Skanda Purana · Chapter 6.114

// sūta uvāca // //
so'pi vipro dvijaśreṣṭhā visphoṭakapariplutaḥ //
lajjayā parayā yukto gatvā kiṃcidvanāṃtaram

tato vairāgyamāpanno raudre tapasi saṃsthitaḥ //
tyaktvā gṛhādikaṃ sarvaṃ snehaṃ dārasutodbhavam

niyamaiḥ saṃyamaiścaiva śoṣayannātmanastanum //
kiṃcijjalāśrayaṃ gatvā sthāpayitvā maheśvaram

tataḥ kālena mahatā tuṣṭastasya maheśvaraḥ //
provāca darśanaṃ gatvā prārthayasva yathepsitam

// trijāta uvāca // //
mātṛdoṣādahaṃ deva vailakṣyaṃ paramaṃ gataḥ //
madhye brāhmaṇamukhyānāmānarttādhipatestathā

ahaṃ śaknomi no vaktuṃ kasyaciddarśituṃ vibho //
trijāto'smīti vijñāya bhūrividyānvito'pi ca

tasmātsarvottamasteṣāmahaṃ caiva dvijanmanām //
yathā bhavāmi deveśa tathā nītirvidhīyatām

//
// śrībhagavānuvāca // //
camatkārapure viprā ye vasaṃti dvijottama //
teṣāṃ sarvottamo nūnaṃ matprasādādbhaviṣyasi

tasmātkālaṃ pratīkṣasva kañcittvaṃ brāhmaṇottama //
samaye samanuprāpte tvāṃ ca neṣyāmi tatra vai

evamuktvā sa deveśastataścādarśanaṃ gataḥ //
brāhmaṇo'pi tapastepe tathā saṃpūjayanharam

kasyacittvatha kālasya matkārapure dvijāḥ //
maudgalyānvayasaṃbhūto devarāto'bhavaddvijaḥ

.
tasya putraḥ krathonāma yauvanoddhatavigrahaḥ //
sadā garvasamāyuktaḥ pauruṣe ca vyavasthitaḥ

sa kadācidyayau vipro nāgatīrthaṃ prati dvijāḥ //
śrāvaṇasyāsite pakṣe paṃcamyāṃ paryaṭanvane

athāpaśyatsa nāgendratanayaṃ bhūrivarccasam //
rudramālamiti khyātaṃ jananyā saha saṃgatam

athā'sau taṃ samālokya sulaghuṃ sarpa putrakam //
jalasarpamiti jñātvā laguḍena vyapothayat

hanyamānena tenātha pramuktaḥ sumahānsvanaḥ //
hā mātastāta tāteti vipanno'smi nirāgasaḥ

so'pi śrutvā'tha taṃ śabdaṃ brāhmaṇo mānuṣodbhavam //
sarpasya bhayasaṃtrastaḥ satvaraṃ svagṛhaṃ yayau

atha sā jananī tasya niṣkrāṃtā salilāśrayāt//
yāvatpaśyati tīrasthaṃ tāvatputraṃ nipātitam

tato mūrcchāmanuprāptā dṛṣṭvā putraṃ tathāvidham//
yaṣṭiprahāranirbhinnaṃ sarvāṃgarudhirokṣitam

atha labdhvā punaḥ saṃjñāṃ pralāpānakarodbahūn//
karuṇaṃ śokasaṃtaptā vāṣpaparyākulekṣaṇā

/
hāhā putra parityaktvā māṃ ca kvāsi vinirgataḥ //
anāvṛttikaraṃ sthānaṃ kiṃ sneho nāsti te mayi

/
kena tvaṃ nihataḥ putra pāpena ca durātmanā //
niṣpāpo'pi ca putra tvaṃ kasya kruddho'dyavai yamaḥ

sapurasya sarāṣṭrasya sakuṭuṃbasya durmateḥ //
yena tvaṃ nihato'dyāpi paṃcamyāṃ pūjito na ca

rajasā krīḍayitvā'dya samāgatya cirādatha//
kāmenotsaṃgamāgatya glāniṃ naiṣyati cāṃbaram

gadgadāni manojñāni janahāsyakarāṇi ca //
tvayā vinā'dya vākyāni ko vadiṣyati me puraḥ

piturutsaṃgamāśritya kūrcākarṣaṇapūrvakam //
kaḥ kariṣyati putrā'dya satoṣaṃ bhavatā vinā

niṣiddho'si mayā vatsa tvamāyāto'nupṛṣṭhataḥ //
martyalokamimaṃ tāta bahudoṣasamākulam

evaṃ vilapya nāgī sā saṃkruddhā śokakarṣitā //
taṃ mṛtaṃ sutamādāya jagāmānaṃtasaṃnidhau

tatastadagrataḥ kṣiptvā taṃ mṛtaṃ nijabālakam //
pralāpānakaroddīnā viyuktā kurarī yathā

nāgarājo'pi taṃ dṛṣṭvā svaputraṃ vinipātitam //
jagāma so'pi mūrcchāṃ ca putraśokena pīḍitaḥ

tataḥ sikto jalaiḥ śītaiḥ saṃjñāṃ labdhvā sa kṛcchrataḥ //
pralāpānkṛpaṇāṃścakre prākṛtaḥ puruṣo yathā

/
etasminnaṃtare nāgāḥ sarve tatra samāgatāḥ//
rurudurduḥkhitāḥ saṃto bāṣpaparyākulekṣaṇāḥ

vāsukiḥ padmajaḥ śaṃkhastakṣakaśca mahāviṣaḥ//
śaṃkhacūḍaḥ sacūḍaśca puṃḍarīkaśca dāruṇaḥ

añjano vāmanaścaiva kumudaśca tathā paraḥ //
kambalāśvatarau nāgau nāgaḥ karkoṭakastathā

puṣpadaṃtaḥ sudaṃtaśca mūṣako mūṣakādanaḥ //
elāpatraḥ supatraśca dīrghāsyaḥ puṣpavāhanaḥ

ete cānye tathā nāgāstatrā''yātāḥ sahasraśaḥ //
putraśokābhisataptaṃ jñātvā taṃ pannagādhipam

tataḥ saṃbodhya te sarve tamīśaṃ pavanāśanam//
pūrvavṛttaiḥ kathodbhedairdṛṣṭāṃtairvividhairapi

evaṃ saṃbodhitastaistu cirātpannagasattamaḥ //
agnidāhyaṃ tataścakre tasya putrasya duḥkhitaḥ

jaladānasya kāle ca sarpānsarvānuvāca saḥ //
sarvānnāgānpradānārthaṃ toyasya samupasthitān

nāhaṃ toyaṃ pradāsyāmi svaputrasya kathaṃcana //
bhavadbhiḥ prerito'pyevaṃ tathānyairapi bāṃdhavaiḥ

yāvattasya na duṣṭasya mama putrāṃtakāriṇaḥ //
sadāraputrabhṛtyasya vihito na parikṣayaḥ

evamuktvā tataḥ śeṣaḥ śodhayāmāsa taṃ dvijam //
yena saṃsūditaḥ putro daṃḍakāṣṭhena pāpmanā

tataḥ provāca tānnāgānpārśvasthānpannagādhipaḥ //
hāṭakeśvaraje kṣetre yāṃtu me suhṛduttamāḥ

putraghnaṃ taṃ nihatyā''śu sakuṭumbaparigraham//
camatkārapuraṃ sarvaṃ bhakṣaṇīyaṃ tataḥ param

tatraiva vasatiḥ kāryā samastaiḥ pannagottamaiḥ //
yathā bhūyo vasennaiva tathā kāryaṃ ca tatpuram

evamuktāstatastena nāgāḥ prādhānyataḥ śrutāḥ //
gatvātha satvaraṃ tatra prathamaṃ taṃ dvijottamam

devarātasutaṃ suptaṃ bhakṣayitvā tataḥ param //
tatkuṭuṃbaṃ samagraṃ ca krodhena mahatānvitāḥ

tato'nyānapi saṃkruddhā bālānvṛddhānkumārakān //
bhakṣayāmāsuḥ sarve te tiryagyonigatā api

etasminnaṃtare jātaḥ pure tatra sudāruṇaḥ //
ākraṃdo brāhmaṇeṃdrāṇāṃ sarpabhakṣaṇasaṃbhavaḥ

tatra bhūmau tathā'nyacca yatkiṃcidapi dṛśyate //
tatsarvaṃ pannagairvyāptaṃ raudraiḥ kṛṣṇavapurdharaiḥ

etasminnaṃtare prāptāḥ kecinmṛtyuvaśaṃ gatāḥ //
viṣasaṃ ghūrṇitāḥ kecitpatitā dharaṇītale

anye gṛhādikaṃ sarvaṃ parityajya sutādi ca //
vitrastāḥ paridhāvaṃti vanamuddiśya dūrataḥ

anye maṃtravido viprāḥ prayataṃte samaṃtataḥ //
maṃdaṃ dhāvaṃti saṃtrastā gṛhītvauṣadhayaḥ pare

evaṃ tatpuramuddiśya sarve te pannagottamāḥ //
pracaraṃti yathā kaścinna tatra brāhmaṇo vaset

atha śūnyaṃ puraṃ kṛtvā sarve te pannagottamāḥ //
vyacaransvecchayā tatra tīrtheṣvāyataneṣu ca

na kaścitpannagaḥ kṣetrāttyaktvā niryāti bāhyataḥ //
praviśenna paraḥ kaścittatra kṣetre ca mānavaḥ

vyavasthaivaṃ samudbhūtā sarpāṇāṃ mānuṣaiḥ saha /
vadhabhakṣaṇajā nyonyaṃ bāhyābhyaṃtarasaṃbhavā

etasminnaṃtare śeṣo muktvā duḥkhaṃ sutodbhavam //
prahṛṣṭaḥ pradadau toyaṃ tasya jātibhiranvitaḥ

atha te brāhmaṇāḥ kecitsarpebhyo bhayavihvalāḥ //
saśokā diṅmukhānyāśu te sarve saṃgatā mithaḥ

tato vanaṃ samājagmustrijāto yatra saṃsthitaḥ //
haralabdhavaro hṛṣṭaḥ sumahattapasi sthitaḥ

sa dṛṣṭvā tāñjanānsarvāṃstathā duḥkhapariplutān //
putradārādikaṃ smṛtvā rudataḥ karuṇaṃ bahu

so'pi duḥkhasamāyukto dṛṣṭvā tānsvapurodbhavān //
brāhmaṇeṃdrāṃstataḥ prāha bāṣpavyākulalocanaḥ

śṛṇvaṃtu brāhmaṇāḥ sarve vacanaṃ mama sāṃpratam //
mayā vinirgatenaiva tatpurāttoṣito haraḥ

tena mahyaṃ varo datto vāṃchito dvijasattamāḥ //
gṛhīto na mayādyāpi prārthayiṣyāmi sāṃpratam

yathā syātsaṃkṣayasteṣāṃ nāgānāṃ sudurātmanām //
yaiḥ kṛtaṃ naḥ puraṃ kṛtsnamudrasaṃ pāpakarmabhiḥ

evamuktvā'tha vipraḥ sa trijātaḥ parameśvaram //
prārthayāmāsa me deva taṃ varaṃ yaccha sāṃpratam

tataḥ provāca deveśaḥ prārthayasva drutaṃ dvija//
yenābhīṣṭaṃ prayacchāmi yadyapi syātsudurlabham

//
// trijāta uvāca // //
nāgairasmatpuraṃ kṛtsnaṃ kṛtaṃ janavivarjitam //
tattasmātte kṣayaṃ yāṃtu sarve vṛṣabhavāhana

yena tatpūryate viprairbhūyo'pi surasattama //
mamāpi jāyate kīrtiḥ svasthānoddharaṇodbhavā

// śrībhagavānuvāca // //
nāyuktaṃ vihitaṃ vipra pannagaistairmahātmabhiḥ //
nirdoṣaścāpi putro'tra yeṣāṃ vipreṇa sūditaḥ

viśeṣeṇa dvijaśreṣṭha saṃprāpte paṃcamīdine //
tatrā'pi śrāvaṇe māsi pūjyaṃte yatra pannagāḥ

tasmātte'haṃ pravakṣyāmi siddhamaṃtramanuttamam //
yasyoccāraṇamātreṇa sarppāṇāṃ naśyate viṣam

taṃ maṃtraṃ tatra gatvā tvaṃ tadviprairakhilairvṛtaḥ //
śrāvayasva mahābhāga tāraśabdena sarvaśaḥ

taṃ śrutvā ye na yāsyaṃti pātālaṃ pannagādhamāḥ //
yuṣmadvākyādbhaviṣyaṃti nirviṣāste na saṃśayaḥ

//
// trijāta uvāca // //
brūhi taṃ me mahāmaṃtraṃ sarvatīkṣṇavināśanam //
yena gatvā nijaṃ sthānaṃ sarpānutsādayāmyaham

// śrībhagavānuvāca // //
garaṃ viṣamiti proktaṃ na tatrāsti ca sāṃpratam //
matprasādāttvayā hyetaduccāryaṃ brāhmaṇottama // ७६
na garaṃ na garaṃ caitacchrutvā ye pannagādhamāḥ//
tatra sthāsyaṃti te vadhyā bhaviṣyaṃti yathāsukham

adyaprabhṛti tatsthānaṃ nagarākhyaṃ dharātale //
bhaviṣyati suvikhyātaṃ tava kīrtivivardhanam

tathānyopi ca yo vipro nāgaraḥ śuddhavaṃśajaḥ //
nagarākhyena maṃtreṇa abhimaṃtrya tridhā jalam

prāṇinaṃ kāla saṃdaṣṭamapi mṛtyuvaśaṃgatam //
prakariṣyati jīvāḍhyaṃ prakṣipya vadane svayam

/
anyatrāpi sthito martyo maṃtrametaṃ trirakṣaram //
yaḥ smariṣyati saṃsupto na hiṃsyaḥ syādaherhi saḥ

/
sthāvaraṃ jaṃgamaṃ vāpi kṛtrimaṃ vā garaṃ hi tat //
tadanena ca maṃtreṇa saṃspṛṣṭaṃ tvamṛtāyitam

ajīrṇaprabhavā rogā ye cānye jaṭharodbhavāḥ//
maṃtrasyāsya prabhāvena sarve yāṃti drutaṃ kṣayam

evamuktvā'tha taṃ vipraṃ bhagavānvṛṣabhadhvajaḥ //
jagāmādarśanaṃ paścādyathā dīpo vitailakaḥ

trijāto'pi samaṃ viprairhataśeṣaistu tairdrutam //
jagāma saṃprahṛṣṭātmā camatkārapuraṃ prati

evaṃ te brāhmaṇāḥ sarve trijātena samanvitāḥ //
na garaṃ na garaṃ proccairuccaraṃtaḥ samāyayuḥ

hāṭakeśvarajaṃ kṣetraṃ yattadvyāptaṃ samaṃtataḥ //
raudrairāśīviṣaiḥ krūraiḥ śeṣasyādeśamāśriteḥ

atha te pannagāḥ śrutvā siddhamaṃtra śivodbhavam //
nirviṣāstejasā hīnāḥ samantātte pradudravuḥ

valmīkānkecidāsādya citraraṃdhrāṃtarodbhavān //
anye cāpi prajagmuśca pātālaṃ daṃdaśūkakāḥ

ye kecidbhayasaṃtrastā vārddhakyena nipīḍitāḥ //
vālatvena tathā cānye śaknuvaṃti na sarpitum

te sarve brāhmaṇendraistaiḥ kṛtasya pratikārakaiḥ //
nihatāḥ pannagāstatra daṃḍakāṣṭhaiḥ sahasraśaḥ

evamutsādya tānsarvānbrāhmaṇāste gatavyathāḥ /
taṃ trijātaṃ puraskṛtya sthānakṛtyāni cakrire

evaṃ tannagaraṃ jātamasmātkālādanaṃtaram //
devadevasya bhargasya prasādena dvijottamāḥ

etadyaḥ paṭhate nityamākhyānaṃ nagarodbhavam //
na tasya sarpajaṃ kvāpi kathaṃcijjāyate bhayam / ९४ //
iti śrīskāde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye nagarasaṃjñotpattivarṇanaṃnāma caturdaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ