Skanda Purana · Chapter 6.11

ṛṣaya ūcuḥ // //
camatkāraḥ kathaṃ rājā muktaḥ kuṣṭhena sūtaja //
kathaṃ tena tapastaptaṃ kiyatkālaṃ ca bhūbhujā

katame brāhmaṇāste vai śaṃkhatīrthaṃ pradarśitam //
yaistasya rogamuktyarthaṃ duḥkhitasya mahātmanaḥ

katamaṃ śaṃkhatīrthaṃ tatkasminsthāne vyavasthitam //
kiṃprabhāvaṃ ca niḥśeṣaṃ sarvaṃ vistarato vada

// sūta uvāca // //
ahaṃ vaḥ kīrtayiṣyāmi kathāmetāṃ manoharām //
sarvapāpaharāṃ viprāścamatkāranṛpodbhavām

sa bhrāṃtaḥ sarvatīrthāni prabhāsādyāni kṛtsnaśaḥ //
tapasvī niyatāhāro bhikṣānnakṛtabhojanaḥ

pṛcchamāno bhiṣagmukhyānauṣadhāni muhurmuhuḥ //
maṃtrānmaṃtravidaścaiva roganāśāya nityataḥ //

na lebhe kiṃcidiṣṭaṃ vā sa maṃtraṃ bheṣajaṃ ca vā //
tīrthaṃ vā nṛpaśārdūlo yena syādvyādhisaṃkṣayaḥ

tataśca pārthivaśreṣṭho vairāgyaṃ paramaṃ gataḥ //
ekākī yatacittātmā sarvasattvavirājite

nivāsamakarottasminkṣetre puṇyatame ciram //
śīrṇaparṇaphalāhāro bhūmau śete sadā niśi //
anya syā'nyasya vṛkṣasya madāhaṃkāravarjitaḥ

tataḥ katipayāhasya bhramamāṇo mahīpatiḥ //
so'paśyadbrāhmaṇaśreṣṭhāṃstīrthayātrāśrayānbahūn

tataḥ praṇamya tānviprānupaviṣṭāndharātale //
viśvāmitrāśramasyāṃte provāca vinayānvitaḥ //////
// rājovāca // //
ahaṃ nāmnā camatkāraḥ pārthivaḥ sūryavaṃśajaḥ //
ānarttādhipatirvyāptaḥ kuṣṭhena dvijasattamāḥ ///२//
asti kaścidupāyo'tra daivo vā mānuṣo'pi vā //
bheṣajaṃ vā'tha maṃtro vā yena kuṣṭhaṃ praśāmyati

mamopari dayāṃ kṛtvā vadadhvaṃ dvijasattamāḥ //
kuṣṭhagrastaśarīraṃ ca paraṃ kṛcchramupāgatam ///४//
athavā vittha no yūyaṃ tyakṣyāmīha kalevaram //
praviśyāgniṃ jalaṃ vā'pi bhakṣayitvā'tha vā viṣam

tasya tadvacanaṃ śrutvā sarve te dvijasattamāḥ //
procuḥ kṛpāsamāviṣṭāstatastaṃ pṛthivīśvaram

asti pārthivaśārdūla sthānādasmādadūrataḥ //
śaṃkhatīrthamiti khyātaṃ sarvarogakṣayāvaham

ye narā vyādhinā grastāḥ kāṇāścāṃdhāstathā jaḍāḥ //
hīnāṃgāścā'dhikāṃgāśca kurūpā vikṛtānanāḥ

te'pi caitrasya kṛṣṇādau snātāstatrākṛtāśanāḥ //
bhavaṃti nīrujaḥ sadyaścitrāsaṃsthe niśākare

asmābhiḥ śataśo dṛṣṭā dvādaśārkasamaprabhāḥ //
kāmadevasamākārāstejovīryasamāyutāḥ

// // rājovāca // //
śaṃkhatīrthaṃ kathaṃ jñeyaṃ mayā brāhmaṇasattamāḥ //
kathaṃ caiva samutpannaṃ vadadhvaṃ mama vistarāt

// brāhmaṇā ūtruḥ // //
āsītpūrvaṃ muniśreṣṭho likhitākhyo mahītale //
śāṃḍilyasya muneḥ putrastapovīryasamanvitaḥ

atha tasyānujo jajñe śaṃkhākhyo dharmaśāstravit //
kandamūlaphalāhāraḥ sadaiva tapasi sthitaḥ

kasyacittvatha kālasya likhitasyā''śramaṃ yayau //
śaṃkhaḥ svāduphalārthāya pīḍitotibubhukṣayā

sa śūnyamāśramaṃ prāpya likhitasya mahātmanaḥ //
ātmīyānīti manvānaḥ phalāni jagṛhe tataḥ

bhakṣayāmāsa bhūrīṇi pakvāni madhurāṇi ca //
etasminnantare prāpto likhitaḥ śiṣyasaṃyutaḥ

sa gṛhītaphalaṃ dṛṣṭvā śaṃkhaṃ provāca kopataḥ

adattāni mayā pāpa phalāni hṛtavānasi //
kasmāttvaṃ cauryarūpeṇa nānubandhamavekṣase

// śaṃkha uvāca //// // //
satyametaddvijaśreṣṭha yattvayā parikīrtitam //
phalāni pragṛhītāni vijane'tra tavāśrame

tasmātkuru yathārhaṃ me nigrahaṃ cauryasaṃbhavam ///
iha lokaḥ paraścaiva yena me syātsukhāvahaḥ

tataḥ sa hastamādāya haste śaṃkhasya tatkṣaṇāt //
cakarta kopamāviṣṭo vāryamāṇo'pi tāpasaiḥ ///

chinnahasto'pi śaṃkhastu tapaścakre sudāruṇam //
viśeṣeṇa samāsādya svāśrame bhūya eva tu

tatastuṣṭo mahādevastasya kālena kena cit //
provāca darśanaṃ gatvā taṃ ca śaṃkhamunīśvaram

// maheśvara uvāca // //
bhobho mune mahāsattva duṣkaraṃ kṛtavānasi //
varaṃ gṛhāṇa mattastvaṃ manasā samabhīpsitam

// śaṃkha uvāca // //
yadi tuṣṭosi me deva varaṃ cedyacchasi prabho //
syātāṃ me tādṛśau hastau bhūyo'pi surasattama

tathedaṃ mama nāmāṃkaṃ tīrthaṃ syātsurasattama //
vikhyātaṃ sarvalokeṣu sarvapāpaharaṃ nṛṇām

hīnāṃgo vādhikāṃgo vā vyādhinā grasta eva ca //
atra snānaṃ karotyāśu sa bhūyaḥ syātpunarnavaḥ

// bhagavānuvāca // //
etattīrthaṃ tu vikhyātaṃ tava nāmnā bhaviṣyati //
adyaprabhṛti viprendra dehināṃ pāpanāśanam

hīnāṃgo vādhikāṃgo vā yo'tra snānaṃ kariṣyati //
caitre śukle nirāhāraścitrāsaṃsthe niśākare //
suvarṇāṃgaḥ sa tejasvī bhaviṣyati na saṃśayaḥ

sakāmo yadi vipreṃdra dhyāyamānaḥ surūpatām //
niṣkāmo vā paraṃ sthānaṃ gami ṣyati śivātmakam

atra śrāddhe kṛte brahmaṃścaturdaśyāṃ niśākare //
citrāsthite prayāsyaṃti pitarastṛptimuttamām

adyaiva vipraśārdūla caitraśuklāṃta uttamaḥ //
aparāhṇe niśānāthaścitrāyogaṃ prayāsyati

tatropavāsayuktasya samyaksnātasya tatkṣaṇāt //
syātāṃ hastau surūpāḍhyau yathā pūrvaṃ tathā hi tau

evamuktvā sa bhagavāṃstataścādarśanaṃ gataḥ //
śaṃkho'pi kutape kāle tatra snānamathākarot

tataśca tatkṣaṇājjātau hastau tasya yathā purā //
raktotpalanibhau kāṃtau matsyacihnena cihnitau

//brāhmaṇā ūcuḥ//
evaṃ taddharaṇīpṛṣṭhe tīrthaṃ jātaṃ nṛpottama //
prabhāvāddevadevasya caṃdrāṃkasya śubhāvaham

tasmāttvamapi rājeṃdra tatra snānaṃ samācara //
caitre śuklacaturdaśyāṃ citrāsaṃsthe niśākare //

bhaviṣyasi na saṃdehaḥ sarvarogavivarjitaḥ//
vayaṃ te darśayiṣyāmaḥ prāpte kāle yathodite

// sūta uvāca // //
tataḥ katipayāhena caitrakṛṣṇādirāgataḥ //
citrāsaṃsthe niśānāthe saṃprāptā ca caturdaśī

tataste brāhmaṇā bhūpaṃ samādāya ca tatkṣaṇāt //
śaṃkhatīrthaṃ samuddiśya gatāstasya hitaiṣiṇaḥ

tataḥ sa manasi dhyātvā kuṣṭhavyādhiparikṣayam //
snānaṃ cakre yathānyāyaṃ śraddhayā parayā yutaḥ

tataḥ kuṣṭhavinirmukto dvādaśārkasamaprabhaḥ /
niṣkrāṃtaḥ salilāttasmāddharṣeṇa mahatānvitaḥ

tataḥ praṇamya tānsarvānbrāhmaṇānvedapāragān //
kṛtāṃjalipuṭo bhūtvā vākyametaduvāca ha

prasādena hi yuṣmākaṃ mukto'haṃ brāhmaṇottamāḥ //
kuṣṭhavyādhermahākālaṃ garhitosmyeva dehinām

tasmānnāhaṃ kariṣyāmi rājyaṃ brāhmaṇasattamāḥ //
tīrthe'traivādhunā nityaṃ cariṣyāmi mahattapaḥ

etadrājyaṃ ca deśaṃ ca hastyaśvādi tathāparam //
yatkiṃcidvidyate mahyaṃ tadgṛhṇaṃtu dvijottamāḥ

mamaivānugrahārthāya dayāṃ kṛtvā bṛhattarām //
dīnasya bhaktiyuktasya viraktasya viśeṣataḥ

//
// brāhmaṇā ūcuḥ // //
na vayaṃ rakṣituṃ śaktā rājyaṃ pārthivasattama //
tatkiṃ tena gṛhītena yena syādrājyaviplavaḥ

jāmadagnyena rāmeṇa purā dattā vasundharā //
triḥsapta kṣatriyairhīnāṃ kṛtvāsmākaṃ nṛpottama

sā bhūyopi hṛtā'smākaṃ kṣatriyairbalavattaraiḥ//
tiraskṛtya dvijānsarvām̐llīlayāpi muhurmuhuḥ

// rājovāca // //
ahaṃ vaḥ prakariṣyāmi rakṣāṃ brāhmaṇasattamāḥ //
tapasthito'pi kārye'tra na bhīḥ kāryā kathaṃcana

// brāhmaṇā ūcuḥ // //
avaśyaṃ yadi te śraddhā vidyate dānasaṃbhavā /
kṣetre'trāpi mahāpuṇye kṛtvā dehi purottamam // /// ६२ //
sarveṣāṃ brāhmaṇeṃdrāṇāṃ prākāraparikhānvitam //
sukhena yena tiṣṭhāmaḥ snātvā tīrthaiḥ pṛthagvidhaiḥ //
gṛhasthadharmiṇaḥ sarve svādhyāyaniratā sadā / ६३ //
// sūta uvāca // //
tacchrutvā sa mahīpālastathetyuktvā praharṣitaḥ //
nagaraṃ kalpayāmāsa sthāne tatra mahattamam

prākāreṇa sutuṃgena parikhādyena sarvataḥ //
āyāmavyāsataścaiva krośamātraṃ manoharam

trikacatvarasaṃśuddhaṃ śobhitaṃ sarvato dhvajaiḥ //
prāsādaiḥ pronnataiḥ kāntaiḥ samaṃtātsudhayā vṛtaiḥ

mattavāraṇakopetairbahubhirbhūbhireva ca //
saṃpūrṇaṃ satyakāmādyaiḥ sādhulokapraśaṃsitaiḥ

tato gṛhāṇi sarvāṇi pūrayitvā sa bhūmipaḥ //
suvarṇamaṇimuktādipadārthairaparairapi

brāhmaṇebhyaḥ kulīnebhyo vedavidbhyo viśeṣataḥ //
śrotriyebhyaśca dāṃtebhyaḥ sa tu śraddhāsamanvitaḥ

yathājyeṣṭhaṃ yathāśreṣṭhaṃ prakṣālya caraṇau tataḥ //
śāstroktena vidhānena pradadau dvijasattamāḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇaekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śaṃkhatīrthotpattimāhātmyavarṇane camatkārabhūpatinā vrāhmaṇebhyo nagaradānavarṇanaṃnāmaikādaśo'dhyāyaḥ