Skanda Purana · Chapter 6.130

//ṛṣaya ūcuḥ // //
yājñavalkyasutaḥ sūta yastvayā parikīrtitaḥ //
katamā tasya mātābhūtsarvaṃ no brūhi vistarāt

// sūta uvāca // //
tasya bhāryādvayaṃ śreṣṭhamāsītsarvaguṇānvitam//
ekā guṇavatī tasya maitreyīti prakīrtitā

jyeṣṭhā cānyātha kalyāṇī khyātā kātyāyanīti ca //
yasyāḥ kātyāyanaḥ putro vedārthānāṃ prajalpakaḥ

tābhyāṃ kuṇḍadvayaṃ tatra saṃtiṣṭhati suśobhanam //
yatra snātā narā yāṃti lokāṃstāṃśca mahodayān

kātyāyanyāśca tīrthasya śāṃḍilyāstīrthamuttamam//
pativratātvayuktāyāstathānyattatra saṃsthitam

yatra kātyāyanī prāptā śāṃḍilyā pratibodhitā //
vairāgyaṃ paramaṃ prāptā sapatnīduḥkhaduḥkhitā

tatra yā kurute snānaṃ tṛtīyāyāṃ samāhitā //
nārī mārgasite pakṣe sā saubhāgyavatī bhavet //
atha daurbhāgyasaṃpannā kāṇā vṛddhā'tha vāmanā //
abhīṣṭā jāyate sā ca tatprabhāvāddvijottamāḥ

// ṛṣaya ūcuḥ // //
kīdṛksapatnijaṃ duḥkhaṃ kātyāyanyā upasthitam //
upadeśaḥ kathaṃ labdhaḥ śāṃḍilyāḥ sūta kīdṛśaḥ

kātyāyanyā samācakṣva kautukaṃ no vyavasthitam //
sāmānyo bhavitā naiṣa upadeśastayeritaḥ

// sūta uvāca // //
maitreyyā saha saṃsaktaṃ yājñavalkyaṃ vilokya sā //
kātyāyanī suduḥkhārtā saṃjātā cerṣyayā tataḥ

sā na snāti na bhuṃkte ca na hāsyaṃ kurute kvacit //
kevalaṃ bāṣpapūrṇākṣī niḥśvāsāḍhyā babhūva ha

tataḥ kadācidevātha phalārthaṃ nirgatā bahiḥ //
apaśyacchāṃḍilīnāma patipārśve vyavasthitām

kṛtāṃjalipuṭāṃ sādhvī vinayāvanatā sthitām //
so'pi tasyā mukhāsaktaḥ sānurāgaḥ prasannadṛk

guṇadoṣodbhavāṃ vārtāmāpṛcchyākathayattathā //
sā ca tau daṃpatī dṛṣṭvā saṃhṛṣṭāvitaretaram

citte sve ciṃtayāmāsa sudhanyeyaṃ tapasvinī //
yasyāḥ patirmukhāsakto guṇadoṣaprajalpakaḥ //
sānurāgaśca susnigdho nānyāṃ nārīṃ bibhartti ca

evaṃ saṃcitya sā sādhvī bhūyobhūyo dvijottamāḥ //
jagāma svāśramaṃ paścānniṃdyamānā svakaṃ vapuḥ

tataḥ kadācidekāṃte sthitāṃ tāṃ śāṃḍilīṃ dvijāḥ //
bahirgate bhartari ca tasyāḥ kāryeṇa kenacit

kātyāyanī samāgamya tataḥ papraccha sādaram //
vada kalyāṇi me kaṃcidupadeśaṃ mahodayam

mukhaprekṣaḥ sadā bharttā yena strīṇāṃ prajāyate //
nāpamānaṃ karotyeva duruktavacanaiḥ kvacit //

nānyāṃ saṃgacchate nārīṃ cittenāpi kathaṃcana //
ahaṃ bhartuḥ kṛtairduḥkhairatīva paripīḍitā //
sapatnījairviśeṣeṇa tasmānme tvaṃ prakīrtaya //

yathā te vaśago bharttā saṃjātaḥ kāmadaḥ sadā //
manasāpi na saṃdadhyānnārīmeṣa kathaṃcana

// śāṃḍilyuvāca // //
śṛṇu sādhvi pravakṣyāmi tavāhaṃ guhyamuttamam //
yathā mamābhavadvaśyo mukhaprekṣastathā patiḥ

mama tātaḥ kurukṣetre śāṃḍilyo munisattamaḥ //
vānaprasthāśrame'tiṣṭhatpūrve vayasi saṃsthitaḥ

tatraikāhaṃ samutpannā kanyā tasya mahātmanaḥ //
vṛddhiṃ gatā krameṇātha tasminneva tapovane

karomi tatra śuśrūṣāṃ homakāle yathocitām //
nīvārādīni dhānyāni nityaṃ caivānayāmyaham

kasyacittvatha kālasya nārado munisattamaḥ //
āśrame mama tātasya suśrāṃtaḥ samupāgataḥ

tātādeśāttatastatra mayā sa viśramaḥ kṛtaḥ //
pādaśaucādibhiḥ kṛtyaiḥ snānādyaiśca tathāparaiḥ

tato bhuktāvasāne'tha niviṣṭaḥ mukhasaṃsthita//
mama mātrā paripṛṣṭo vinayādvaravarṇini

ekeyaṃ kanyakāsmākaṃ jāte vayasi saṃsthite //
saṃjātā muniśārdūla prāṇebhyo'pi garīyasī

tadasyāḥ kīrtaya kṣipraṃ sukhopāyaṃ sukhodayam //
vrataṃ vā niyamaṃ vā tvaṃ homaṃ vā mantrameva vā

yena cīrṇena bharttā syātsusaumyaḥ sadguṇānvitaḥ //
priyaṃvado mukhaprekṣaḥ paranārīparāṅmukhaḥ

tasyāstadvacanaṃ śrutvā sa munistadanaṃtaram //
ciraṃ dhyātvā vacaḥ prāha prasannavadanastataḥ

hāṭakeśvaraje kṣetre pañcapiṃḍā vyavasthitā //
gaurī gauryā svayaṃ tatra sthāpitā parameśvarī

tāmeṣā vatsaraṃ yāvacchraddhayā parayā yutā //
sadā pūjayatu prītyā tṛtīyāyāṃ viśeṣataḥ

tato varṣāṃtamāsādya saṃprāpsyati yathocitam //
bharttāraṃ nātra saṃdeho yādṛgrūpaṃ yathocitam // ३६
tatra pūrvaṃ gatā gaurī parityajya maheśvaram //
gaṃgerṣyayā mahābhāge jñātvā kṣetraṃ susiddhidam

tataḥ sā ciṃtayāmāsa kāṃ devīṃ pūjayāmyaham //
saubhāgyārthaṃ yato'nyā māṃ pūjayaṃti surastriyaḥ

tasmādahaṃ prabhaktyāḍhyā svayamātmānameva ca //
ātmanaiva kṛtotsāhā pūjayiṣyāmi siddhaye //

tataḥ prāṇāgnihotrotthairmaṃtrairātharvaṇaiḥ śubhaiḥ //
mṛtpiṃḍānpaṃca saṃyojya hyekasthāne samāhitā

pṛthvīmapaśca tejaśca vāyumākāśameva ca /
teṣu saṃyojayāmāsa mṛtpiṃḍeṣu nidhāya sā

mahadbhūtāni caitāni pañca devī yatavratā //
tataḥ saṃpūjayāmāsa puṣpadhūpānulepanaiḥ

atha tāṃ tatra vijñāya tapaḥsthāṃ girajāṃ bhavaḥ //
tanmaṃtrākṛṣṭacittaśca satvaraṃ samupāgataḥ

provāca ca prahṛṣṭātmā kasmāttvamiha cāgatā //
māṃ muktvā doṣanirmuktaṃ mukhaprekṣaṃ sadā ratam

tasmādāgaccha kailāsaṃ vṛṣārūḍhā mayā saha //
athavā kāraṇaṃ brūhi yadi doṣo'sti me kvacit //

// devyuvāca // //
tvaṃ mūrdhnā jāhnavīṃ dhatse mūrtāṃ padajalātmikām //
tasmānnāhaṃ gamiṣyāmi maṃdiraṃ te kathaṃcana

yāvanna tyajasi vyaktaṃ mama sāpatnyatāṃ gatām //
tathā nityaṃ praṇāmaṃ tvaṃ karoṣi vṛṣabhadhvaja

pratyakṣamapi me nityaṃ saṃdhyāyāśca na lajjase //
tasmādetatparityajya karma lajjākaraṃ param

ākārayasi māṃ deva tatsyādyadi mataṃ mama //
anyathāhaṃ na yāsyāmi tava harmye kathaṃcana //
etacchrutvā yadiṣṭaṃ te kuruṣva vṛṣabhadhvaja

// deva uvāca / //
nāhaṃ saukhyena tāṃ gaṃgāṃ dhārayāmi sureśvari

bhagīrathena bhūpena prārthito jñāti kāraṇāt //
divyaṃ varṣasahasraṃ tu tapastaptvā sudāruṇam

yena no yāti pātālaṃ gaṃgā svargaparicyutā //
tasmāttvaṃ deva madvākyātsvamūrdhnā vaha jāhnavīm

mayā tasya pratijñātaṃ dhārayiṣyāmyasaṃśayam //
ākāśājjāhnavīvegaṃ pataṃtaṃ dharaṇītale

no cedvrajeta pātālaṃ yadatra viṣayesthi?m//
tato'haṃ saṃpravakṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu

eṣā gaṃgā varārohe mama mūrdhno vinirgatā //
himavaṃtaṃ nagaṃ bhittvā dvidhā jātā tataḥ param

tataḥ siṃdhvabhidhānā sā paścimaṃ sāgaraṃ gatā//
śatāni nava saṃgṛhya nadīnāṃ parameśvari

tathā gaṃgābhidhānā ca saiva prāksāgaraṃ gatā //
tāvatīśca samādāya nadīḥ parvatanandini

evamaṣṭādaśaitāni nadīnāṃ parvatātmaje //
śatāni sāgare yāṃti tena nityaṃ sa tiṣṭhati

satataṃ śoṣyamāṇo'pi vāḍavena divāniśam //
samudrasalilaṃ meghāḥ samādāya tataḥ param

martyaloke pravarṣaṃti tataḥ sasyaṃ prajāyate//
sasyena jīvate lokaḥ prabhavanti makhāstathā //
makhāṃśena surāḥ sarve tṛptiṃ yāṃti tataḥ param

etasmātkāraṇānmūrdhni devi gaṃgāṃ dadhāmyaham //
na snehātkāmato naiva jagadyena pravartate

athavā santyajāmyenāṃ yadi mūrdhnaḥ kathaṃcana //
taddūraṃ vegato bhittvā pṛthvīṃ yāti rasātalam

tataḥ śoṣaṃ vrajedāśu samudraḥ saritāṃ patiḥ //
aurveṇa pīyamāno'tra tato vṛṣṭirna jāyate //
vṛṣṭyabhāvājjagannāśaḥ satyametanmayoditam

evaṃ gaṃgākṛte proktaṃ mayā tava sureśvari //
śṛṇu sandhyākṛte'nyacca yena tāṃ praṇamāmyaham

iti śrīskāndemahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśva rakṣetramāhātmye paṃcapiṇḍāgauryutpattivarṇanaṃnāma triṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ