Skanda Purana · Chapter 6.113

// sūta uvāca // //
tataste brāhmaṇāḥ sarve gatakopā dadhurmatim //
yajñakarmasu gārhasthye putrapautrasamudbhave

etasminnaṃtare rājā sa tānprāptāndvijottamān//
śrutvā bhakti samāyuktaḥ praṇāmārthamupāgataḥ

śrutvā kopagatāṃ vārtāmupaśāmakṛtāṃ tathā //
gārhasthyāpratipannānāṃ vākyairbhāryāsamudbhavaiḥ

tataḥ praṇamya tānsarvānsāṣṭāṃgaṃ sa mahīpatiḥ //
tataḥ kṛtāṃjalipuṭaḥ provāca vinataḥ sthitaḥ

yuṣmadīyaprasādena saṃprāptaṃ janmanaḥ phalam //
mayā rogavināśena tasmādbrūta karomi kim

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
bhāryayā tava rājeṃdra vayaṃ sarvatra vāsinaḥ //
nītāḥ kṛtārthatāṃ dattvā ratnāni vividhāni ca

tasmātpuravaraṃ kṛtvā kṣetre'traiva suśobhane //
asmākaṃ dehi gārhasthyaṃ yena samyakprajāyate

yajāmo vividhairyajñaiḥ sadā saṃpūrṇadakṣiṇaiḥ /
imaṃ lokaṃ paraṃ caiva sādhayāmaḥ sadāsthitāḥ

tacchrutvā pārthivo hṛṣṭastathetyuktvā tataḥ param //
anukūladine prāpte śilpānāhūya bhūriśaḥ

puraṃ prakalpayāmāsa bahuprākārasaṃkulam//
prākāraparikhāyuktaṃ gopuraiḥ samalaṃkṛtam

athāṣṭaṣaṣṭiviprāṇāṃ tatra madhye nṛpottamaḥ //
aṣṭaṣaṣṭigṛhāṇyeva cakāra subṛhaṃti ca

mattavāraṇajuṣṭāni dīrghikāsahitāni ca //
gṛhodyānaiḥ sametāni yathā rājagṛhāṇi ca

tathā kṛtvā'tha ratnaughaiḥ pūrayitvā tathā paraiḥ/
dadau tebhyo aṣṭaṣaṣṭiṃ ca grāmāṇāṃ tadanaṃtaram

tataḥ sarvānsamāhūya putrapautrāṃstadagrataḥ//
provāca tāranādena śrūyatāṃ jalpato mama

etatpuraṃ mayā dattamebhirgrāmaiḥ samanvitam //
etebhyo brāhmaṇeṃdrebhyaḥ śraddhāpūtena cetasā

tasmādrakṣā prakartavyā yathā na syātkṣatiḥ kvacit //
kaṣṭaṃ vā brāhmaṇeṃdrāṇāṃ tathā caiva parābhavam

asmadvaṃśasamudbhūto yastvetāṃstoṣayiṣyati //
anyo vā bhūpatirvṛddhimagryāṃ nūnaṃ sa yāsyati

yaścāparādhasaṃyuktānetānkhedaṃ nayiṣyati //
yojayiṣyati vā kleśairvividhairvā parābhavaiḥ //
sa śatrubhiḥ parābhūto veṣṭito vividhairgadaiḥ

iha loke viyogādīnprāpya kleśānsudāruṇān//
rauravādiṣu raudreṣu narakeṣu prayāsyati/ १९ //
evamuktvā tataḥ sarvaṃ teṣāṃ kṛtyaṃ mahīpatiḥ //
svayamevākaronnityaṃ divārātramataṃdritaḥ

atha tā brāhmaṇeṃdrāṇāṃ bhāryāḥ sarvāḥ dvijottamāḥ //
damayaṃtyāḥ samāsādya prāsādaṃ snehavatsalāḥ

kuṃkumāgarukarpūraiḥ puṣpairgaṃdhaiḥ pṛthagvidhaiḥ //
tadarccā pūjayāmāsuḥ sa ca rājā dinedine

atha tāḥ procuranyonyaṃ tāpasyastatpuraḥ sthitāḥ //
tasyabhūpasya saṃtoṣaṃ janayaṃtyo dvijottamāḥ

yadāsmākaṃ gṛhe vṛddhiḥ kadācitsaṃbhaviṣyati //
tadagrataśca paścācca damayaṃtyāḥ prapūjanam//
kariṣyāmo na saṃdehaḥ sarvakṛtyeṣu sarvadā

enāṃ dṛṣṭvā kumārī yā vedimadhyaṃ gamiṣyati//
sā bhaviṣyatyasaṃdehaḥ patyuḥ prāṇasamā sadā

tasmātsarvaprayatnena kanyāyajña upasthite //
damayaṃtī pradraṣṭavyā pūjanīyā prayatnataḥ

// sūta uvāca //
evaṃ tatra pure tena bhūbhujā sumahātmanā /
aṣṭaṣaṣṭiṃ ca saṃsthāpya gotrāṇāṃ nirvṛtiḥ kṛtā

teṣāmapi ca catvāri gotrāṇyura gajādbhayāt//
gatāni tatra yatra syustāni pūrvodbhavāni ca /
catuḥṣaṣṭiḥ sthitā tatra pure śeṣā dvijanmanām

// ṛṣaya ūcuḥ // //
kīdṛṅanāgabhayaṃ teṣāṃ yena te vigatā vibho /
parityajya nijaṃ sthānametanno vistarādvada

// sūta uvāca // //
ānarttādhipatiḥ pūrvamāsīnnāmnā prabhaṃjanaḥ //
dharmajñaḥ supratāpī ca parapakṣakṣayāvahaḥ

tatastasya suto jajñe prāpte vayasi paścime //
aniṣṭasthānasaṃstheṣu graheṣu dvija sattamāḥ

/
tatastena samāhūya daivajñāñchāstrapaṃḍitān/
teṣāṃ niveditaṃ sarvaṃ kālaṃ tasya samudbhavam

daivajñā ūcuḥ//
eṣa te pṛthivīpāla jātaḥ putraḥ sugarhita/
kāle 'niṣṭaprade raudre gaṃḍāṃta tritayodbhave.३३//
kathaṃcidapi yadyeṣa jīvayiṣyati pārthiva/
pitṛmātṛpurārthe ca deśānutsādayiṣyati

// rājovāca // //
asti kaścidupāyo'tra daivo vā mānuṣo'pi vā //
yena saṃjāyate kṣemaṃ putrasya viṣayasya ca

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
yathā samutthitaṃ yaṃtraṃ yaṃtreṇa pratihanyate//
yathā bāṇaprahārāṇāṃ kavacaṃ vāraṇaṃ bhaveta //
tathā grahavikārāṇāṃ śāṃtirbhavati vāraṇam

tasmānnityamanudvignaḥ śāṃtikaṃ kuru bhūpate //
yena sarve grahāḥ saumyā jāyaṃte ca śubhāvahāḥ

aniṣṭasthānasaṃstheṣu graheṣu viṣameṣu ca//
tataḥ sa satvaṃ gatvā camatkārapuraṃ nṛpaḥ

tatra viprānsamāveśya sarvānprovāca sādaram/
vayaṃ yuṣmatprasādena rājyaṃ kurmaḥ sadaiva hi

ye 'tītā ye bhaviṣyaṃti vaṃśe 'smākaṃ nṛpottamāḥ//
bhavaṃto 'tra gatisteṣāṃ sasyānāṃ nīrado yathā

yadatra matsuto jāto duṣṭasthānasthitairgrahaiḥ //
daivajñaiḥ śāṃtikaṃ proktaṃ tasyāniṣṭasya śāṃtidam

tasmātkuruta vipreṃdrā yathoktaṃ śāṃtikaṃ mama //
na putraśca rāṣṭraṃ ca vibhavaśca vivardhate

tataste brāhmaṇāḥ procuḥ saṃmaṃtryā'tha parasparam //
kṣemāya tava bhūnātha kariṣyāmo'tra śāṃtikam //'

sadeva niyatāḥ saṃtaḥ śāṃtāḥ ṣoḍaśa te dvijāḥ //
upahārāḥ sadā preṣyāstvayā bhaktyā mahīpate //
māsāṃte cābhiṣekaśca grāhyo rudraghaṭodbhavaḥ

evaṃ prakurvatastubhyaṃ putro vṛddhiṃ prayāsyati /
tathā rāṣṭraṃ ca kośaśca yaccānyadapi kiṃcana

tataḥ praṇamya tānhṛṣṭo gatvā nijaniveśanam//
utsavaṃ putrajanmotthaṃ cakre taiḥ preritaḥ sadā

saṃbhārānpreṣayāmāsa camatkārapure tataḥ //
māsāṃte cābhiṣekaśca grāhyo vai vidhipūrvakam

te'pi brāhmaṇaśārdūlāścātuścaraṇasaṃbhavāḥ //
krameṇa śāṃtikaṃ cakrurbrahmacaryaparāyaṇāḥ

māsaṃ māsaṃ prati sadā śāṃtā dāṃtā jiteṃdriyāḥ //
tato māsā vasāne'nye cakrustacchāṃtikaṃ dvijāḥ

so'pi rājā'tha māsāṃte samāgatya subhaktitaḥ //
abhiṣekaṃ samādāya pūjayitvā dvijottamān

vāsobhirmukuṭaiścaiva gobhūdānena kevalam //
saṃtarpyānyāṃstathā viprānsvasthānaṃ yāti bhūmipaḥ

evaṃ pravartamāne ca śāṃtike tatra bhūpateḥ //
jagāma sumahānkālaḥ kṣemārogyadhanāgamaiḥ

kasyacittvatha kālasya māsādāvapi bhūpateḥ //
prārabdhe śāṃtike tasminmahāvyādhirajāyata //

tatputrasya viśeṣeṇa tathaivāṃtaḥpurasya ca //
rāṣṭrasya ca samagrasya vāhanānāṃ tathā kṣayaḥ

sa tataḥ preṣayāmāsa śāṃtyarthaṃ tatra satpure //
susaṃbhārānviśeṣeṇa dakṣiṇāśca viśeṣataḥ

yathāyathā dvijāstatra homaṃ kurvaṃti pāvake //
tathā sarve viśeṣeṇa rogā vardhaṃti sarvaśaḥ

mriyante vājinastasya bṛhanto vāraṇāstathā //
śatravaḥ sarvakāṣṭhāsu vigrahārthamupasthitāḥ

tataḥ sa vyākulībhūto rogagrasto mahīpatiḥ //
camatkārapuraṃ prāpya sarvānviprānuvāca ha

yuṣmābhiḥ svāmibhiḥ saṃsthairāpado'bhibhavaṃti mām//
tatkimetanmahābhāgāḥ kṣīyante mama saṃpadaḥ //
rogāścaiva vivardhaṃte śatrusaṃghaiḥ samanvitāḥ

tasmādviśeṣato homaḥ kāryo rogapraśāṃtaye //.
dānāni ca viśiṣṭāni pradāsyāmi dvijanmanām //

tataste brāhmaṇāḥ sarve pratyakṣaṃ tasya bhūpateḥ //
cakruḥ samāhitā bhūtvā śāṃtikaṃ taddhitāya ca

yathāyathā prayuñjīranhomāṃte susamā hitāḥ //
tathātathāsya bhūpasya vṛddhiṃ rogaḥ pragacchati

etasminnaṃtare kruddhāste sarve dvijasattamāḥ //
grahānuddiśya sūryādīñchāpāya kṛtaniścayāḥ

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
pūjitā api sadbhaktyā vidhānena tathā grahāḥ //
pīḍayaṃti puraṃ rājñaḥ saputrapaśubāṃdhavam

evaṃ te niścayaṃ kṛtvā śucībhūya samāhitāḥ //
yāvadyacchaṃti tacchāpaṃ grahebhyaḥ krodhamūrchitāḥ

tāvadvahniruvācedaṃ mūrto bhūtvā dvijottamān //
mā prayacchata vipreṃdrāḥ śāpaṃ kopātkathaṃcana

grahebhyo doṣamuktebhyaḥ śrūyatāṃ vacanaṃ mama //
māsimāsi prakurvaṃti homaṃ te ṣoḍaśa dvijāḥ //

teṣāṃ madhyasthitaścaikastrijāto brāhmaṇādhamaḥ //
tena taddūṣitaṃ dravyaṃ samagraṃ homasaṃbhavam // ६८-//
mayā dattaṃ na gṛhṇaṃti te grahā bhāskarādayaḥ //
tena kurvaṃti bhūpasya pīḍāmapyadhikāmimām

tasmādenaṃ parityajya homaṃ kuruta mā ciram //
yena prītiṃ parāṃ yāṃti grahāḥ sarve'rkapūrvakāḥ //

ārogyaśca bhavedrājā gataśatruḥ sutānvitaḥ //
satataṃ sukhamabhyeti macchāṃtikaprabhāvataḥ

evamuktvā sa bhagavānvahniścādarśanaṃ gataḥ //
te'pi viprā viṣaṇṇāsyā lajjayā parayā vṛtāḥ

tatastaṃ pāvakaṃ bhūyaḥ stuvaṃtastatra ca sthitāḥ //
procurvaiśvānaraṃ brūhi trijāto yo'tra ca dvijaḥ

yena taṃ saṃparityajya kurmaḥ karma praśāṃtaye //
niḥśeṣameva doṣāṇāṃ bhūpasyāsya mahātmanaḥ

// vahniruvāca // //
nāhaṃ doṣaṃ dvijedrāṇāṃ jānannapi kathaṃcana //
bravīmi brāhmaṇā vandyā mama sarve dharātale

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
yadi taṃ brāhmaṇaṃ vahne nāsmākaṃ kīrtayiṣyasi //
tatte śāpaṃ pradāsyāmastasmācchīghraṃ vadasva naḥ

// sūta uvāca // //
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā vahnirbhayasamanvitaḥ //
ciraṃ viciṃtayāmāsa kurve'taḥ kiṃ śubhāvaham

brāhmaṇaṃ dūṣayiṣyāmi yadi tāvacca pātakam //
bhaviṣyati na saṃdehaḥ śāpaścāpi tadudbhavaḥ //

kīrtayiṣyāmi vā naiva vidyamānaṃ dvijottamam //
śapiṣyati na saṃdehaḥ kruddhā āśīviṣopamāḥ

evaṃ ciṃtayatastasya gātre svedo'bhavanmahān//
yena tatpūritaṃ kuṇḍaṃ homārthaṃ yatprakalpitam

/
tataḥ provāca tānviprānkṛtāṃjalipuṭaḥ sthitaḥ/
vepamāno bhayatrastaḥkuṇḍānniṣkramya pāvakaḥ

nāhaṃ svajihvayā doṣaṃ brāhmaṇasya samudbhavam //
kathañcitkīrtayiṣyāmi tasmācchṛṇvantu bho dvijāḥ

atra sveda jale viprā ye sthitāḥ ṣoḍaśa dvijāḥ //
te snānamadya kurvaṃtu praviśuddhyarthamātmanaḥ

eteṣāṃ madhyago yaśca trijātaḥ sa bhaviṣyati //
tasya visphoṭakairyuktaṃ snātasyāṃgaṃ bhaviṣyati

tataste brāhmaṇāḥ sarve kramāttatra nimajjanam //
cakruḥ śuddhiṃ gatāścāpi muktvaikaṃ brāhmaṇaṃ tadā //

hāhākārastato jajñe mahāṃstatra janodbhavaḥ //
dṛṣṭvā visphoṭakairyuktamakasmāttaṃ dvijottamam

so'pi lajjānvito vipraḥ kṛtvā'dho vadanaṃ tataḥ //
niṣkrāṃto'tha sabhāmadhyātsthānādviprasamudbhavāt

// vahniruvāca // //
etadvaḥ sādhitaṃ kṛtyaṃ mayā pūrvaṃ dvijottamāḥ/
tasmādyāsye nijaṃ sthānaṃ bhavadbhiḥ pāramāpitaḥ

na vṛthā darśanaṃ me syādapi svapre dvijottamāḥ //
tasmātsamprārthyatāṃ kiṃcidabhīṣṭaṃ hṛdi saṃsthitam

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
etattava jalaṃ vahne svedajaṃ sarvadaiva tu //
sthiraṃ bhavatu cātraiva viśuddhyarthaṃ dvijanmanām

anyajāto naro yo'tra prakaroti nimajjanam //
tasya cihnaṃ tvayā kāryaṃ visphoṭakasamudbhavam

bāḍhamityeva sa procyā gatoṃ'tardhānameva hi// //
pāvakaste dvijāḥ sarve maṃtraṃ cakruḥ parasparam

adyaprabhṛti sarveṣāṃ brāhmaṇānāṃ samudbhavam //
śuddhiratra prakartavyā pitṛmātṛsamuddbhavā

'
camatkārapurottho yaḥ kaścidvipraḥ prakīrtitaḥ //
so'tra snāto viśuddhaśca vijñeyaḥ kulaputrakaḥ

tasmai kanyā pradātavyā sa śrāddhārho bhaviṣyati/ //
dharmakṛtyeṣu sarveṣu yojanīyaḥ sa eva hi

aṣṭaṣaṣṭiṣu gotreṣu militeṣu yathākramam //
tatpratyakṣaṃ viśuddho yaḥ sa śuddhaḥ paṃktipāvanaḥ

apavādāśca ye kecidbrahmahatyādikāḥ sthitāḥ //
anye'pi durjanaiḥ proktā dharmasandehakārakāḥ

te sarve'tra viśuddhāḥ syurvijñeyāḥ kulaputrakāḥ //
apavādāstathā cānye nāśaṃ yāsyaṃti cākhilāḥ

yāvannātra kṛtaṃ snānaṃ pratyakṣaṃ ca dvijanmanām//
sarveṣāṃ tāvadevā'tra na sa vipro bhavetsphuṭam

// sūta uvāca // //
evaṃ te samayaṃ kṛtvā camatkārapurodbhavāḥ //
brāhmaṇāḥ śāṃtikaṃ cakrurhitārthaṃ tasya bhūpateḥ //

/
tasminkuṇḍe tataḥ snānaṃ kṛtaṃ sarvairmahātmabhiḥ //
bhayatrastairviśuddhyarthaṃ śeṣairapi mahātmabhiḥ

tato nīrogatāṃ prāptaḥ sa bhūpastatkṣaṇādvijāḥ //
yastatra kurute snānamadyāpi dvijasattamāḥ

kārtikyāṃ paradārotthaiḥ sa vimucyeta pātakaiḥ //
eṣāṃ yugatraye śuddhirāsīttatra dvijanmanām //

kulaśīlavihīnānāmanyeṣāmapi pāpmanām //
matvā kaliyugaṃ ghoraṃ paradārasuraṃjitam //
tatra śuddhistataḥ sarvaiḥ kṛtā vipraiśca vācikā //

purato devadevasya brahmaṇo dvijasattamāḥ //
pitṛmātṛjavaṃśasya viśuddhyarthamataṃdritaiḥ //

adyāpi kurute tatra yaḥ snānaṃ dvijasattamāḥ //
trijāto dahyate tatra vahninā sa na saṃśayaḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakevarakṣetramāhātmye damayantyupākhyāne trijātakaviśuddhaye'gnikuṃḍamāhātmyavarṇanaṃnāma trayodaśottaraśatatamo'dhyāyaḥ