સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.114

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
સોઽપિ વિપ્રો દ્વિજશ્રેષ્ઠા વિસ્ફોટકપરિપ્લુતઃ ॥
લજ્જયા પરયા યુક્તો ગત્વા કિંચિદ્વનાંતરમ્

તતો વૈરાગ્યમાપન્નો રૌદ્રે તપસિ સંસ્થિતઃ ॥
ત્યક્ત્વા ગૃહાદિકં સર્વં સ્નેહં દારસુતોદ્ભવમ્

નિયમૈઃ સંયમૈશ્ચૈવ શોષયન્નાત્મનસ્તનુમ્ ॥
કિંચિજ્જલાશ્રયં ગત્વા સ્થાપયિત્વા મહેશ્વરમ્

તતઃ કાલેન મહતા તુષ્ટસ્તસ્ય મહેશ્વરઃ ॥
પ્રોવાચ દર્શનં ગત્વા પ્રાર્થયસ્વ યથેપ્સિતમ્

॥ ત્રિજાત ઉવાચ ॥ ॥
માતૃદોષાદહં દેવ વૈલક્ષ્યં પરમં ગતઃ ॥
મધ્યે બ્રાહ્મણમુખ્યાનામાનર્ત્તાધિપતેસ્તથા

અહં શક્નોમિ નો વક્તું કસ્યચિદ્દર્શિતું વિભો ॥
ત્રિજાતોઽસ્મીતિ વિજ્ઞાય ભૂરિવિદ્યાન્વિતોઽપિ ચ

તસ્માત્સર્વોત્તમસ્તેષામહં ચૈવ દ્વિજન્મનામ્ ॥
યથા ભવામિ દેવેશ તથા નીતિર્વિધીયતામ્

॥
॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
ચમત્કારપુરે વિપ્રા યે વસંતિ દ્વિજોત્તમ ॥
તેષાં સર્વોત્તમો નૂનં મત્પ્રસાદાદ્ભવિષ્યસિ

તસ્માત્કાલં પ્રતીક્ષસ્વ કઞ્ચિત્ત્વં બ્રાહ્મણોત્તમ ॥
સમયે સમનુપ્રાપ્તે ત્વાં ચ નેષ્યામિ તત્ર વૈ

એવમુક્ત્વા સ દેવેશસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
બ્રાહ્મણોઽપિ તપસ્તેપે તથા સંપૂજયન્હરમ્

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય મત્કારપુરે દ્વિજાઃ ॥
મૌદ્ગલ્યાન્વયસંભૂતો દેવરાતોઽભવદ્દ્વિજઃ

.
તસ્ય પુત્રઃ ક્રથોનામ યૌવનોદ્ધતવિગ્રહઃ ॥
સદા ગર્વસમાયુક્તઃ પૌરુષે ચ વ્યવસ્થિતઃ

સ કદાચિદ્યયૌ વિપ્રો નાગતીર્થં પ્રતિ દ્વિજાઃ ॥
શ્રાવણસ્યાસિતે પક્ષે પંચમ્યાં પર્યટન્વને

અથાપશ્યત્સ નાગેન્દ્રતનયં ભૂરિવર્ચ્ચસમ્ ॥
રુદ્રમાલમિતિ ખ્યાતં જનન્યા સહ સંગતમ્

અથાઽસૌ તં સમાલોક્ય સુલઘું સર્પ પુત્રકમ્ ॥
જલસર્પમિતિ જ્ઞાત્વા લગુડેન વ્યપોથયત્

હન્યમાનેન તેનાથ પ્રમુક્તઃ સુમહાન્સ્વનઃ ॥
હા માતસ્તાત તાતેતિ વિપન્નોઽસ્મિ નિરાગસઃ

સોઽપિ શ્રુત્વાઽથ તં શબ્દં બ્રાહ્મણો માનુષોદ્ભવમ્ ॥
સર્પસ્ય ભયસંત્રસ્તઃ સત્વરં સ્વગૃહં યયૌ

અથ સા જનની તસ્ય નિષ્ક્રાંતા સલિલાશ્રયાત્॥
યાવત્પશ્યતિ તીરસ્થં તાવત્પુત્રં નિપાતિતમ્

તતો મૂર્ચ્છામનુપ્રાપ્તા દૃષ્ટ્વા પુત્રં તથાવિધમ્॥
યષ્ટિપ્રહારનિર્ભિન્નં સર્વાંગરુધિરોક્ષિતમ્

અથ લબ્ધ્વા પુનઃ સંજ્ઞાં પ્રલાપાનકરોદ્બહૂન્॥
કરુણં શોકસંતપ્તા વાષ્પપર્યાકુલેક્ષણા

।
હાહા પુત્ર પરિત્યક્ત્વા માં ચ ક્વાસિ વિનિર્ગતઃ ॥
અનાવૃત્તિકરં સ્થાનં કિં સ્નેહો નાસ્તિ તે મયિ

।
કેન ત્વં નિહતઃ પુત્ર પાપેન ચ દુરાત્મના ॥
નિષ્પાપોઽપિ ચ પુત્ર ત્વં કસ્ય ક્રુદ્ધોઽદ્યવૈ યમઃ

સપુરસ્ય સરાષ્ટ્રસ્ય સકુટુંબસ્ય દુર્મતેઃ ॥
યેન ત્વં નિહતોઽદ્યાપિ પંચમ્યાં પૂજિતો ન ચ

રજસા ક્રીડયિત્વાઽદ્ય સમાગત્ય ચિરાદથ॥
કામેનોત્સંગમાગત્ય ગ્લાનિં નૈષ્યતિ ચાંબરમ્

ગદ્ગદાનિ મનોજ્ઞાનિ જનહાસ્યકરાણિ ચ ॥
ત્વયા વિનાઽદ્ય વાક્યાનિ કો વદિષ્યતિ મે પુરઃ

પિતુરુત્સંગમાશ્રિત્ય કૂર્ચાકર્ષણપૂર્વકમ્ ॥
કઃ કરિષ્યતિ પુત્રાઽદ્ય સતોષં ભવતા વિના

નિષિદ્ધોઽસિ મયા વત્સ ત્વમાયાતોઽનુપૃષ્ઠતઃ ॥
મર્ત્યલોકમિમં તાત બહુદોષસમાકુલમ્

એવં વિલપ્ય નાગી સા સંક્રુદ્ધા શોકકર્ષિતા ॥
તં મૃતં સુતમાદાય જગામાનંતસંનિધૌ

તતસ્તદગ્રતઃ ક્ષિપ્ત્વા તં મૃતં નિજબાલકમ્ ॥
પ્રલાપાનકરોદ્દીના વિયુક્તા કુરરી યથા

નાગરાજોઽપિ તં દૃષ્ટ્વા સ્વપુત્રં વિનિપાતિતમ્ ॥
જગામ સોઽપિ મૂર્ચ્છાં ચ પુત્રશોકેન પીડિતઃ

તતઃ સિક્તો જલૈઃ શીતૈઃ સંજ્ઞાં લબ્ધ્વા સ કૃચ્છ્રતઃ ॥
પ્રલાપાન્કૃપણાંશ્ચક્રે પ્રાકૃતઃ પુરુષો યથા

।
એતસ્મિન્નંતરે નાગાઃ સર્વે તત્ર સમાગતાઃ॥
રુરુદુર્દુઃખિતાઃ સંતો બાષ્પપર્યાકુલેક્ષણાઃ

વાસુકિઃ પદ્મજઃ શંખસ્તક્ષકશ્ચ મહાવિષઃ॥
શંખચૂડઃ સચૂડશ્ચ પુંડરીકશ્ચ દારુણઃ

અઞ્જનો વામનશ્ચૈવ કુમુદશ્ચ તથા પરઃ ॥
કમ્બલાશ્વતરૌ નાગૌ નાગઃ કર્કોટકસ્તથા

પુષ્પદંતઃ સુદંતશ્ચ મૂષકો મૂષકાદનઃ ॥
એલાપત્રઃ સુપત્રશ્ચ દીર્ઘાસ્યઃ પુષ્પવાહનઃ

એતે ચાન્યે તથા નાગાસ્તત્રાઽઽયાતાઃ સહસ્રશઃ ॥
પુત્રશોકાભિસતપ્તં જ્ઞાત્વા તં પન્નગાધિપમ્

તતઃ સંબોધ્ય તે સર્વે તમીશં પવનાશનમ્॥
પૂર્વવૃત્તૈઃ કથોદ્ભેદૈર્દૃષ્ટાંતૈર્વિવિધૈરપિ

એવં સંબોધિતસ્તૈસ્તુ ચિરાત્પન્નગસત્તમઃ ॥
અગ્નિદાહ્યં તતશ્ચક્રે તસ્ય પુત્રસ્ય દુઃખિતઃ

જલદાનસ્ય કાલે ચ સર્પાન્સર્વાનુવાચ સઃ ॥
સર્વાન્નાગાન્પ્રદાનાર્થં તોયસ્ય સમુપસ્થિતાન્

નાહં તોયં પ્રદાસ્યામિ સ્વપુત્રસ્ય કથંચન ॥
ભવદ્ભિઃ પ્રેરિતોઽપ્યેવં તથાન્યૈરપિ બાંધવૈઃ

યાવત્તસ્ય ન દુષ્ટસ્ય મમ પુત્રાંતકારિણઃ ॥
સદારપુત્રભૃત્યસ્ય વિહિતો ન પરિક્ષયઃ

એવમુક્ત્વા તતઃ શેષઃ શોધયામાસ તં દ્વિજમ્ ॥
યેન સંસૂદિતઃ પુત્રો દંડકાષ્ઠેન પાપ્મના

તતઃ પ્રોવાચ તાન્નાગાન્પાર્શ્વસ્થાન્પન્નગાધિપઃ ॥
હાટકેશ્વરજે ક્ષેત્રે યાંતુ મે સુહૃદુત્તમાઃ

પુત્રઘ્નં તં નિહત્યાઽઽશુ સકુટુમ્બપરિગ્રહમ્॥
ચમત્કારપુરં સર્વં ભક્ષણીયં તતઃ પરમ્

તત્રૈવ વસતિઃ કાર્યા સમસ્તૈઃ પન્નગોત્તમૈઃ ॥
યથા ભૂયો વસેન્નૈવ તથા કાર્યં ચ તત્પુરમ્

એવમુક્તાસ્તતસ્તેન નાગાઃ પ્રાધાન્યતઃ શ્રુતાઃ ॥
ગત્વાથ સત્વરં તત્ર પ્રથમં તં દ્વિજોત્તમમ્

દેવરાતસુતં સુપ્તં ભક્ષયિત્વા તતઃ પરમ્ ॥
તત્કુટુંબં સમગ્રં ચ ક્રોધેન મહતાન્વિતાઃ

તતોઽન્યાનપિ સંક્રુદ્ધા બાલાન્વૃદ્ધાન્કુમારકાન્ ॥
ભક્ષયામાસુઃ સર્વે તે તિર્યગ્યોનિગતા અપિ

એતસ્મિન્નંતરે જાતઃ પુરે તત્ર સુદારુણઃ ॥
આક્રંદો બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં સર્પભક્ષણસંભવઃ

તત્ર ભૂમૌ તથાઽન્યચ્ચ યત્કિંચિદપિ દૃશ્યતે ॥
તત્સર્વં પન્નગૈર્વ્યાપ્તં રૌદ્રૈઃ કૃષ્ણવપુર્ધરૈઃ

એતસ્મિન્નંતરે પ્રાપ્તાઃ કેચિન્મૃત્યુવશં ગતાઃ ॥
વિષસં ઘૂર્ણિતાઃ કેચિત્પતિતા ધરણીતલે

અન્યે ગૃહાદિકં સર્વં પરિત્યજ્ય સુતાદિ ચ ॥
વિત્રસ્તાઃ પરિધાવંતિ વનમુદ્દિશ્ય દૂરતઃ

અન્યે મંત્રવિદો વિપ્રાઃ પ્રયતંતે સમંતતઃ ॥
મંદં ધાવંતિ સંત્રસ્તા ગૃહીત્વૌષધયઃ પરે

એવં તત્પુરમુદ્દિશ્ય સર્વે તે પન્નગોત્તમાઃ ॥
પ્રચરંતિ યથા કશ્ચિન્ન તત્ર બ્રાહ્મણો વસેત્

અથ શૂન્યં પુરં કૃત્વા સર્વે તે પન્નગોત્તમાઃ ॥
વ્યચરન્સ્વેચ્છયા તત્ર તીર્થેષ્વાયતનેષુ ચ

ન કશ્ચિત્પન્નગઃ ક્ષેત્રાત્ત્યક્ત્વા નિર્યાતિ બાહ્યતઃ ॥
પ્રવિશેન્ન પરઃ કશ્ચિત્તત્ર ક્ષેત્રે ચ માનવઃ

વ્યવસ્થૈવં સમુદ્ભૂતા સર્પાણાં માનુષૈઃ સહ ।
વધભક્ષણજા ન્યોન્યં બાહ્યાભ્યંતરસંભવા

એતસ્મિન્નંતરે શેષો મુક્ત્વા દુઃખં સુતોદ્ભવમ્ ॥
પ્રહૃષ્ટઃ પ્રદદૌ તોયં તસ્ય જાતિભિરન્વિતઃ

અથ તે બ્રાહ્મણાઃ કેચિત્સર્પેભ્યો ભયવિહ્વલાઃ ॥
સશોકા દિઙ્મુખાન્યાશુ તે સર્વે સંગતા મિથઃ

તતો વનં સમાજગ્મુસ્ત્રિજાતો યત્ર સંસ્થિતઃ ॥
હરલબ્ધવરો હૃષ્ટઃ સુમહત્તપસિ સ્થિતઃ

સ દૃષ્ટ્વા તાઞ્જનાન્સર્વાંસ્તથા દુઃખપરિપ્લુતાન્ ॥
પુત્રદારાદિકં સ્મૃત્વા રુદતઃ કરુણં બહુ

સોઽપિ દુઃખસમાયુક્તો દૃષ્ટ્વા તાન્સ્વપુરોદ્ભવાન્ ॥
બ્રાહ્મણેંદ્રાંસ્તતઃ પ્રાહ બાષ્પવ્યાકુલલોચનઃ

શૃણ્વંતુ બ્રાહ્મણાઃ સર્વે વચનં મમ સાંપ્રતમ્ ॥
મયા વિનિર્ગતેનૈવ તત્પુરાત્તોષિતો હરઃ

તેન મહ્યં વરો દત્તો વાંછિતો દ્વિજસત્તમાઃ ॥
ગૃહીતો ન મયાદ્યાપિ પ્રાર્થયિષ્યામિ સાંપ્રતમ્

યથા સ્યાત્સંક્ષયસ્તેષાં નાગાનાં સુદુરાત્મનામ્ ॥
યૈઃ કૃતં નઃ પુરં કૃત્સ્નમુદ્રસં પાપકર્મભિઃ

એવમુક્ત્વાઽથ વિપ્રઃ સ ત્રિજાતઃ પરમેશ્વરમ્ ॥
પ્રાર્થયામાસ મે દેવ તં વરં યચ્છ સાંપ્રતમ્

તતઃ પ્રોવાચ દેવેશઃ પ્રાર્થયસ્વ દ્રુતં દ્વિજ॥
યેનાભીષ્ટં પ્રયચ્છામિ યદ્યપિ સ્યાત્સુદુર્લભમ્

॥
॥ ત્રિજાત ઉવાચ ॥ ॥
નાગૈરસ્મત્પુરં કૃત્સ્નં કૃતં જનવિવર્જિતમ્ ॥
તત્તસ્માત્તે ક્ષયં યાંતુ સર્વે વૃષભવાહન

યેન તત્પૂર્યતે વિપ્રૈર્ભૂયોઽપિ સુરસત્તમ ॥
મમાપિ જાયતે કીર્તિઃ સ્વસ્થાનોદ્ધરણોદ્ભવા

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
નાયુક્તં વિહિતં વિપ્ર પન્નગૈસ્તૈર્મહાત્મભિઃ ॥
નિર્દોષશ્ચાપિ પુત્રોઽત્ર યેષાં વિપ્રેણ સૂદિતઃ

વિશેષેણ દ્વિજશ્રેષ્ઠ સંપ્રાપ્તે પંચમીદિને ॥
તત્રાઽપિ શ્રાવણે માસિ પૂજ્યંતે યત્ર પન્નગાઃ

તસ્માત્તેઽહં પ્રવક્ષ્યામિ સિદ્ધમંત્રમનુત્તમમ્ ॥
યસ્યોચ્ચારણમાત્રેણ સર્પ્પાણાં નશ્યતે વિષમ્

તં મંત્રં તત્ર ગત્વા ત્વં તદ્વિપ્રૈરખિલૈર્વૃતઃ ॥
શ્રાવયસ્વ મહાભાગ તારશબ્દેન સર્વશઃ

તં શ્રુત્વા યે ન યાસ્યંતિ પાતાલં પન્નગાધમાઃ ॥
યુષ્મદ્વાક્યાદ્ભવિષ્યંતિ નિર્વિષાસ્તે ન સંશયઃ

॥
॥ ત્રિજાત ઉવાચ ॥ ॥
બ્રૂહિ તં મે મહામંત્રં સર્વતીક્ષ્ણવિનાશનમ્ ॥
યેન ગત્વા નિજં સ્થાનં સર્પાનુત્સાદયામ્યહમ્

॥ શ્રીભગવાનુવાચ ॥ ॥
ગરં વિષમિતિ પ્રોક્તં ન તત્રાસ્તિ ચ સાંપ્રતમ્ ॥
મત્પ્રસાદાત્ત્વયા હ્યેતદુચ્ચાર્યં બ્રાહ્મણોત્તમ ॥ ૭૬
ન ગરં ન ગરં ચૈતચ્છ્રુત્વા યે પન્નગાધમાઃ॥
તત્ર સ્થાસ્યંતિ તે વધ્યા ભવિષ્યંતિ યથાસુખમ્

અદ્યપ્રભૃતિ તત્સ્થાનં નગરાખ્યં ધરાતલે ॥
ભવિષ્યતિ સુવિખ્યાતં તવ કીર્તિવિવર્ધનમ્

તથાન્યોપિ ચ યો વિપ્રો નાગરઃ શુદ્ધવંશજઃ ॥
નગરાખ્યેન મંત્રેણ અભિમંત્ર્ય ત્રિધા જલમ્

પ્રાણિનં કાલ સંદષ્ટમપિ મૃત્યુવશંગતમ્ ॥
પ્રકરિષ્યતિ જીવાઢ્યં પ્રક્ષિપ્ય વદને સ્વયમ્

।
અન્યત્રાપિ સ્થિતો મર્ત્યો મંત્રમેતં ત્રિરક્ષરમ્ ॥
યઃ સ્મરિષ્યતિ સંસુપ્તો ન હિંસ્યઃ સ્યાદહેર્હિ સઃ

।
સ્થાવરં જંગમં વાપિ કૃત્રિમં વા ગરં હિ તત્ ॥
તદનેન ચ મંત્રેણ સંસ્પૃષ્ટં ત્વમૃતાયિતમ્

અજીર્ણપ્રભવા રોગા યે ચાન્યે જઠરોદ્ભવાઃ॥
મંત્રસ્યાસ્ય પ્રભાવેન સર્વે યાંતિ દ્રુતં ક્ષયમ્

એવમુક્ત્વાઽથ તં વિપ્રં ભગવાન્વૃષભધ્વજઃ ॥
જગામાદર્શનં પશ્ચાદ્યથા દીપો વિતૈલકઃ

ત્રિજાતોઽપિ સમં વિપ્રૈર્હતશેષૈસ્તુ તૈર્દ્રુતમ્ ॥
જગામ સંપ્રહૃષ્ટાત્મા ચમત્કારપુરં પ્રતિ

એવં તે બ્રાહ્મણાઃ સર્વે ત્રિજાતેન સમન્વિતાઃ ॥
ન ગરં ન ગરં પ્રોચ્ચૈરુચ્ચરંતઃ સમાયયુઃ

હાટકેશ્વરજં ક્ષેત્રં યત્તદ્વ્યાપ્તં સમંતતઃ ॥
રૌદ્રૈરાશીવિષૈઃ ક્રૂરૈઃ શેષસ્યાદેશમાશ્રિતેઃ

અથ તે પન્નગાઃ શ્રુત્વા સિદ્ધમંત્ર શિવોદ્ભવમ્ ॥
નિર્વિષાસ્તેજસા હીનાઃ સમન્તાત્તે પ્રદુદ્રવુઃ

વલ્મીકાન્કેચિદાસાદ્ય ચિત્રરંધ્રાંતરોદ્ભવાન્ ॥
અન્યે ચાપિ પ્રજગ્મુશ્ચ પાતાલં દંદશૂકકાઃ

યે કેચિદ્ભયસંત્રસ્તા વાર્દ્ધક્યેન નિપીડિતાઃ ॥
વાલત્વેન તથા ચાન્યે શક્નુવંતિ ન સર્પિતુમ્

તે સર્વે બ્રાહ્મણેન્દ્રૈસ્તૈઃ કૃતસ્ય પ્રતિકારકૈઃ ॥
નિહતાઃ પન્નગાસ્તત્ર દંડકાષ્ઠૈઃ સહસ્રશઃ

એવમુત્સાદ્ય તાન્સર્વાન્બ્રાહ્મણાસ્તે ગતવ્યથાઃ ।
તં ત્રિજાતં પુરસ્કૃત્ય સ્થાનકૃત્યાનિ ચક્રિરે

એવં તન્નગરં જાતમસ્માત્કાલાદનંતરમ્ ॥
દેવદેવસ્ય ભર્ગસ્ય પ્રસાદેન દ્વિજોત્તમાઃ

એતદ્યઃ પઠતે નિત્યમાખ્યાનં નગરોદ્ભવમ્ ॥
ન તસ્ય સર્પજં ક્વાપિ કથંચિજ્જાયતે ભયમ્ । ૯૪ ॥
ઇતિ શ્રીસ્કાદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે નગરસંજ્ઞોત્પત્તિવર્ણનંનામ ચતુર્દશોત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ