Skanda Purana · Chapter 6.129

// sūta uvāca //
tathānyo'pi ca tatrāsti yājñavalkyasamudravaḥ //
āśramo loka vikhyāto mūrkhāṇāmapi siddhidaḥ

yatra taptvā tapastīvraṃ yājñavalkyena dhīmatā //
saṃprāptā nikhilā vedā guruṇā'pahṛtāśca ye

// ṛṣaya ūcuḥ // //
ko'sau gururabhūttasya yājñavalkyasya dhīmataḥ //
pāṭhayitvā punaryena hṛtā vedā mahātmanā

kimarthaṃ ca samācakṣva sūtaputrātra vistarāt//
kautukaṃ paramaṃ jātaṃ sarveṣāṃ no dvijanmanām

// sūta uvāca // //
āsīdbrāhmaṇaśārdūlaḥ śākalya iti viśrutaḥ//
bhārgavānvayasaṃbhūto veda vedāṃgapāragaḥ

bṛhatkalpe purā viprā vardhamāne purottame //
bahuśiṣyasamāyukto vedādhyayanatatparaḥ

sa sadā prātarutthāya vidyādānaṃ prayacchati /
śiṣyebhyaścānurūpebhyaḥ prasādādvijasattamāḥ

cakāra sa tadā viprāḥ paurohityaṃ mahīpateḥ //
sūryavaṃśaprasūtasya supriyasya mahātmanaḥ //

sa tasya dharmakṛtyāni sarvāṇyeva dinedine //
kṛtvā svagṛhamabhyeti pūjitastena bhūbhujā

ekaṃ śiṣyaṃ samāropya śāṃtyarthaṃ tasya bhūpateḥ //
kathayitvā pramāṇaṃ ca vidhānaṃ homasaṃbhavam

śiṣyo'pi sakalaṃ kṛtvā tatkarma susamāhitaḥ //
āśīrvādaṃ pradattvā ca bhūpatergṛhameti ca

evaṃ prakurvatastasya śākalyasya mahātmanaḥ //
paurohityaṃ gataḥ kālaḥ kiyanmātro dvijottamāḥ // १२ /
tadā vaivāhike kāle śapto yaḥ śaṃbhunā svayam //
suniṃdyāṃ vikṛtiṃ dṛṣṭvā tasya vedyāṃ gatasya ca

atha taṃ yojayāmāsa śāṃtyarthaṃ nṛpamaṃdire //
yājñavalkyaṃ sa śākalyaḥ pratipadyāgataṃ tadā

so'pi tāruṇyagarveṇa veśyākarajavikṣataḥ //
sarvāṃgeṣu sunirlajjaḥ prakaṭāṃgo jagāma vai

tataśca śāṃtikaṃ kṛtvā japāṃte bhūpatiṃ ca tam //
śāṃtodakapradānāya hasyamāno janairyayau

pārthivo'pi ca taṃ dṛṣṭvā tādṛgrūpaṃ viṭaṃ dvijam //
nāśīrjagrāha tenoktāṃ vākyametaduvāca ha // १७ /
ucchiṣṭo'haṃ dvijaśreṣṭha śayyārūḍho vyavasthitaḥ /
atra śālodbhave staṃbhe tasmādetajjalaṃ kṣipa

so'pi sāvajñamājñāya taṃ bhūpaṃ kupitānanaḥ //
taṃ ca staṃbhaṃ samuddiśya dhyātvā tadbrahma śāśvatam

dyāṃ tvamālikhya ityeva proktvā maṃtraṃ ca yājuṣam// (yāṃ tvamālikhya- pāṭhabhedaḥ)
prākṣipacchāṃtikaṃ toyaṃ tasya mūrdhani satvaram

tataḥ sa patite toye staṃbhaḥ pallavaśobhitaḥ //
tatkṣaṇādeva saṃjajñe phala puṣpairvirājitaḥ

taṃ dṛṣṭvā pārthivaḥ so'tha vismayotphullalocanaḥ //
paścāttāpaṃ vidhāyātha vākyametaduvāca ha

abhiṣekaṃ dvijaśreṣṭha mamāpi tvaṃ prayaccha bhoḥ //
anenaiva tu mantreṇa śucitvaṃ me vyavasthitam

// yājñavalkya uvāca // //
mamābhiṣekadānasya tvamanarho'si pārthiva //
tasmādyāsyāmyahaṃ sadyo yatrasthaḥ sa gururmama

// rājovāca // //
tava dāsyāmi vastrāṇi vāhanāni vasūni ca //
tasmādyacchābhiṣekaṃ me mantreṇā'nena sāṃpratam

// yājñavalkya uvāca // //
na homāṃtaṃ vinā mantraḥ sphurate pārthivottama //
abhiṣekavidhau prokto yaḥ pūrvaṃ padmayoninā //
tasmānnāhaṃ kariṣyāmi tava yadvai hṛdi sthitam

ityuktvā vacanaṃ bhūpaṃ yājñavalkyaḥ sa vai dvijaḥ //
jagāma svagṛhaṃ tūrṇaṃ nispṛhatvaṃ samāśritaḥ // २७
apare'hni samāyātaṃ śākalyamatha bhūpatiḥ //
provāca prāṃjalirbhūtvā vinayāvanataḥ sthitaḥ

yastvayā preṣitaḥ kalya śiṣyo brāhmaṇasattamaḥ //
śāṃtyarthaṃ preṣaṇīyaśca bhūyo'pyevaṃ gṛhe mama

bāḍhamityeva sa proktvā tato gatvā nijālayam //
yājñavalkyaṃ samāhūya tataḥ provāca sādaram

adyāpi tvaṃ nareṃdrasya śāṃtyarthaṃ bhavane vraja //
viśeṣātpārthiveṃdreṇa samāhūto'si putraka

//
// yājñavalkya uvāca // //
nāhaṃ tāta gamiṣyāmi śāṃtyarthaṃ tasya maṃdire //
avalepena yuktasya śuddhyā virahitasya ca

mayā tasyābhiṣekārthaṃ salilaṃ codyataṃ ca yat //
salilaṃ tena tatkāṣṭhe samādiṣṭaṃ kubuddhinā

tato mayāpi tatraiva tatkṣaṇātsalilaṃ ca yat //
tasminkāṣṭhe parikṣiptaṃ nītaṃ vṛddhiṃ ca tatkṣaṇāt

// śākalya uvāca // //
ata eva viśeṣeṇa samāhūto'si putraka //
tasmāttatra drutaṃ gaccha nāvajñeyā mahībhujaḥ

apamānādbhavenmānaṃ pārthivānāmasaṃśayam //
yaḥ karoti punastatra mānaṃ na sa bhavetpriyaḥ

kopaprasāda vastūni vicinvaṃtīha ye sadā //
ārohaṃti śanairbhṛtyā dhunvaṃtamapi pārthivam

samau mānāpamānau ca cittajñaḥ kālavittathā //
sarvaṃsahaḥ kṣamī vijñaḥ sa bhavedrājavallabhaḥ

apamānamanādṛtya tasmādgaccha nṛpālayam //
mamājñāpi na laṃghyā ta eṣa dharmaḥ sanātanaḥ

// yājñavalkya uvāca // //
ājñābhaṃgo dhruvaṃ bhāvī paripāṭīvyatikramāt //
karoṣi yadi śiṣyāṇāṃ ye tvayā tatra yojitāḥ

tasmādyadi balānmāṃ tvaṃ yojayiṣyasi taṃ prati //
tvāṃ tyaktvā'nyatra yāsyāmi yataḥ proktaṃ maharṣibhiḥ

gurorapyavaliptasya kāryākāryamajānataḥ //
utpathe vartamānasya parityāgo vidhīyate

// sūta uvāca // //
tasya tadvacanaṃ śrutvā śākalyaḥ krodhamūrchitaḥ //
tataḥ provāca taṃ bhūyo bhartsamāno muhurmuhuḥ

ekamapyakṣaraṃ yatra guruḥ śiṣye nivedayet //
pṛthivyāṃ nāsti taddravyaṃ yaddattvā hyanṛṇī bhavet

tasmādgaccha drutaṃ dattvā madadhyayanamālayam //
tyaktvā vidyāṃ mayā dattāṃ no cecchapsyāmyahaṃ tava

evamuktvābhimaṃtryātha nādabiṃdusamudbhavaiḥ //
maṃtrairātharvaṇaistoyaṃ pānārthaṃ cārpayattataḥ

so'pibattatkṣaṇāttoyaṃ tatpītvā vyākuleṃdriyaḥ //
udgiradvāṃtidharmeṇa tattvavidyāvimiśritam

tataḥ provāca taṃ bhūyaḥ śākalyaṃ kupitānanaḥ //
ekamapyakṣaraṃ nāsti tāvakīyaṃ mamodare

tasmācchiṣyo'smi te nāhaṃ na ca me tvaṃ guruḥ sthitaḥ //
sāṃprataṃ svecchayā'nyatra prayāsyāmi karoṣi kim

evamuktvā'tha nirgatya tasmātsthānācciraṃtanāt //
papraccha mānavānbhūyaḥ siddhikṣetrāṇi cāsakṛt

tatastasya samādiṣṭaṃ kṣetrametanmanīṣibhiḥ //
siddhidaṃ sarvajaṃtūnāṃ na vṛthā syātkathaṃcana

āstāṃ tāvattapastaptvā vrataṃ niyamameva vā //
hāṭakeśvaraje kṣetre siddhiḥ saṃvasato'pi ca

yenayena ca bhāvena tatra kṣetre vasejjanaḥ //
tasyānurūpiṇī siddhiḥ śubhā syādyadi vā'śubhā

tacchrutvā ca drutaṃ prāpya kṣetrametaddvijottamāḥ //
bhānumārādhayāmāsa sthāpayitvā tataḥ param

niyato niyatāhāro brahmacaryaparāyaṇaḥ //
gāyatraṃ nyāsamāsādya nirvikalpena cetasā

tataśca bhagavāṃstuṣṭo varṣāṃte tamuvāca saḥ //
darśane tasya saṃsthitvā tejaḥ saṃyamya dāruṇam

yājñavalkya varaṃ brūhi yatte manasi rocate //
sarvameva pradāsyāmi nādeyaṃ vidyate tvayi

// yājñavalkya uvāca // //
yadi tuṣṭaḥ suraśreṣṭha vedādhyayanasaṃbhave //
gururbhava mamādyaiva mamaitadvāṃchitaṃ hṛdi / ५८ //
// bhāskara uvāca // //
ahaṃ tava kṛpāviṣṭastejaḥ saṃhṛtya tatparam //
tataścātra samāyātastena no dahyase dvija

tasmādatraiva kuṃḍe ca maṃtrānsārasvatāñchubhān //
vedoktānkṣepayiṣyāmi svayameva dvijottama //

tatra snātvā śucirbhūtvā yatkiṃcidvedasaṃbhavam //
paṭhiṣyasi sakṛttatte kaṃṭhasthaṃ saṃbhaviṣyati

tattvārthaṃ prakaṭaṃ kṛtsnaṃ viditaṃ te bhaviṣyati //
matprasādānna saṃdehaḥ satyametanmayoditam

adyādi mānavaḥ prātaḥ snātvā tvatra hrade ca yaḥ //
sāvitreṇa ca sūktena māṃ dṛṣṭvā prapaṭhiṣyati //
tasmai tatsyādasaṃdigdhaṃ yattavoktaṃ mayā dvija

// yājñavalkya uvāca // //
evaṃ bhavatu deveśa yattvayoktaṃ vaco'khilam //
paraṃ mama vaco'nyacca tacchṛṇuṣva bravīmi te

nāhaṃ manuṣyadharmāṇamupādhyāyaṃ kathaṃcana //
kariṣyāmi jagannātha kṛpāṃ kuru mamopari

tatastasyā dadau sūryo laghimā nāma śobhanām//
vidyāṃ hi tatprabhāvāya sutuṣṭenāṃtarātmanā

tatastaṃ prāha karṇāṃte mamāśvānāṃ praviśya vai //
abhyāsaṃ kuru vidyānāṃ vedādhyayanamācara

manmukhādbrāhmaṇaśreṣṭha yadyetattava vāṃchitam //
na te syādyena doṣo'yaṃ mama raśmisamudbhavaḥ

evamuktaḥ sa tenātha vājikarṇaṃ samāśritaḥ //
laghurbhūtvā'paṭhadvedānbhāskarasya mukhāttataḥ

evaṃ siddhiṃ samāpanno yājñavalkyo dvijottamāḥ //
kṛtvopaniṣadaṃ cāru vedārthaiḥ sakalairyutam

janakāya nareṃdrāya vyākhyāya ca tataḥ param //
kātyāyanaṃ sutaṃ prāpya vedasūtrasya kārakam

tyaktvā kalevaraṃ tatra brahmadvāri vinirmite //
tattejo brahmaṇo gātre yojayāmāsa śaktitaḥ

tasya tīrthe naraḥ snātvā dṛṣṭvā taṃ ca divākaram //
nādabiṃduṃ paṭhitvā ca tadagre muktimāpnuyāt

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye yājñavalkyāśramamāhātmyavarṇanaṃnāmaikonatriṃśaduttaraśatatamo'dhyāyaḥ