Skanda Purana · Chapter 6.124

// sūta uvāca // //
athānyadapi tatrāsti mukhāraṃ tīrthamuttamam //
yatra te munayaḥ śreṣṭhā viprāścaureṇa saṃgatāḥ/////
yatra siddhiṃ samāpannaḥ sa caurastatprabhāvataḥ/
vālmīkiriti vikhyāto rāmāyaṇanibaṃdhakṛt

camatkārapure pūrvaṃ māṃḍavyānvaya saṃbhavaḥ //
lohajaṃgho dvijo hyāsītpitṛmātṛparāyaṇaḥ

tasyaikā cābhavatpatnī prāṇebhyo'pi garīyasī//
pativratā patiprāṇā patipriyahite ratā

atha tasya sthitasyātra brahmavṛttyābhivartataḥ //
jagāma sumahānkālaḥ pitṛmātṛratasya ca

ekadā bhagavāñchakro na vavarṣa dharātale //
ānartaviṣaye kṛtsne yāvadvādaśavatsarāḥ

tataḥ sa kaṣṭamāpanno lohajaṃgho dvijottamāḥ //
na prāpnoti kvacidbhikṣāṃ na ca kiṃcitpratigraham

tatastau pitarau dvau tu dṛṣṭvā kṣutparipīḍitau //
bhāryāṃ ca ciṃtayāmāsa duḥkhena mahatānvitaḥ

kiṃ karomi kva gacchāmi kathaṃ syāddarśanaṃ mama //
etābhyāmapi vṛddhābhyāṃ patnyāścaiva viśeṣataḥ

tataḥ sa duḥkhasaṃyuktaḥ phalārthaṃ prayayau vane //
na ca kiṃcidavāpnoti sarve śuṣkā mahīruhāḥ

athāpaśyatsa vṛddhāṃ strīṃ stokasasyasamanvitām //
gacchamānāṃ tathā tena śrameṇa mahatānvitām //////
tatastatsasyamādāya vastrāṇi ca sa nirdayaḥ//
jagāma svagṛhaṃ hṛṣṭaḥ pitṛbhyāṃ ca nyavedayat

sa evaṃ labdhalakṣo'pi dasyukarmaṇi nityaśaḥ/
kṛtvā cauryaṃ pupoṣātha nijameva kuṭumbakam//१३/
subhikṣe cāpi saṃprāpte nānyatkarma karoti saḥ/
brāhmīṃ vṛttiṃ parityaktvā cauryakarma samācarat

kasyacittvatha kālasya tīrthayātrāprasaṃgataḥ/
tatra saptarṣayaḥ prāptā marīcipramukhā dvijāḥ

tatastānvijane dṛṣṭvā drohakopasamanvitaḥ/
yaṣṭimudyamya vegena tiṣṭhadhvamiti cābravīt

triśikhāṃ bhṛkuṭīṃ kṛtvā satvaraṃ samupādravat/
bhartsamānaḥ sa paruṣairvākyaistāṃstāḍayanniva

tataste munayo dṛṣṭvā yamadūtopamaṃ ca tam/
yajñopavītasaṃyuktaṃ procuste kṛpayānvitāḥ

ṛṣaya ūcuḥ//
aho tvaṃ brāhmaṇo'sīti tatkasmādatigarhitam/
karoṣi karma caitaddhi mlecchakṛtyaṃ tu bāliśa

vayaṃ ca munayaḥ śāṃtāstyaktā'śeṣaparigrahāḥ/
nāsmākamapi pārśvasthaṃ kiṃcidgṛhṇāti yadbhavanān/६.१२४.२०//
lohajaṃgha uvāca/
etāni śubhracīrāṇi valkalānyajināni ca/
upānahasametāni śīghraṃ yacchaṃtu me dvijāḥ

/
no ceddhatvāprahāreṇa yaṣṭyā vajropamena ca //
prāpayiṣyasyasaṃdigdhaṃ dharmarājaniveśanam

// ṛṣaya ūcuḥ //
sarvaṃ dāsyāmahe tubhyaṃ vayaṃ tāvanmalimluca //
kiṃvadantīṃ vadāsmākaṃ yāṃ pṛcchāmaḥ kutūhalāt

kimarthaṃ kuruṣe cauryaṃ tvaṃ vipro'si sunirghṛṇaḥ //
kiṃ jito vyasanai raudraiḥ kiṃ vā vyādhadvijo bhavān

// lohajaṃgha uvāca // //
vyasanārthaṃ na me kṛtyametaccauryasamudbhavam //
kuṭumbārthaṃ vijānītha dharmametanna saṃśayaḥ

pitarau mama vārddhakye vartamānau vyavasthitau //
tathā pativratā patnī gṛhadharmavicakṣaṇā

upārjjayāmi yatkiñcidahametena karmaṇā //
tatsarvaṃ tatkṛte nūnaṃ satyenātmānamālabhe

tasmānmuṃcatha prāksarvaṃ vibhavaṃ kiṃ vṛthoktibhiḥ //
kṛtābhiḥ sphurate hasto mamāyaṃ hantumeva hi

//
ṛṣaya ūcuḥ // //
yadyevaṃ caura tadgatvā tvaṃ pṛcchasva kuṭumbakam //
mamapāpāṃśabhāgī tvaṃ kiṃ bhaviṣyasi kiṃ na vā

yadi te saṃvibhāgena pāpasyāṃśo'pi gacchati //
tatkuruṣvāthavā pāpa durvahaṃ te bhaviṣyati

sakalaṃ raurave raudre patitasya sudurmate //
vayaṃ tvā brāhmaṇaṃ matvā brūma etadasaṃśayam

/
kṛpāviṣṭāḥ sahāsmābhiḥ sañjāte'pi sudarśane //
munīnāṃ yatacittānāṃ darśanāddhi śubhaṃ bhavet

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṃkte mahājanaḥ //
bhoktāro vipramucyaṃte kartā doṣeṇa lipyate

// sūta uvāca // //
sa teṣāṃ tadvacaḥ śrutvā cauraḥ kiṃcidbhayānvitaḥ //
satyametanna saṃdeho yadetairvyāhṛtaṃ vacaḥ

tasmātpṛcchāmi tadgatvā nijameva kuṭumbakam //
yadi syātsaṃvibhāgo me pāpāṃśasya karomi vai

etatkarma na gṛhṇaṃti yadi vā saṃtyajāmyaham //
mahadbhayaṃ samutpannaṃ mama cetasi sāṃpratam

yadi yūyaṃ na cānyatra prayāsyatha munīśvarāḥ //
palāyanaparā bhūtvā tadgatvā nijamaṃdiram

pṛcchāmi poṣyavargaṃ ca yuṣmadvākyaṃ viśeṣataḥ //
yadi tatpātakāṃśaṃ me grahīṣyati kuṭumbakam //
tadyuṣmākaṃ grahīṣyāmi yatkiṃcitpārśvasaṃsthitam

athavā pratiṣedhaṃ me pāpasyāsya kariṣyati //
tattyajiṣyāmyasaṃdigdhaṃ sarvānvaḥ saparicchadān

tataste śapathānkṛtvā tasya pratyayakāraṇāt //
tasyopari dayāṃ kṛtvā mumucustaṃ gṛhaṃ prati

so'pi gatvā'tha papraccha pragatvā pitaraṃ nijam //
śṛṇu tāta vaco'smākaṃ tataḥ pratyuttaraṃ kuru

yatkṛtvāhamakṛtyāni cauryādīni sahasraśaḥ //
puṣṭiṃ karomi te nityas tadbhāgaste'sti vā na vā

pāpasya mama prabrūhi pṛcchato'tra yathātatham //
atra me saṃśayo jātastasmācchīghraṃ prakīrtaya

// pitovāca //
bālye putra mayā nītastvaṃ puṣṭiṃ vyākulātmanā //
śubhā'śubhāni kṛtyāni kṛtvā snigdhena cetasā

etadarthaṃ punaryena vārdhakye samupasthite ///
gāṃ pālayasi bhūyo'pi kṛtvā karma śubhā'śubham

na tasya vidyate bhāgastava svalpo'pi putraka //
śubhasya vā'tha pāpasya sāṃprataṃ ca tathā mama

ātmanaiva kṛtaṃ karma svayamevopabhujyate //
śubhaṃ vā yadi vā pāpaṃ bhoktāronyajanāḥ smṛtāḥ

sādhutvenātha cauryeṇa kṛṣyā vā vāṇijena vā //
tvamupānayase bhojyaṃ na me cintā prajāyate

tasmānnaitaddhṛdi sthāpyaṃ karmaniṃdyaṃ kariṣyasi //
yattasyāṃśaṃ prabhoktā tvaṃ vayaṃ sarve prabhuṃjakāḥ

// sūta uvāca // //
sa etadvacanaṃ śrutvā vyākulenānttarātmanā //
papraccha mātaraṃ gatvā tamevārthaṃ prayatnataḥ

/
tatastayāpi taccoktaṃ yatpitrā tasya jalpitam //
asāmānyaṃ śubhe pāpe kṛtye tasya dvijottamāḥ

/
tataḥ papraccha tāṃ bhāryāṃ gatvā duḥkhasamanvitaḥ //
sā'pyuvāca tatastādṛkpāpaṃ gurujanodbhavam

tataḥ sa śokasaṃtaptaḥ paścāttāpena saṃyutaḥ //
garhayanneva cātmānaṃ yayau te yatra tāpasāḥ

tataḥ praṇamya tānsarvānkṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ/
gamyatāṃ gamyatāṃ viprāḥ kṣamyatāṃ kṣamyatāṃ mama

yanmayā maurkhyamāsthāya yuṣmannirbhartsanā kṛtā //
supāpmanā vimūḍhena tasmātkāryā kṣamādya me

yuṣmadīyaṃ vacaḥ kṛtsnaṃ madgurubhyāṃ prajalpitam //
bhāryayā ca dvijaśreṣṭhāstena me duḥkhamāgatam

tasmātkurvaṃtu me sarve prasādaṃ munisattamāḥ //
upadeśapradānena yena pāpaṃ kṣapāmyaham

mayā karma kṛtaṃ niṃdyaṃ sadaiva dvijasattamāḥ//
striyo'pi ca dvijeṃdrāśca tāpasāśca viśeṣataḥ

ye ye dīnatarā lokā na samarthāḥ prayodhitum //
te mayā muṣitāḥ sarve na samarthāḥ kadācana

kuṭumbārthaṃ vimūḍhena sādhusaṃgavivarjinā //
yathaiva paṭhatā śāstraṃ tanme'dya patitaṃ hṛdi

/
yadi na syādbhavadbhirme darśanaṃ cādya sattamāḥ //
tadanyānyapi pāpāni kartāhaṃ syāṃ na saṃśayaḥ

teṣāṃ madhyagataścāsītpulaho nāma sanmuniḥ //
hāsyaśīlaḥ sa taṃ prāha viplavārthaṃ dvijottamam //

ahaṃ te kīrtayiṣyāmi mantramekaṃ suśobhanam //
yaṃ dhyāyañjapyamānastvaṃ siddhiṃ yāsyasi śāśvatīm

jāṭaghoṭetimantro'yaṃ sarvasiddhipradāyakaḥ // (ṭi. jāṭaghoṭā = jātigotra?)
tamenaṃ japa vipra tvaṃ divārātramataṃdritaḥ

tato yāsyasi saṃsiddhiṃ durlabhāṃ tridaśairapi

evamuktvātha te viprāstīrthayātrāṃ tato yayuḥ //
so'pi tatraiva caurastu sthito japaparāyaṇaḥ

ananyamanasā tena prārabdhaḥ sa tadā japaḥ //
yathā'bhavatsamādhistho yenāvasthāṃ parāṃ gataḥ

tasyaivaṃ smaramāṇasya taṃ mantraṃ brāhmaṇasya ca //
niścalatvaṃ gataḥ kāyaḥ kārye ca niścalaḥ sthitaḥ

tataḥ kālena mahatā valmīkena samāvṛtaḥ //
samaṃtādbrāhmaṇaśreṣṭhā dhyānasthasya mahātmanaḥ

tau mātāpitarau tasya sā ca bhāryā manasvinī //
yātā mṛtyuvaśaṃ sarve tamanveṣya prayatnataḥ

na vijñātaśca tatrasthaḥ saṃnyastaḥ sa mahāvrataḥ //
saṃsārabhāvanirmuktastasmānmunisamāgamāt / ७१ //
kasyacittvatha kālasya tena mārgeṇa te punaḥ //
tīrthayātrāprasaṃgena munayaḥ samupasthitāḥ

procuścaitaddvijāḥ sthānaṃ yatra caureṇa saṃgamaḥ //
āsīdvastena raudreṇa brāhmaṇacchadmadhāriṇā

tato valmīkamadhyasthaṃ śuśruvurnisvanaṃ ca te //
jāṭaghoṭetimaṃtrasya tasyaiva ca mahātmanaḥ

atha bhūmyāṃ prahārāste sasvanuḥ sarvatodiśam //
te valmīkaṃ tato dṛṣṭvā taṃ cauraṃ tasya madhyagam

japamānaṃ tu taṃ mantraṃ pulahena niveditaḥ //
hāsyarūpeṇa yastasya siddhiṃ ca dvijasattamāḥ

yadvā satyamidaṃ proktamācāryaiḥ śāstradṛṣṭibhiḥ //
stokaṃ siddhikṛte tasya yasmātsiddhirupasthitā

mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau //
yādṛśī bhāvanā yasya siddhirbhavati tādṛśī //

atha taṃ vīkṣya saṃsiddhaṃ kumantreṇāpi taskaram //
te viprā vismayāviṣṭāḥ kṛpāviṣṭā viśeṣataḥ

samādhyarhaistato dravyaistailaistadbheṣajairapi

mamardustasya tadgātraṃ samādhisthaṃ ciraṃ dvijāḥ //
tataḥ sa cetanāṃ labdhā ālokya ca muhurmuhuḥ //
provāca vismayāviṣṭastānmunīnprakṛtāniti

// lohajaṃgha uvāca // //
kimarthaṃ na gatā yūyaṃ mayā muktā dvijottamāḥ //
nāhaṃ kiṃcidgrahīṣyāmi yuṣmadīyaṃ kathaṃcana //
kuṭuṃbārthaṃ yatastasmādvrajadhvaṃ svecchayā'dhunā

// munaya ūcuḥ// //
cirakālādvayaṃ prāptāḥ punarbhrāṃtvā'tra kānane //
samādhisthena na jñātaḥ kālo'tītastvayā bahu

tau mātāpitarau vṛddhau tvayā muktau kṣayaṃ gatau /
tvaṃ ca saṃsiddhimāpannaḥ parāmasmatprasādataḥ //

valmīkāṃtaḥ sthito yasmātsaṃsiddhiṃ paramāṃ gataḥ //
valmīkirnāma vikhyātastasmālloke bhaviṣyasi

atrasthena yato muṣṭāstvayā lokāḥ purā dvija //
mukhārākhyaṃ tatastīrthametatkhyātiṃ gamiṣyati

ye'tra snānaṃ kariṣyaṃti śrāvaṇyāṃ śraddhayā dvijāḥ//
kṣālayiṣyaṃti te pāpaṃ caurya karmasamudbhavam

// sūta uvāca // //
evamuktvātha te viprāstamāmaṃtrya muniṃ tataḥ //
praṇatāstena saṃjagmurvāṃchitāśāṃ tataḥ param

tapaḥsthaḥ so'pi tatraiva vālmīkiriti yaḥ smṛtaḥ / ८९ //
munīnāṃ pravaraḥ śreṣṭhaḥ saṃjātaśca tataḥ param //
adyāpi tiṣṭhate mūrtaḥ sa tatrastho munīśvaraḥ

yastaṃ prapūjayedbhaktyā sa kavirjāyate bhuvam//
aṣṭamyāṃ ca viśeṣeṇa samyakchraddhāsamanvitaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye mukhāratīrthotpattivarṇanaṃnāma caturviṃśatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ