સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.129

॥ સૂત ઉવાચ ॥
તથાન્યોઽપિ ચ તત્રાસ્તિ યાજ્ઞવલ્ક્યસમુદ્રવઃ ॥
આશ્રમો લોક વિખ્યાતો મૂર્ખાણામપિ સિદ્ધિદઃ

યત્ર તપ્ત્વા તપસ્તીવ્રં યાજ્ઞવલ્ક્યેન ધીમતા ॥
સંપ્રાપ્તા નિખિલા વેદા ગુરુણાઽપહૃતાશ્ચ યે

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
કોઽસૌ ગુરુરભૂત્તસ્ય યાજ્ઞવલ્ક્યસ્ય ધીમતઃ ॥
પાઠયિત્વા પુનર્યેન હૃતા વેદા મહાત્મના

કિમર્થં ચ સમાચક્ષ્વ સૂતપુત્રાત્ર વિસ્તરાત્॥
કૌતુકં પરમં જાતં સર્વેષાં નો દ્વિજન્મનામ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
આસીદ્બ્રાહ્મણશાર્દૂલઃ શાકલ્ય ઇતિ વિશ્રુતઃ॥
ભાર્ગવાન્વયસંભૂતો વેદ વેદાંગપારગઃ

બૃહત્કલ્પે પુરા વિપ્રા વર્ધમાને પુરોત્તમે ॥
બહુશિષ્યસમાયુક્તો વેદાધ્યયનતત્પરઃ

સ સદા પ્રાતરુત્થાય વિદ્યાદાનં પ્રયચ્છતિ ।
શિષ્યેભ્યશ્ચાનુરૂપેભ્યઃ પ્રસાદાદ્વિજસત્તમાઃ

ચકાર સ તદા વિપ્રાઃ પૌરોહિત્યં મહીપતેઃ ॥
સૂર્યવંશપ્રસૂતસ્ય સુપ્રિયસ્ય મહાત્મનઃ ॥

સ તસ્ય ધર્મકૃત્યાનિ સર્વાણ્યેવ દિનેદિને ॥
કૃત્વા સ્વગૃહમભ્યેતિ પૂજિતસ્તેન ભૂભુજા

એકં શિષ્યં સમારોપ્ય શાંત્યર્થં તસ્ય ભૂપતેઃ ॥
કથયિત્વા પ્રમાણં ચ વિધાનં હોમસંભવમ્

શિષ્યોઽપિ સકલં કૃત્વા તત્કર્મ સુસમાહિતઃ ॥
આશીર્વાદં પ્રદત્ત્વા ચ ભૂપતેર્ગૃહમેતિ ચ

એવં પ્રકુર્વતસ્તસ્ય શાકલ્યસ્ય મહાત્મનઃ ॥
પૌરોહિત્યં ગતઃ કાલઃ કિયન્માત્રો દ્વિજોત્તમાઃ ॥ ૧૨ ।
તદા વૈવાહિકે કાલે શપ્તો યઃ શંભુના સ્વયમ્ ॥
સુનિંદ્યાં વિકૃતિં દૃષ્ટ્વા તસ્ય વેદ્યાં ગતસ્ય ચ

અથ તં યોજયામાસ શાંત્યર્થં નૃપમંદિરે ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યં સ શાકલ્યઃ પ્રતિપદ્યાગતં તદા

સોઽપિ તારુણ્યગર્વેણ વેશ્યાકરજવિક્ષતઃ ॥
સર્વાંગેષુ સુનિર્લજ્જઃ પ્રકટાંગો જગામ વૈ

તતશ્ચ શાંતિકં કૃત્વા જપાંતે ભૂપતિં ચ તમ્ ॥
શાંતોદકપ્રદાનાય હસ્યમાનો જનૈર્યયૌ

પાર્થિવોઽપિ ચ તં દૃષ્ટ્વા તાદૃગ્રૂપં વિટં દ્વિજમ્ ॥
નાશીર્જગ્રાહ તેનોક્તાં વાક્યમેતદુવાચ હ ॥ ૧૭ ।
ઉચ્છિષ્ટોઽહં દ્વિજશ્રેષ્ઠ શય્યારૂઢો વ્યવસ્થિતઃ ।
અત્ર શાલોદ્ભવે સ્તંભે તસ્માદેતજ્જલં ક્ષિપ

સોઽપિ સાવજ્ઞમાજ્ઞાય તં ભૂપં કુપિતાનનઃ ॥
તં ચ સ્તંભં સમુદ્દિશ્ય ધ્યાત્વા તદ્બ્રહ્મ શાશ્વતમ્

દ્યાં ત્વમાલિખ્ય ઇત્યેવ પ્રોક્ત્વા મંત્રં ચ યાજુષમ્॥ (યાં ત્વમાલિખ્ય- પાઠભેદઃ)
પ્રાક્ષિપચ્છાંતિકં તોયં તસ્ય મૂર્ધનિ સત્વરમ્

તતઃ સ પતિતે તોયે સ્તંભઃ પલ્લવશોભિતઃ ॥
તત્ક્ષણાદેવ સંજજ્ઞે ફલ પુષ્પૈર્વિરાજિતઃ

તં દૃષ્ટ્વા પાર્થિવઃ સોઽથ વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ॥
પશ્ચાત્તાપં વિધાયાથ વાક્યમેતદુવાચ હ

અભિષેકં દ્વિજશ્રેષ્ઠ મમાપિ ત્વં પ્રયચ્છ ભોઃ ॥
અનેનૈવ તુ મન્ત્રેણ શુચિત્વં મે વ્યવસ્થિતમ્

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
મમાભિષેકદાનસ્ય ત્વમનર્હોઽસિ પાર્થિવ ॥
તસ્માદ્યાસ્યામ્યહં સદ્યો યત્રસ્થઃ સ ગુરુર્મમ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
તવ દાસ્યામિ વસ્ત્રાણિ વાહનાનિ વસૂનિ ચ ॥
તસ્માદ્યચ્છાભિષેકં મે મન્ત્રેણાઽનેન સાંપ્રતમ્

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
ન હોમાંતં વિના મન્ત્રઃ સ્ફુરતે પાર્થિવોત્તમ ॥
અભિષેકવિધૌ પ્રોક્તો યઃ પૂર્વં પદ્મયોનિના ॥
તસ્માન્નાહં કરિષ્યામિ તવ યદ્વૈ હૃદિ સ્થિતમ્

ઇત્યુક્ત્વા વચનં ભૂપં યાજ્ઞવલ્ક્યઃ સ વૈ દ્વિજઃ ॥
જગામ સ્વગૃહં તૂર્ણં નિસ્પૃહત્વં સમાશ્રિતઃ ॥ ૨૭
અપરેઽહ્નિ સમાયાતં શાકલ્યમથ ભૂપતિઃ ॥
પ્રોવાચ પ્રાંજલિર્ભૂત્વા વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ

યસ્ત્વયા પ્રેષિતઃ કલ્ય શિષ્યો બ્રાહ્મણસત્તમઃ ॥
શાંત્યર્થં પ્રેષણીયશ્ચ ભૂયોઽપ્યેવં ગૃહે મમ

બાઢમિત્યેવ સ પ્રોક્ત્વા તતો ગત્વા નિજાલયમ્ ॥
યાજ્ઞવલ્ક્યં સમાહૂય તતઃ પ્રોવાચ સાદરમ્

અદ્યાપિ ત્વં નરેંદ્રસ્ય શાંત્યર્થં ભવને વ્રજ ॥
વિશેષાત્પાર્થિવેંદ્રેણ સમાહૂતોઽસિ પુત્રક

॥
॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
નાહં તાત ગમિષ્યામિ શાંત્યર્થં તસ્ય મંદિરે ॥
અવલેપેન યુક્તસ્ય શુદ્ધ્યા વિરહિતસ્ય ચ

મયા તસ્યાભિષેકાર્થં સલિલં ચોદ્યતં ચ યત્ ॥
સલિલં તેન તત્કાષ્ઠે સમાદિષ્ટં કુબુદ્ધિના

તતો મયાપિ તત્રૈવ તત્ક્ષણાત્સલિલં ચ યત્ ॥
તસ્મિન્કાષ્ઠે પરિક્ષિપ્તં નીતં વૃદ્ધિં ચ તત્ક્ષણાત્

॥ શાકલ્ય ઉવાચ ॥ ॥
અત એવ વિશેષેણ સમાહૂતોઽસિ પુત્રક ॥
તસ્માત્તત્ર દ્રુતં ગચ્છ નાવજ્ઞેયા મહીભુજઃ

અપમાનાદ્ભવેન્માનં પાર્થિવાનામસંશયમ્ ॥
યઃ કરોતિ પુનસ્તત્ર માનં ન સ ભવેત્પ્રિયઃ

કોપપ્રસાદ વસ્તૂનિ વિચિન્વંતીહ યે સદા ॥
આરોહંતિ શનૈર્ભૃત્યા ધુન્વંતમપિ પાર્થિવમ્

સમૌ માનાપમાનૌ ચ ચિત્તજ્ઞઃ કાલવિત્તથા ॥
સર્વંસહઃ ક્ષમી વિજ્ઞઃ સ ભવેદ્રાજવલ્લભઃ

અપમાનમનાદૃત્ય તસ્માદ્ગચ્છ નૃપાલયમ્ ॥
મમાજ્ઞાપિ ન લંઘ્યા ત એષ ધર્મઃ સનાતનઃ

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
આજ્ઞાભંગો ધ્રુવં ભાવી પરિપાટીવ્યતિક્રમાત્ ॥
કરોષિ યદિ શિષ્યાણાં યે ત્વયા તત્ર યોજિતાઃ

તસ્માદ્યદિ બલાન્માં ત્વં યોજયિષ્યસિ તં પ્રતિ ॥
ત્વાં ત્યક્ત્વાઽન્યત્ર યાસ્યામિ યતઃ પ્રોક્તં મહર્ષિભિઃ

ગુરોરપ્યવલિપ્તસ્ય કાર્યાકાર્યમજાનતઃ ॥
ઉત્પથે વર્તમાનસ્ય પરિત્યાગો વિધીયતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા શાકલ્યઃ ક્રોધમૂર્છિતઃ ॥
તતઃ પ્રોવાચ તં ભૂયો ભર્ત્સમાનો મુહુર્મુહુઃ

એકમપ્યક્ષરં યત્ર ગુરુઃ શિષ્યે નિવેદયેત્ ॥
પૃથિવ્યાં નાસ્તિ તદ્દ્રવ્યં યદ્દત્ત્વા હ્યનૃણી ભવેત્

તસ્માદ્ગચ્છ દ્રુતં દત્ત્વા મદધ્યયનમાલયમ્ ॥
ત્યક્ત્વા વિદ્યાં મયા દત્તાં નો ચેચ્છપ્સ્યામ્યહં તવ

એવમુક્ત્વાભિમંત્ર્યાથ નાદબિંદુસમુદ્ભવૈઃ ॥
મંત્રૈરાથર્વણૈસ્તોયં પાનાર્થં ચાર્પયત્તતઃ

સોઽપિબત્તત્ક્ષણાત્તોયં તત્પીત્વા વ્યાકુલેંદ્રિયઃ ॥
ઉદ્ગિરદ્વાંતિધર્મેણ તત્ત્વવિદ્યાવિમિશ્રિતમ્

તતઃ પ્રોવાચ તં ભૂયઃ શાકલ્યં કુપિતાનનઃ ॥
એકમપ્યક્ષરં નાસ્તિ તાવકીયં મમોદરે

તસ્માચ્છિષ્યોઽસ્મિ તે નાહં ન ચ મે ત્વં ગુરુઃ સ્થિતઃ ॥
સાંપ્રતં સ્વેચ્છયાઽન્યત્ર પ્રયાસ્યામિ કરોષિ કિમ્

એવમુક્ત્વાઽથ નિર્ગત્ય તસ્માત્સ્થાનાચ્ચિરંતનાત્ ॥
પપ્રચ્છ માનવાન્ભૂયઃ સિદ્ધિક્ષેત્રાણિ ચાસકૃત્

તતસ્તસ્ય સમાદિષ્ટં ક્ષેત્રમેતન્મનીષિભિઃ ॥
સિદ્ધિદં સર્વજંતૂનાં ન વૃથા સ્યાત્કથંચન

આસ્તાં તાવત્તપસ્તપ્ત્વા વ્રતં નિયમમેવ વા ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે સિદ્ધિઃ સંવસતોઽપિ ચ

યેનયેન ચ ભાવેન તત્ર ક્ષેત્રે વસેજ્જનઃ ॥
તસ્યાનુરૂપિણી સિદ્ધિઃ શુભા સ્યાદ્યદિ વાઽશુભા

તચ્છ્રુત્વા ચ દ્રુતં પ્રાપ્ય ક્ષેત્રમેતદ્દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ભાનુમારાધયામાસ સ્થાપયિત્વા તતઃ પરમ્

નિયતો નિયતાહારો બ્રહ્મચર્યપરાયણઃ ॥
ગાયત્રં ન્યાસમાસાદ્ય નિર્વિકલ્પેન ચેતસા

તતશ્ચ ભગવાંસ્તુષ્ટો વર્ષાંતે તમુવાચ સઃ ॥
દર્શને તસ્ય સંસ્થિત્વા તેજઃ સંયમ્ય દારુણમ્

યાજ્ઞવલ્ક્ય વરં બ્રૂહિ યત્તે મનસિ રોચતે ॥
સર્વમેવ પ્રદાસ્યામિ નાદેયં વિદ્યતે ત્વયિ

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટઃ સુરશ્રેષ્ઠ વેદાધ્યયનસંભવે ॥
ગુરુર્ભવ મમાદ્યૈવ મમૈતદ્વાંછિતં હૃદિ । ૫૮ ॥
॥ ભાસ્કર ઉવાચ ॥ ॥
અહં તવ કૃપાવિષ્ટસ્તેજઃ સંહૃત્ય તત્પરમ્ ॥
તતશ્ચાત્ર સમાયાતસ્તેન નો દહ્યસે દ્વિજ

તસ્માદત્રૈવ કુંડે ચ મંત્રાન્સારસ્વતાઞ્છુભાન્ ॥
વેદોક્તાન્ક્ષેપયિષ્યામિ સ્વયમેવ દ્વિજોત્તમ ॥

તત્ર સ્નાત્વા શુચિર્ભૂત્વા યત્કિંચિદ્વેદસંભવમ્ ॥
પઠિષ્યસિ સકૃત્તત્તે કંઠસ્થં સંભવિષ્યતિ

તત્ત્વાર્થં પ્રકટં કૃત્સ્નં વિદિતં તે ભવિષ્યતિ ॥
મત્પ્રસાદાન્ન સંદેહઃ સત્યમેતન્મયોદિતમ્

અદ્યાદિ માનવઃ પ્રાતઃ સ્નાત્વા ત્વત્ર હ્રદે ચ યઃ ॥
સાવિત્રેણ ચ સૂક્તેન માં દૃષ્ટ્વા પ્રપઠિષ્યતિ ॥
તસ્મૈ તત્સ્યાદસંદિગ્ધં યત્તવોક્તં મયા દ્વિજ

॥ યાજ્ઞવલ્ક્ય ઉવાચ ॥ ॥
એવં ભવતુ દેવેશ યત્ત્વયોક્તં વચોઽખિલમ્ ॥
પરં મમ વચોઽન્યચ્ચ તચ્છૃણુષ્વ બ્રવીમિ તે

નાહં મનુષ્યધર્માણમુપાધ્યાયં કથંચન ॥
કરિષ્યામિ જગન્નાથ કૃપાં કુરુ મમોપરિ

તતસ્તસ્યા દદૌ સૂર્યો લઘિમા નામ શોભનામ્॥
વિદ્યાં હિ તત્પ્રભાવાય સુતુષ્ટેનાંતરાત્મના

તતસ્તં પ્રાહ કર્ણાંતે મમાશ્વાનાં પ્રવિશ્ય વૈ ॥
અભ્યાસં કુરુ વિદ્યાનાં વેદાધ્યયનમાચર

મન્મુખાદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ યદ્યેતત્તવ વાંછિતમ્ ॥
ન તે સ્યાદ્યેન દોષોઽયં મમ રશ્મિસમુદ્ભવઃ

એવમુક્તઃ સ તેનાથ વાજિકર્ણં સમાશ્રિતઃ ॥
લઘુર્ભૂત્વાઽપઠદ્વેદાન્ભાસ્કરસ્ય મુખાત્તતઃ

એવં સિદ્ધિં સમાપન્નો યાજ્ઞવલ્ક્યો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
કૃત્વોપનિષદં ચારુ વેદાર્થૈઃ સકલૈર્યુતમ્

જનકાય નરેંદ્રાય વ્યાખ્યાય ચ તતઃ પરમ્ ॥
કાત્યાયનં સુતં પ્રાપ્ય વેદસૂત્રસ્ય કારકમ્

ત્યક્ત્વા કલેવરં તત્ર બ્રહ્મદ્વારિ વિનિર્મિતે ॥
તત્તેજો બ્રહ્મણો ગાત્રે યોજયામાસ શક્તિતઃ

તસ્ય તીર્થે નરઃ સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વા તં ચ દિવાકરમ્ ॥
નાદબિંદું પઠિત્વા ચ તદગ્રે મુક્તિમાપ્નુયાત્

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે યાજ્ઞવલ્ક્યાશ્રમમાહાત્મ્યવર્ણનંનામૈકોનત્રિંશદુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ