્યાથ સુતં રાજ્યે બભૂવ વનગોચરઃ ॥
સકલત્રો મહાભાગો વાનપ્રસ્થાશ્રમે રતઃ

વિશ્વામિત્રોઽપિ રાજ્યસ્થો દ્વિજસંપૂજને રતઃ ॥
દ્વિજૈઃ સર્વૈશ્ચચારાથ સ્નાનજાપ્યપરાયણઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય પાપર્દ્ધિં સમુપાગતઃ ॥
પ્રવિવેશ વનં રૌદ્રં નાનામૃગસમાકુલમ્

જઘાન સ વને તત્ર વરાહાન્સંબરાન્ગજાન્ ॥
તરક્ષાંશ્ચ રુરૂન્ખડ્ગાનારણ્યાન્મહિષાંસ્તથા

સિંહાન્વ્યાઘ્રાન્મહાસર્પાઞ્છરભાંશ્ચ દ્વિજોત્તમાઃ ॥
મૃગયાસક્તચિત્તઃ સ ભ્રમમાણો મહાવને

મધ્યાહ્નસમયે પ્રાપ્તે વૃષસ્થે ચ દિવાકરે ॥
ક્ષુત્પિપાસાપરિશ્રાંતો વિશ્વામિત્રો દ્વિજોત્તમાઃ

આસસાદાશ્રમં પુણ્યં વસિષ્ઠસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વસિષ્ઠોઽપિ સમાલોક્ય વિશ્વામિત્રં નૃપો ત્તમમ્

નિજાશ્રમે તુ સંપ્રાપ્તં સાનન્દં સમ્મુખો યયૌ ॥
દત્ત્વા તસ્મૈ તદાર્ઘ્યં ચ મધુપર્કં ચ ભૂભુજે

અબ્રવીચ્ચ તતો વાક્યં સ્વાગતં તે મહીપતે ॥
વદ કૃત્યં કરોમ્યેવ ગૃહાયાતસ્ય યચ્ચ તે

॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
મૃગયાયાં પરિશ્રાંતઃ પિપાસાવ્યાકુલેન્દ્રિયઃ ॥
પાનાર્થમિહ સંપ્રાપ્ત આશ્રમે તે મુનીશ્વર

તત્પીતં શીતલં તોયં વિતૃષ્ણોઽહં વ્યવસ્થિતઃ ॥
અનુજ્ઞાં દેહિ મે બ્રહ્મન્યેન ગચ્છામિ મંદિરમ્ ॥

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
મધ્યાહ્ન સમયો રૌદ્રઃ સૂર્યોઽતીવ સુતાપદઃ ॥
તત્કૃત્વા ભોજનં રાજન્નપરાહ્ણે વ્યવસ્થિતે ॥
ગન્તાસિ નિજમાવાસં ભુક્ત્વાન્નં મમ ચાશ્રમે

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
ચતુરંગેણ સૈન્યેન મૃગયામહમાગતઃ

તવાશ્રમસ્ય દ્વારસ્થં મમ સૈન્યં વ્યવસ્થિતમ્॥
બુભુક્ષિતેષુ ભૃત્યેષુ યઃ સ્વામી કુરુતેઽશનમ્

સ યાતિ નરકં ઘોરં ત્યજ્યતે ચ ગુણૈર્દ્રુતમ્ ॥
તસ્માદાજ્ઞાપય ક્ષિપ્રં માં મુને સ્વગૃહાય ભોઃ

॥
॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તે સેવકાઃ સંતિ દ્વારદેશે બુભુક્ષિતાઃ ॥
સર્વાનિહાનય ક્ષિપ્રં તૃપ્તિં નેષ્યામ્યહં પરમ્

અસ્તિ મે નન્દિનીનામ કામધેનુઃ સુશોભના ॥
વાંછિતં યચ્છતે સર્વં તપસા પાર્થિવોત્તમ

તૃપ્તિં નેષ્યતિ તે સર્વં સૈન્યં પાર્થિવસત્તમ ॥
તસ્માદાનીયતાં ક્ષિપ્રં પશ્ય મે ધેનુજં ફલમ્

તચ્છ્રુત્વા ચાનયામાસ સર્વં સૈન્યં મહીપતિઃ ॥
સ્નાતશ્ચ કૃતજપ્યશ્ચ સન્તર્પ્ય પિતૃદેવતાઃ

બ્રાહ્મણાન્વાચયિત્વા ચ સિંહાસનસમાશ્રિતઃ ॥
એતસ્મિન્નંતરે ધેનુઃ સમાહૂતા ચ નંદિની

વસિષ્ઠેન સમાહૂતા વિશ્વામિત્રપુરઃસ્થિતા ॥
અબ્રવીચ્ચ તતા વાક્યં વસિષ્ઠમૃષિ સત્તમમ્

આદેશો દીયતાં મહ્યં કિં કરોમિ પ્રશાધિ મામ્

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
પાદપ્રક્ષાલનાદ્યં તુ કુરુષ્વ વચનાન્મમ ॥
વિશ્વામિત્રસ્ય રાજર્ષેર્યાવદ્ભોજનસંસ્થિતિમ્

ખાદ્યૈઃ સર્વૈસ્તથા લેહ્યૈશ્ચોષ્યૈઃ પેયૈઃ પૃથવિધૈઃ ॥
કુરુષ્વ તૃપ્તિપર્યન્તં સસૈન્યસ્ય મહીપતેઃ ॥
અશ્વાનાં ચ ગજાનાં ચ ઘાસાદિભિર્યથાક્રમમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
બાઢમિત્યેવ સાપ્યુક્ત્વા તતસ્તત્સસૃજે ક્ષણાત્॥
યત્પ્રોક્તં તેન મુનિના ભૃત્યાનાં ચાયુતં તથા

તતસ્તે સર્વમાદાય ભૃત્યા ભોજ્યં દદુસ્તથા ॥
એકૈકસ્ય પૃથક્ત્વેન પ્રતિપત્તિપુરઃસરમ્

એવં તયા ક્ષણેનૈવ તૃપ્તિં નીતો મહીપતિઃ ॥
સસૈન્યઃ સપરીવારો ગજોષ્ટ્રાશ્વૈર્વૃષૈઃ સહ

તતસ્તુ કૌતુકં દૃષ્ટ્વા વિશ્વામિત્રો મહીપતિઃ ॥
સામાત્યો વિસ્મ યાવિષ્ટો મન્ત્રયામાસ ચ દ્વિજાઃ

અહો ચિત્રમહો ચિત્રં યયાઽકસ્માદ્વરૂથિની ॥
તૃપ્તિં નીતેયમસ્માકં ક્ષુત્પિપાસાસમાકુલા

તસ્માત્સંનીયતામેષા સ્વગૃહં ધેનુરુત્તમા ॥
કિં કરિષ્યતિ વિપ્રોઽયં નિર્ભૃત્યો વનસંસ્થિતઃ

તતો વસિષ્ઠમાહૂય વાક્યમેતદુવાચ સઃ ॥
નંદિની દીયતાં મહ્યં કિં કરિષ્યસિ ચાનયા

ત્વમેકો વનસંસ્થસ્તુ નિર્દ્વન્દ્વો નિષ્પરિગ્રહઃ ॥
અથવા તવ દાસ્યામિ વ્યયાર્થે મુનિસત્તમ ॥
વરાન્ગ્રામાંશ્ચ હસ્ત્યશ્વાનન્યાંશ્ચાપિ યથેપ્સિતાન્

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
હોમધેનુરિયં રાજન્નસ્માકં કામદોહિની ॥
અદેયા ગૌર્મહારાજ સામાન્યાપિ દ્વિજન્મનામ્

કિં પુનર્નંદિની યૈષા સર્વકામપ્રદાયિની ॥
અપરં શૃણુ રાજેંદ્ર સ્મૃતિવાક્યમનુત્તમમ્

ગવાં હિ વિક્રયાર્થે ચ યદુક્તં મનુના સ્વયમ્ ॥
ગવાં વિક્રયજં વિત્તં યો ગૃહ્ણાતિ દ્વિજોત્તમઃ

અન્ત્યજઃ સ પરિજ્ઞેયો માતૃવિક્રયકારકઃ ॥
તસ્માન્નાહં પ્રદાસ્યામિ નન્દિનીં તાં મહીપતે

ન સામ્ના નૈવ ભેદેન ન દાનેન કથંચન ॥
ન દણ્ડેન મહારાજ તસ્માદ્ગચ્છ નિજાલયમ્

॥
॥ વિશ્વામિત્ર ઉવાચ ॥ ॥
યત્કિંચિદ્વિદ્યતે રત્નં પાર્થિવસ્ય ક્ષિતૌ દ્વિજ ॥
તત્સર્વં રાજકીયં સ્યાદિતિ વિત્તવિદો વિદુઃ

રત્નભૂતા તતો ધેનુર્મમેયં નંદિની સ્થિતા ॥
દણ્ડેનાપિ ગ્રહીષ્યામિ સામ્ના યચ્છસિ નો યદિ

એવમુક્ત્વા વસિષ્ઠં સ વિશ્વામિત્રો મહીપતિઃ ॥
આદિદેશ તતો ભૃત્યાન્નદિનીયં પ્રગૃહ્યતામ્

અથ સા ભૃત્યવર્ગેણ નીયમાના ચ નંદિની ॥
હન્યમાના પ્રહારૈશ્ચ પાષાણૈર્લકુટૈરપિ

અશ્રુપૂર્ણેક્ષણા દીના પ્રહારૈર્જર્જરીકૃતા ॥
કૃચ્છ્રાદુપેત્ય તં પ્રાહ વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્

કિં દત્તાસ્મિ મુનિશ્રેષ્ઠ ત્વયાહં ચાસ્ય ભૂપતેઃ ॥
યેન માં કાલયંત્યસ્ય પુરુષાઃ સ્વામિનો યથા

॥ વસિષ્ઠ ઉવાચ ॥ ॥
ન ત્વાં યચ્છામ્યહં ધેનો પ્રાણત્યાગેઽપિ સંસ્થિતે ॥
તદ્રક્ષસ્વ સ્વયં ધેનો આત્માનં મત્પ્રભાવતઃ

એવમુક્તા તદા ધેનુર્વસિષ્ઠેન મહાત્મના ॥
કોપાવિષ્ટા તતશ્ચક્રે હુંકારાન્દારુણાંસ્તથા

તસ્યા હુંકારશબ્દૈશ્ચ નિષ્ક્રાંતાઃ સાયુધા નરાઃ ॥
શબરાશ્ચ પુલિંદાશ્ચ મ્લેચ્છાઃ સંખ્યાવિવર્જિતાઃ

તૈશ્ચ ભૃત્યા હતાઃ સર્વે વિશ્વામિત્રસ્યભૂપતેઃ ॥
તતઃ કોપાભિભૂતોઽસૌ વિશ્વામિત્રો મહીપતિઃ

સજ્જં કૃત્વા સ્વસૈન્યં તુ ચતુરંગં પ્રકોપતઃ॥
યુદ્ધં ચક્રે ચ તૈઃ સાર્ધં મરણે કૃતનિશ્ચયઃ

અથ તે સૈનિકા સ્તસ્ય તે ગજાસ્તે ચ વાજિનઃ॥
પશ્યતો નિહતાઃ સર્વે પુરુષૈર્ધેનુસંભવૈઃ

વિશ્વામિત્રં પરિત્યજ્ય શેષં સર્વં નિપાતિતમ્ ॥
તં દૃષ્ટ્વા વેષ્ટિતં મ્લેચ્છૈર્યુ ધ્યમાનં મહીપતિમ્

કૃપાં કૃત્વા વસિષ્ઠસ્તુ નન્દિનીમિદમબ્રવીત્ ॥
રક્ષ નંદિનિ ભૂપાલં મ્લેચ્છૈરેતૈઃ સમાવૃતમ્

રાજા હિ યત્નતો રક્ષ્યો યત્પ્રસાદાદિદં જગત્ ॥
સન્માર્ગે વર્તતે સર્વં ન ચામાર્ગે પ્રવર્તતે

તતસ્તુ નંદિનીં યાવન્નિષેધયિતુમાગતામ્ ॥
વિશ્વામિત્રોઽસિમુદ્યમ્ય પ્રહર્તુમુપચક્રમે

વસિષ્ઠોઽપિ સમાલોક્ય વધ્યમાનાં ચ તાં તદા ॥
બાહું સંસ્તંભયામાસ ખડ્ગં તસ્ય ચ ભૂપતેઃ

અથ વૈલક્ષ્યમાપન્નો વિશ્વામિત્રો મહીપતિઃ ॥
પ્રોવાચ વ્રીડયા યુક્તો વસિષ્ઠં મુનિસત્તમમ્

રક્ષ માં ત્વં મુનિશ્રેષ્ઠ વધ્યમાનં સુદારુણૈઃ ॥
મ્લેચ્છૈઃ કુરુષ્વ મે બાહું સ્તમ્ભેન તુ વિવર્જિતમ્

મમાપરાધાત્સંનષ્ટં સર્વં સૈન્યમનન્તકમ્॥
તસ્માદ્યાસ્યામ્યહં હર્મ્યં ન યુદ્ધેન પ્રયોજનમ્

દુર્વિનીતઃ શ્રિયં પ્રાપ્ય વિદ્યામૈશ્વર્યમેવ ચ ॥
ન તિષ્ઠતિ ચિરં યુદ્ધે યથાહં મદગર્વિતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્તો વસિષ્ઠસ્તુ વિશ્વામિત્રેણ ભૂભુજા ॥
ચકાર તં ભુજં તસ્ય સ્તંભદોષવિવર્જિતમ્

અબ્રવીત્પ્રહસન્વાક્યં વિધાય સ શુભં કરમ્॥
ગચ્છ રાજન્વિમુક્તોઽસિ સ્તંભદોષેણ વૈ મયા

માકાર્શીર્બ્રાહ્મણૈઃ સાર્ધં વિરોધં ભૂય એવ હિ ॥
અનુજ્ઞાતઃ સ તેનાથ વિશ્વામિત્રો મહીપતિઃ

સવ્રીડં પ્રયયૌ હર્મ્યં પદ્ભ્યામેવ દ્વિજોત્તમાઃ॥
સ્વપુરદ્વારમાસાદ્ય સુગુપ્તે રજનીમુખે

।
પ્રલાપમકરોત્તત્ર બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણઃ ॥.
ધિગ્બલં ક્ષત્રિયાણાં ચ ધિગ્વીર્યં ધિક્પ્રજીવિતમ્ ॥

શ્લાઘ્યં બ્રહ્મબલં ચૈકં બ્રાહ્મ્યં તેજશ્ચ કેવલમ્

એતત્કર્મ મયા કાર્યં યથા સ્યાદ્બ્રહ્મજં બલમ્ ॥
ત્યક્ત્વા ચૈવ નિજં રાજ્યં ચરિષ્યામિ મહત્તપઃ।
એવં સ નિશ્ચયં કૃત્વા રાજ્યે સંસ્થાપ્ય વૈ સુતમ્॥
નામ્ના વિશ્વસહં ખ્યાતં પ્રજગામ તપોવનમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે વિશ્વામિત્રરાજ્યપરિત્યાગવર્ણનં નામ સપ્તષષ્ટ્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ