સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.124

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અથાન્યદપિ તત્રાસ્તિ મુખારં તીર્થમુત્તમમ્ ॥
યત્ર તે મુનયઃ શ્રેષ્ઠા વિપ્રાશ્ચૌરેણ સંગતાઃ॥॥।
યત્ર સિદ્ધિં સમાપન્નઃ સ ચૌરસ્તત્પ્રભાવતઃ।
વાલ્મીકિરિતિ વિખ્યાતો રામાયણનિબંધકૃત્

ચમત્કારપુરે પૂર્વં માંડવ્યાન્વય સંભવઃ ॥
લોહજંઘો દ્વિજો હ્યાસીત્પિતૃમાતૃપરાયણઃ

તસ્યૈકા ચાભવત્પત્ની પ્રાણેભ્યોઽપિ ગરીયસી॥
પતિવ્રતા પતિપ્રાણા પતિપ્રિયહિતે રતા

અથ તસ્ય સ્થિતસ્યાત્ર બ્રહ્મવૃત્ત્યાભિવર્તતઃ ॥
જગામ સુમહાન્કાલઃ પિતૃમાતૃરતસ્ય ચ

એકદા ભગવાઞ્છક્રો ન વવર્ષ ધરાતલે ॥
આનર્તવિષયે કૃત્સ્ને યાવદ્વાદશવત્સરાઃ

તતઃ સ કષ્ટમાપન્નો લોહજંઘો દ્વિજોત્તમાઃ ॥
ન પ્રાપ્નોતિ ક્વચિદ્ભિક્ષાં ન ચ કિંચિત્પ્રતિગ્રહમ્

તતસ્તૌ પિતરૌ દ્વૌ તુ દૃષ્ટ્વા ક્ષુત્પરિપીડિતૌ ॥
ભાર્યાં ચ ચિંતયામાસ દુઃખેન મહતાન્વિતઃ

કિં કરોમિ ક્વ ગચ્છામિ કથં સ્યાદ્દર્શનં મમ ॥
એતાભ્યામપિ વૃદ્ધાભ્યાં પત્ન્યાશ્ચૈવ વિશેષતઃ

તતઃ સ દુઃખસંયુક્તઃ ફલાર્થં પ્રયયૌ વને ॥
ન ચ કિંચિદવાપ્નોતિ સર્વે શુષ્કા મહીરુહાઃ

અથાપશ્યત્સ વૃદ્ધાં સ્ત્રીં સ્તોકસસ્યસમન્વિતામ્ ॥
ગચ્છમાનાં તથા તેન શ્રમેણ મહતાન્વિતામ્ ॥॥॥
તતસ્તત્સસ્યમાદાય વસ્ત્રાણિ ચ સ નિર્દયઃ॥
જગામ સ્વગૃહં હૃષ્ટઃ પિતૃભ્યાં ચ ન્યવેદયત્

સ એવં લબ્ધલક્ષોઽપિ દસ્યુકર્મણિ નિત્યશઃ।
કૃત્વા ચૌર્યં પુપોષાથ નિજમેવ કુટુમ્બકમ્॥૧૩।
સુભિક્ષે ચાપિ સંપ્રાપ્તે નાન્યત્કર્મ કરોતિ સઃ।
બ્રાહ્મીં વૃત્તિં પરિત્યક્ત્વા ચૌર્યકર્મ સમાચરત્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તીર્થયાત્રાપ્રસંગતઃ।
તત્ર સપ્તર્ષયઃ પ્રાપ્તા મરીચિપ્રમુખા દ્વિજાઃ

તતસ્તાન્વિજને દૃષ્ટ્વા દ્રોહકોપસમન્વિતઃ।
યષ્ટિમુદ્યમ્ય વેગેન તિષ્ઠધ્વમિતિ ચાબ્રવીત્

ત્રિશિખાં ભૃકુટીં કૃત્વા સત્વરં સમુપાદ્રવત્।
ભર્ત્સમાનઃ સ પરુષૈર્વાક્યૈસ્તાંસ્તાડયન્નિવ

તતસ્તે મુનયો દૃષ્ટ્વા યમદૂતોપમં ચ તમ્।
યજ્ઞોપવીતસંયુક્તં પ્રોચુસ્તે કૃપયાન્વિતાઃ

ઋષય ઊચુઃ॥
અહો ત્વં બ્રાહ્મણોઽસીતિ તત્કસ્માદતિગર્હિતમ્।
કરોષિ કર્મ ચૈતદ્ધિ મ્લેચ્છકૃત્યં તુ બાલિશ

વયં ચ મુનયઃ શાંતાસ્ત્યક્તાઽશેષપરિગ્રહાઃ।
નાસ્માકમપિ પાર્શ્વસ્થં કિંચિદ્ગૃહ્ણાતિ યદ્ભવનાન્।૬.૧૨૪.૨૦॥
લોહજંઘ ઉવાચ।
એતાનિ શુભ્રચીરાણિ વલ્કલાન્યજિનાનિ ચ।
ઉપાનહસમેતાનિ શીઘ્રં યચ્છંતુ મે દ્વિજાઃ

।
નો ચેદ્ધત્વાપ્રહારેણ યષ્ટ્યા વજ્રોપમેન ચ ॥
પ્રાપયિષ્યસ્યસંદિગ્ધં ધર્મરાજનિવેશનમ્

॥ ઋષય ઊચુઃ ॥
સર્વં દાસ્યામહે તુભ્યં વયં તાવન્મલિમ્લુચ ॥
કિંવદન્તીં વદાસ્માકં યાં પૃચ્છામઃ કુતૂહલાત્

કિમર્થં કુરુષે ચૌર્યં ત્વં વિપ્રોઽસિ સુનિર્ઘૃણઃ ॥
કિં જિતો વ્યસનૈ રૌદ્રૈઃ કિં વા વ્યાધદ્વિજો ભવાન્

॥ લોહજંઘ ઉવાચ ॥ ॥
વ્યસનાર્થં ન મે કૃત્યમેતચ્ચૌર્યસમુદ્ભવમ્ ॥
કુટુમ્બાર્થં વિજાનીથ ધર્મમેતન્ન સંશયઃ

પિતરૌ મમ વાર્દ્ધક્યે વર્તમાનૌ વ્યવસ્થિતૌ ॥
તથા પતિવ્રતા પત્ની ગૃહધર્મવિચક્ષણા

ઉપાર્જ્જયામિ યત્કિઞ્ચિદહમેતેન કર્મણા ॥
તત્સર્વં તત્કૃતે નૂનં સત્યેનાત્માનમાલભે

તસ્માન્મુંચથ પ્રાક્સર્વં વિભવં કિં વૃથોક્તિભિઃ ॥
કૃતાભિઃ સ્ફુરતે હસ્તો મમાયં હન્તુમેવ હિ

॥
ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
યદ્યેવં ચૌર તદ્ગત્વા ત્વં પૃચ્છસ્વ કુટુમ્બકમ્ ॥
મમપાપાંશભાગી ત્વં કિં ભવિષ્યસિ કિં ન વા

યદિ તે સંવિભાગેન પાપસ્યાંશોઽપિ ગચ્છતિ ॥
તત્કુરુષ્વાથવા પાપ દુર્વહં તે ભવિષ્યતિ

સકલં રૌરવે રૌદ્રે પતિતસ્ય સુદુર્મતે ॥
વયં ત્વા બ્રાહ્મણં મત્વા બ્રૂમ એતદસંશયમ્

।
કૃપાવિષ્ટાઃ સહાસ્માભિઃ સઞ્જાતેઽપિ સુદર્શને ॥
મુનીનાં યતચિત્તાનાં દર્શનાદ્ધિ શુભં ભવેત્

એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુંક્તે મહાજનઃ ॥
ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યંતે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ તેષાં તદ્વચઃ શ્રુત્વા ચૌરઃ કિંચિદ્ભયાન્વિતઃ ॥
સત્યમેતન્ન સંદેહો યદેતૈર્વ્યાહૃતં વચઃ

તસ્માત્પૃચ્છામિ તદ્ગત્વા નિજમેવ કુટુમ્બકમ્ ॥
યદિ સ્યાત્સંવિભાગો મે પાપાંશસ્ય કરોમિ વૈ

એતત્કર્મ ન ગૃહ્ણંતિ યદિ વા સંત્યજામ્યહમ્ ॥
મહદ્ભયં સમુત્પન્નં મમ ચેતસિ સાંપ્રતમ્

યદિ યૂયં ન ચાન્યત્ર પ્રયાસ્યથ મુનીશ્વરાઃ ॥
પલાયનપરા ભૂત્વા તદ્ગત્વા નિજમંદિરમ્

પૃચ્છામિ પોષ્યવર્ગં ચ યુષ્મદ્વાક્યં વિશેષતઃ ॥
યદિ તત્પાતકાંશં મે ગ્રહીષ્યતિ કુટુમ્બકમ્ ॥
તદ્યુષ્માકં ગ્રહીષ્યામિ યત્કિંચિત્પાર્શ્વસંસ્થિતમ્

અથવા પ્રતિષેધં મે પાપસ્યાસ્ય કરિષ્યતિ ॥
તત્ત્યજિષ્યામ્યસંદિગ્ધં સર્વાન્વઃ સપરિચ્છદાન્

તતસ્તે શપથાન્કૃત્વા તસ્ય પ્રત્યયકારણાત્ ॥
તસ્યોપરિ દયાં કૃત્વા મુમુચુસ્તં ગૃહં પ્રતિ

સોઽપિ ગત્વાઽથ પપ્રચ્છ પ્રગત્વા પિતરં નિજમ્ ॥
શૃણુ તાત વચોઽસ્માકં તતઃ પ્રત્યુત્તરં કુરુ

યત્કૃત્વાહમકૃત્યાનિ ચૌર્યાદીનિ સહસ્રશઃ ॥
પુષ્ટિં કરોમિ તે નિત્યસ્ તદ્ભાગસ્તેઽસ્તિ વા ન વા

પાપસ્ય મમ પ્રબ્રૂહિ પૃચ્છતોઽત્ર યથાતથમ્ ॥
અત્ર મે સંશયો જાતસ્તસ્માચ્છીઘ્રં પ્રકીર્તય

॥ પિતોવાચ ॥
બાલ્યે પુત્ર મયા નીતસ્ત્વં પુષ્ટિં વ્યાકુલાત્મના ॥
શુભાઽશુભાનિ કૃત્યાનિ કૃત્વા સ્નિગ્ધેન ચેતસા

એતદર્થં પુનર્યેન વાર્ધક્યે સમુપસ્થિતે ॥।
ગાં પાલયસિ ભૂયોઽપિ કૃત્વા કર્મ શુભાઽશુભમ્

ન તસ્ય વિદ્યતે ભાગસ્તવ સ્વલ્પોઽપિ પુત્રક ॥
શુભસ્ય વાઽથ પાપસ્ય સાંપ્રતં ચ તથા મમ

આત્મનૈવ કૃતં કર્મ સ્વયમેવોપભુજ્યતે ॥
શુભં વા યદિ વા પાપં ભોક્તારોન્યજનાઃ સ્મૃતાઃ

સાધુત્વેનાથ ચૌર્યેણ કૃષ્યા વા વાણિજેન વા ॥
ત્વમુપાનયસે ભોજ્યં ન મે ચિન્તા પ્રજાયતે

તસ્માન્નૈતદ્ધૃદિ સ્થાપ્યં કર્મનિંદ્યં કરિષ્યસિ ॥
યત્તસ્યાંશં પ્રભોક્તા ત્વં વયં સર્વે પ્રભુંજકાઃ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સ એતદ્વચનં શ્રુત્વા વ્યાકુલેનાન્ત્તરાત્મના ॥
પપ્રચ્છ માતરં ગત્વા તમેવાર્થં પ્રયત્નતઃ

।
તતસ્તયાપિ તચ્ચોક્તં યત્પિત્રા તસ્ય જલ્પિતમ્ ॥
અસામાન્યં શુભે પાપે કૃત્યે તસ્ય દ્વિજોત્તમાઃ

।
તતઃ પપ્રચ્છ તાં ભાર્યાં ગત્વા દુઃખસમન્વિતઃ ॥
સાઽપ્યુવાચ તતસ્તાદૃક્પાપં ગુરુજનોદ્ભવમ્

તતઃ સ શોકસંતપ્તઃ પશ્ચાત્તાપેન સંયુતઃ ॥
ગર્હયન્નેવ ચાત્માનં યયૌ તે યત્ર તાપસાઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તાન્સર્વાન્કૃતાંજલિપુટઃ સ્થિતઃ।
ગમ્યતાં ગમ્યતાં વિપ્રાઃ ક્ષમ્યતાં ક્ષમ્યતાં મમ

યન્મયા મૌર્ખ્યમાસ્થાય યુષ્મન્નિર્ભર્ત્સના કૃતા ॥
સુપાપ્મના વિમૂઢેન તસ્માત્કાર્યા ક્ષમાદ્ય મે

યુષ્મદીયં વચઃ કૃત્સ્નં મદ્ગુરુભ્યાં પ્રજલ્પિતમ્ ॥
ભાર્યયા ચ દ્વિજશ્રેષ્ઠાસ્તેન મે દુઃખમાગતમ્

તસ્માત્કુર્વંતુ મે સર્વે પ્રસાદં મુનિસત્તમાઃ ॥
ઉપદેશપ્રદાનેન યેન પાપં ક્ષપામ્યહમ્

મયા કર્મ કૃતં નિંદ્યં સદૈવ દ્વિજસત્તમાઃ॥
સ્ત્રિયોઽપિ ચ દ્વિજેંદ્રાશ્ચ તાપસાશ્ચ વિશેષતઃ

યે યે દીનતરા લોકા ન સમર્થાઃ પ્રયોધિતુમ્ ॥
તે મયા મુષિતાઃ સર્વે ન સમર્થાઃ કદાચન

કુટુમ્બાર્થં વિમૂઢેન સાધુસંગવિવર્જિના ॥
યથૈવ પઠતા શાસ્ત્રં તન્મેઽદ્ય પતિતં હૃદિ

।
યદિ ન સ્યાદ્ભવદ્ભિર્મે દર્શનં ચાદ્ય સત્તમાઃ ॥
તદન્યાન્યપિ પાપાનિ કર્તાહં સ્યાં ન સંશયઃ

તેષાં મધ્યગતશ્ચાસીત્પુલહો નામ સન્મુનિઃ ॥
હાસ્યશીલઃ સ તં પ્રાહ વિપ્લવાર્થં દ્વિજોત્તમમ્ ॥

અહં તે કીર્તયિષ્યામિ મન્ત્રમેકં સુશોભનમ્ ॥
યં ધ્યાયઞ્જપ્યમાનસ્ત્વં સિદ્ધિં યાસ્યસિ શાશ્વતીમ્

જાટઘોટેતિમન્ત્રોઽયં સર્વસિદ્ધિપ્રદાયકઃ ॥ (ટિ. જાટઘોટા = જાતિગોત્ર?)
તમેનં જપ વિપ્ર ત્વં દિવારાત્રમતંદ્રિતઃ

તતો યાસ્યસિ સંસિદ્ધિં દુર્લભાં ત્રિદશૈરપિ

એવમુક્ત્વાથ તે વિપ્રાસ્તીર્થયાત્રાં તતો યયુઃ ॥
સોઽપિ તત્રૈવ ચૌરસ્તુ સ્થિતો જપપરાયણઃ

અનન્યમનસા તેન પ્રારબ્ધઃ સ તદા જપઃ ॥
યથાઽભવત્સમાધિસ્થો યેનાવસ્થાં પરાં ગતઃ

તસ્યૈવં સ્મરમાણસ્ય તં મન્ત્રં બ્રાહ્મણસ્ય ચ ॥
નિશ્ચલત્વં ગતઃ કાયઃ કાર્યે ચ નિશ્ચલઃ સ્થિતઃ

તતઃ કાલેન મહતા વલ્મીકેન સમાવૃતઃ ॥
સમંતાદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠા ધ્યાનસ્થસ્ય મહાત્મનઃ

તૌ માતાપિતરૌ તસ્ય સા ચ ભાર્યા મનસ્વિની ॥
યાતા મૃત્યુવશં સર્વે તમન્વેષ્ય પ્રયત્નતઃ

ન વિજ્ઞાતશ્ચ તત્રસ્થઃ સંન્યસ્તઃ સ મહાવ્રતઃ ॥
સંસારભાવનિર્મુક્તસ્તસ્માન્મુનિસમાગમાત્ । ૭૧ ॥
કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય તેન માર્ગેણ તે પુનઃ ॥
તીર્થયાત્રાપ્રસંગેન મુનયઃ સમુપસ્થિતાઃ

પ્રોચુશ્ચૈતદ્દ્વિજાઃ સ્થાનં યત્ર ચૌરેણ સંગમઃ ॥
આસીદ્વસ્તેન રૌદ્રેણ બ્રાહ્મણચ્છદ્મધારિણા

તતો વલ્મીકમધ્યસ્થં શુશ્રુવુર્નિસ્વનં ચ તે ॥
જાટઘોટેતિમંત્રસ્ય તસ્યૈવ ચ મહાત્મનઃ

અથ ભૂમ્યાં પ્રહારાસ્તે સસ્વનુઃ સર્વતોદિશમ્ ॥
તે વલ્મીકં તતો દૃષ્ટ્વા તં ચૌરં તસ્ય મધ્યગમ્

જપમાનં તુ તં મન્ત્રં પુલહેન નિવેદિતઃ ॥
હાસ્યરૂપેણ યસ્તસ્ય સિદ્ધિં ચ દ્વિજસત્તમાઃ

યદ્વા સત્યમિદં પ્રોક્તમાચાર્યૈઃ શાસ્ત્રદૃષ્ટિભિઃ ॥
સ્તોકં સિદ્ધિકૃતે તસ્ય યસ્માત્સિદ્ધિરુપસ્થિતા

મન્ત્રે તીર્થે દ્વિજે દેવે દૈવજ્ઞે ભેષજે ગુરૌ ॥
યાદૃશી ભાવના યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ તાદૃશી ॥

અથ તં વીક્ષ્ય સંસિદ્ધં કુમન્ત્રેણાપિ તસ્કરમ્ ॥
તે વિપ્રા વિસ્મયાવિષ્ટાઃ કૃપાવિષ્ટા વિશેષતઃ

સમાધ્યર્હૈસ્તતો દ્રવ્યૈસ્તૈલૈસ્તદ્ભેષજૈરપિ

મમર્દુસ્તસ્ય તદ્ગાત્રં સમાધિસ્થં ચિરં દ્વિજાઃ ॥
તતઃ સ ચેતનાં લબ્ધા આલોક્ય ચ મુહુર્મુહુઃ ॥
પ્રોવાચ વિસ્મયાવિષ્ટસ્તાન્મુનીન્પ્રકૃતાનિતિ

॥ લોહજંઘ ઉવાચ ॥ ॥
કિમર્થં ન ગતા યૂયં મયા મુક્તા દ્વિજોત્તમાઃ ॥
નાહં કિંચિદ્ગ્રહીષ્યામિ યુષ્મદીયં કથંચન ॥
કુટુંબાર્થં યતસ્તસ્માદ્વ્રજધ્વં સ્વેચ્છયાઽધુના

॥ મુનય ઊચુઃ॥ ॥
ચિરકાલાદ્વયં પ્રાપ્તાઃ પુનર્ભ્રાંત્વાઽત્ર કાનને ॥
સમાધિસ્થેન ન જ્ઞાતઃ કાલોઽતીતસ્ત્વયા બહુ

તૌ માતાપિતરૌ વૃદ્ધૌ ત્વયા મુક્તૌ ક્ષયં ગતૌ ।
ત્વં ચ સંસિદ્ધિમાપન્નઃ પરામસ્મત્પ્રસાદતઃ ॥

વલ્મીકાંતઃ સ્થિતો યસ્માત્સંસિદ્ધિં પરમાં ગતઃ ॥
વલ્મીકિર્નામ વિખ્યાતસ્તસ્માલ્લોકે ભવિષ્યસિ

અત્રસ્થેન યતો મુષ્ટાસ્ત્વયા લોકાઃ પુરા દ્વિજ ॥
મુખારાખ્યં તતસ્તીર્થમેતત્ખ્યાતિં ગમિષ્યતિ

યેઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યંતિ શ્રાવણ્યાં શ્રદ્ધયા દ્વિજાઃ॥
ક્ષાલયિષ્યંતિ તે પાપં ચૌર્ય કર્મસમુદ્ભવમ્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વાથ તે વિપ્રાસ્તમામંત્ર્ય મુનિં તતઃ ॥
પ્રણતાસ્તેન સંજગ્મુર્વાંછિતાશાં તતઃ પરમ્

તપઃસ્થઃ સોઽપિ તત્રૈવ વાલ્મીકિરિતિ યઃ સ્મૃતઃ । ૮૯ ॥
મુનીનાં પ્રવરઃ શ્રેષ્ઠઃ સંજાતશ્ચ તતઃ પરમ્ ॥
અદ્યાપિ તિષ્ઠતે મૂર્તઃ સ તત્રસ્થો મુનીશ્વરઃ

યસ્તં પ્રપૂજયેદ્ભક્ત્યા સ કવિર્જાયતે ભુવમ્॥
અષ્ટમ્યાં ચ વિશેષેણ સમ્યક્છ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે મુખારતીર્થોત્પત્તિવર્ણનંનામ ચતુર્વિંશત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ