સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.130

॥ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યસુતઃ સૂત યસ્ત્વયા પરિકીર્તિતઃ ॥
કતમા તસ્ય માતાભૂત્સર્વં નો બ્રૂહિ વિસ્તરાત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય ભાર્યાદ્વયં શ્રેષ્ઠમાસીત્સર્વગુણાન્વિતમ્॥
એકા ગુણવતી તસ્ય મૈત્રેયીતિ પ્રકીર્તિતા

જ્યેષ્ઠા ચાન્યાથ કલ્યાણી ખ્યાતા કાત્યાયનીતિ ચ ॥
યસ્યાઃ કાત્યાયનઃ પુત્રો વેદાર્થાનાં પ્રજલ્પકઃ

તાભ્યાં કુણ્ડદ્વયં તત્ર સંતિષ્ઠતિ સુશોભનમ્ ॥
યત્ર સ્નાતા નરા યાંતિ લોકાંસ્તાંશ્ચ મહોદયાન્

કાત્યાયન્યાશ્ચ તીર્થસ્ય શાંડિલ્યાસ્તીર્થમુત્તમમ્॥
પતિવ્રતાત્વયુક્તાયાસ્તથાન્યત્તત્ર સંસ્થિતમ્

યત્ર કાત્યાયની પ્રાપ્તા શાંડિલ્યા પ્રતિબોધિતા ॥
વૈરાગ્યં પરમં પ્રાપ્તા સપત્નીદુઃખદુઃખિતા

તત્ર યા કુરુતે સ્નાનં તૃતીયાયાં સમાહિતા ॥
નારી માર્ગસિતે પક્ષે સા સૌભાગ્યવતી ભવેત્ ॥
અથ દૌર્ભાગ્યસંપન્ના કાણા વૃદ્ધાઽથ વામના ॥
અભીષ્ટા જાયતે સા ચ તત્પ્રભાવાદ્દ્વિજોત્તમાઃ

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કીદૃક્સપત્નિજં દુઃખં કાત્યાયન્યા ઉપસ્થિતમ્ ॥
ઉપદેશઃ કથં લબ્ધઃ શાંડિલ્યાઃ સૂત કીદૃશઃ

કાત્યાયન્યા સમાચક્ષ્વ કૌતુકં નો વ્યવસ્થિતમ્ ॥
સામાન્યો ભવિતા નૈષ ઉપદેશસ્તયેરિતઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
મૈત્રેય્યા સહ સંસક્તં યાજ્ઞવલ્ક્યં વિલોક્ય સા ॥
કાત્યાયની સુદુઃખાર્તા સંજાતા ચેર્ષ્યયા તતઃ

સા ન સ્નાતિ ન ભુંક્તે ચ ન હાસ્યં કુરુતે ક્વચિત્ ॥
કેવલં બાષ્પપૂર્ણાક્ષી નિઃશ્વાસાઢ્યા બભૂવ હ

તતઃ કદાચિદેવાથ ફલાર્થં નિર્ગતા બહિઃ ॥
અપશ્યચ્છાંડિલીનામ પતિપાર્શ્વે વ્યવસ્થિતામ્

કૃતાંજલિપુટાં સાધ્વી વિનયાવનતા સ્થિતામ્ ॥
સોઽપિ તસ્યા મુખાસક્તઃ સાનુરાગઃ પ્રસન્નદૃક્

ગુણદોષોદ્ભવાં વાર્તામાપૃચ્છ્યાકથયત્તથા ॥
સા ચ તૌ દંપતી દૃષ્ટ્વા સંહૃષ્ટાવિતરેતરમ્

ચિત્તે સ્વે ચિંતયામાસ સુધન્યેયં તપસ્વિની ॥
યસ્યાઃ પતિર્મુખાસક્તો ગુણદોષપ્રજલ્પકઃ ॥
સાનુરાગશ્ચ સુસ્નિગ્ધો નાન્યાં નારીં બિભર્ત્તિ ચ

એવં સંચિત્ય સા સાધ્વી ભૂયોભૂયો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
જગામ સ્વાશ્રમં પશ્ચાન્નિંદ્યમાના સ્વકં વપુઃ

તતઃ કદાચિદેકાંતે સ્થિતાં તાં શાંડિલીં દ્વિજાઃ ॥
બહિર્ગતે ભર્તરિ ચ તસ્યાઃ કાર્યેણ કેનચિત્

કાત્યાયની સમાગમ્ય તતઃ પપ્રચ્છ સાદરમ્ ॥
વદ કલ્યાણિ મે કંચિદુપદેશં મહોદયમ્

મુખપ્રેક્ષઃ સદા ભર્ત્તા યેન સ્ત્રીણાં પ્રજાયતે ॥
નાપમાનં કરોત્યેવ દુરુક્તવચનૈઃ ક્વચિત્ ॥

નાન્યાં સંગચ્છતે નારીં ચિત્તેનાપિ કથંચન ॥
અહં ભર્તુઃ કૃતૈર્દુઃખૈરતીવ પરિપીડિતા ॥
સપત્નીજૈર્વિશેષેણ તસ્માન્મે ત્વં પ્રકીર્તય ॥

યથા તે વશગો ભર્ત્તા સંજાતઃ કામદઃ સદા ॥
મનસાપિ ન સંદધ્યાન્નારીમેષ કથંચન

॥ શાંડિલ્યુવાચ ॥ ॥
શૃણુ સાધ્વિ પ્રવક્ષ્યામિ તવાહં ગુહ્યમુત્તમમ્ ॥
યથા મમાભવદ્વશ્યો મુખપ્રેક્ષસ્તથા પતિઃ

મમ તાતઃ કુરુક્ષેત્રે શાંડિલ્યો મુનિસત્તમઃ ॥
વાનપ્રસ્થાશ્રમેઽતિષ્ઠત્પૂર્વે વયસિ સંસ્થિતઃ

તત્રૈકાહં સમુત્પન્ના કન્યા તસ્ય મહાત્મનઃ ॥
વૃદ્ધિં ગતા ક્રમેણાથ તસ્મિન્નેવ તપોવને

કરોમિ તત્ર શુશ્રૂષાં હોમકાલે યથોચિતામ્ ॥
નીવારાદીનિ ધાન્યાનિ નિત્યં ચૈવાનયામ્યહમ્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય નારદો મુનિસત્તમઃ ॥
આશ્રમે મમ તાતસ્ય સુશ્રાંતઃ સમુપાગતઃ

તાતાદેશાત્તતસ્તત્ર મયા સ વિશ્રમઃ કૃતઃ ॥
પાદશૌચાદિભિઃ કૃત્યૈઃ સ્નાનાદ્યૈશ્ચ તથાપરૈઃ

તતો ભુક્તાવસાનેઽથ નિવિષ્ટઃ મુખસંસ્થિત॥
મમ માત્રા પરિપૃષ્ટો વિનયાદ્વરવર્ણિનિ

એકેયં કન્યકાસ્માકં જાતે વયસિ સંસ્થિતે ॥
સંજાતા મુનિશાર્દૂલ પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી

તદસ્યાઃ કીર્તય ક્ષિપ્રં સુખોપાયં સુખોદયમ્ ॥
વ્રતં વા નિયમં વા ત્વં હોમં વા મન્ત્રમેવ વા

યેન ચીર્ણેન ભર્ત્તા સ્યાત્સુસૌમ્યઃ સદ્ગુણાન્વિતઃ ॥
પ્રિયંવદો મુખપ્રેક્ષઃ પરનારીપરાઙ્મુખઃ

તસ્યાસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા સ મુનિસ્તદનંતરમ્ ॥
ચિરં ધ્યાત્વા વચઃ પ્રાહ પ્રસન્નવદનસ્તતઃ

હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે પઞ્ચપિંડા વ્યવસ્થિતા ॥
ગૌરી ગૌર્યા સ્વયં તત્ર સ્થાપિતા પરમેશ્વરી

તામેષા વત્સરં યાવચ્છ્રદ્ધયા પરયા યુતા ॥
સદા પૂજયતુ પ્રીત્યા તૃતીયાયાં વિશેષતઃ

તતો વર્ષાંતમાસાદ્ય સંપ્રાપ્સ્યતિ યથોચિતમ્ ॥
ભર્ત્તારં નાત્ર સંદેહો યાદૃગ્રૂપં યથોચિતમ્ ॥ ૩૬
તત્ર પૂર્વં ગતા ગૌરી પરિત્યજ્ય મહેશ્વરમ્ ॥
ગંગેર્ષ્યયા મહાભાગે જ્ઞાત્વા ક્ષેત્રં સુસિદ્ધિદમ્

તતઃ સા ચિંતયામાસ કાં દેવીં પૂજયામ્યહમ્ ॥
સૌભાગ્યાર્થં યતોઽન્યા માં પૂજયંતિ સુરસ્ત્રિયઃ

તસ્માદહં પ્રભક્ત્યાઢ્યા સ્વયમાત્માનમેવ ચ ॥
આત્મનૈવ કૃતોત્સાહા પૂજયિષ્યામિ સિદ્ધયે ॥

તતઃ પ્રાણાગ્નિહોત્રોત્થૈર્મંત્રૈરાથર્વણૈઃ શુભૈઃ ॥
મૃત્પિંડાન્પંચ સંયોજ્ય હ્યેકસ્થાને સમાહિતા

પૃથ્વીમપશ્ચ તેજશ્ચ વાયુમાકાશમેવ ચ ।
તેષુ સંયોજયામાસ મૃત્પિંડેષુ નિધાય સા

મહદ્ભૂતાનિ ચૈતાનિ પઞ્ચ દેવી યતવ્રતા ॥
તતઃ સંપૂજયામાસ પુષ્પધૂપાનુલેપનૈઃ

અથ તાં તત્ર વિજ્ઞાય તપઃસ્થાં ગિરજાં ભવઃ ॥
તન્મંત્રાકૃષ્ટચિત્તશ્ચ સત્વરં સમુપાગતઃ

પ્રોવાચ ચ પ્રહૃષ્ટાત્મા કસ્માત્ત્વમિહ ચાગતા ॥
માં મુક્ત્વા દોષનિર્મુક્તં મુખપ્રેક્ષં સદા રતમ્

તસ્માદાગચ્છ કૈલાસં વૃષારૂઢા મયા સહ ॥
અથવા કારણં બ્રૂહિ યદિ દોષોઽસ્તિ મે ક્વચિત્ ॥

॥ દેવ્યુવાચ ॥ ॥
ત્વં મૂર્ધ્ના જાહ્નવીં ધત્સે મૂર્તાં પદજલાત્મિકામ્ ॥
તસ્માન્નાહં ગમિષ્યામિ મંદિરં તે કથંચન

યાવન્ન ત્યજસિ વ્યક્તં મમ સાપત્ન્યતાં ગતામ્ ॥
તથા નિત્યં પ્રણામં ત્વં કરોષિ વૃષભધ્વજ

પ્રત્યક્ષમપિ મે નિત્યં સંધ્યાયાશ્ચ ન લજ્જસે ॥
તસ્માદેતત્પરિત્યજ્ય કર્મ લજ્જાકરં પરમ્

આકારયસિ માં દેવ તત્સ્યાદ્યદિ મતં મમ ॥
અન્યથાહં ન યાસ્યામિ તવ હર્મ્યે કથંચન ॥
એતચ્છ્રુત્વા યદિષ્ટં તે કુરુષ્વ વૃષભધ્વજ

॥ દેવ ઉવાચ । ॥
નાહં સૌખ્યેન તાં ગંગાં ધારયામિ સુરેશ્વરિ

ભગીરથેન ભૂપેન પ્રાર્થિતો જ્ઞાતિ કારણાત્ ॥
દિવ્યં વર્ષસહસ્રં તુ તપસ્તપ્ત્વા સુદારુણમ્

યેન નો યાતિ પાતાલં ગંગા સ્વર્ગપરિચ્યુતા ॥
તસ્માત્ત્વં દેવ મદ્વાક્યાત્સ્વમૂર્ધ્ના વહ જાહ્નવીમ્

મયા તસ્ય પ્રતિજ્ઞાતં ધારયિષ્યામ્યસંશયમ્ ॥
આકાશાજ્જાહ્નવીવેગં પતંતં ધરણીતલે

નો ચેદ્વ્રજેત પાતાલં યદત્ર વિષયેસ્થિ?મ્॥
તતોઽહં સંપ્રવક્ષ્યામિ તદિહૈકમનાઃ શૃણુ

એષા ગંગા વરારોહે મમ મૂર્ધ્નો વિનિર્ગતા ॥
હિમવંતં નગં ભિત્ત્વા દ્વિધા જાતા તતઃ પરમ્

તતઃ સિંધ્વભિધાના સા પશ્ચિમં સાગરં ગતા॥
શતાનિ નવ સંગૃહ્ય નદીનાં પરમેશ્વરિ

તથા ગંગાભિધાના ચ સૈવ પ્રાક્સાગરં ગતા ॥
તાવતીશ્ચ સમાદાય નદીઃ પર્વતનન્દિનિ

એવમષ્ટાદશૈતાનિ નદીનાં પર્વતાત્મજે ॥
શતાનિ સાગરે યાંતિ તેન નિત્યં સ તિષ્ઠતિ

સતતં શોષ્યમાણોઽપિ વાડવેન દિવાનિશમ્ ॥
સમુદ્રસલિલં મેઘાઃ સમાદાય તતઃ પરમ્

મર્ત્યલોકે પ્રવર્ષંતિ તતઃ સસ્યં પ્રજાયતે॥
સસ્યેન જીવતે લોકઃ પ્રભવન્તિ મખાસ્તથા ॥
મખાંશેન સુરાઃ સર્વે તૃપ્તિં યાંતિ તતઃ પરમ્

એતસ્માત્કારણાન્મૂર્ધ્નિ દેવિ ગંગાં દધામ્યહમ્ ॥
ન સ્નેહાત્કામતો નૈવ જગદ્યેન પ્રવર્તતે

અથવા સન્ત્યજામ્યેનાં યદિ મૂર્ધ્નઃ કથંચન ॥
તદ્દૂરં વેગતો ભિત્ત્વા પૃથ્વીં યાતિ રસાતલમ્

તતઃ શોષં વ્રજેદાશુ સમુદ્રઃ સરિતાં પતિઃ ॥
ઔર્વેણ પીયમાનોઽત્ર તતો વૃષ્ટિર્ન જાયતે ॥
વૃષ્ટ્યભાવાજ્જગન્નાશઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

એવં ગંગાકૃતે પ્રોક્તં મયા તવ સુરેશ્વરિ ॥
શૃણુ સન્ધ્યાકૃતેઽન્યચ્ચ યેન તાં પ્રણમામ્યહમ્

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દેમહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વ રક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પંચપિણ્ડાગૌર્યુત્પત્તિવર્ણનંનામ ત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ