સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.11

ઋષય ઊચુઃ ॥ ॥
ચમત્કારઃ કથં રાજા મુક્તઃ કુષ્ઠેન સૂતજ ॥
કથં તેન તપસ્તપ્તં કિયત્કાલં ચ ભૂભુજા

કતમે બ્રાહ્મણાસ્તે વૈ શંખતીર્થં પ્રદર્શિતમ્ ॥
યૈસ્તસ્ય રોગમુક્ત્યર્થં દુઃખિતસ્ય મહાત્મનઃ

કતમં શંખતીર્થં તત્કસ્મિન્સ્થાને વ્યવસ્થિતમ્ ॥
કિંપ્રભાવં ચ નિઃશેષં સર્વં વિસ્તરતો વદ

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
અહં વઃ કીર્તયિષ્યામિ કથામેતાં મનોહરામ્ ॥
સર્વપાપહરાં વિપ્રાશ્ચમત્કારનૃપોદ્ભવામ્

સ ભ્રાંતઃ સર્વતીર્થાનિ પ્રભાસાદ્યાનિ કૃત્સ્નશઃ ॥
તપસ્વી નિયતાહારો ભિક્ષાન્નકૃતભોજનઃ

પૃચ્છમાનો ભિષગ્મુખ્યાનૌષધાનિ મુહુર્મુહુઃ ॥
મંત્રાન્મંત્રવિદશ્ચૈવ રોગનાશાય નિત્યતઃ ॥

ન લેભે કિંચિદિષ્ટં વા સ મંત્રં ભેષજં ચ વા ॥
તીર્થં વા નૃપશાર્દૂલો યેન સ્યાદ્વ્યાધિસંક્ષયઃ

તતશ્ચ પાર્થિવશ્રેષ્ઠો વૈરાગ્યં પરમં ગતઃ ॥
એકાકી યતચિત્તાત્મા સર્વસત્ત્વવિરાજિતે

નિવાસમકરોત્તસ્મિન્ક્ષેત્રે પુણ્યતમે ચિરમ્ ॥
શીર્ણપર્ણફલાહારો ભૂમૌ શેતે સદા નિશિ ॥
અન્ય સ્યાઽન્યસ્ય વૃક્ષસ્ય મદાહંકારવર્જિતઃ

તતઃ કતિપયાહસ્ય ભ્રમમાણો મહીપતિઃ ॥
સોઽપશ્યદ્બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠાંસ્તીર્થયાત્રાશ્રયાન્બહૂન્

તતઃ પ્રણમ્ય તાન્વિપ્રાનુપવિષ્ટાન્ધરાતલે ॥
વિશ્વામિત્રાશ્રમસ્યાંતે પ્રોવાચ વિનયાન્વિતઃ ॥॥॥
॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અહં નામ્ના ચમત્કારઃ પાર્થિવઃ સૂર્યવંશજઃ ॥
આનર્ત્તાધિપતિર્વ્યાપ્તઃ કુષ્ઠેન દ્વિજસત્તમાઃ ॥।૨॥
અસ્તિ કશ્ચિદુપાયોઽત્ર દૈવો વા માનુષોઽપિ વા ॥
ભેષજં વાઽથ મંત્રો વા યેન કુષ્ઠં પ્રશામ્યતિ

મમોપરિ દયાં કૃત્વા વદધ્વં દ્વિજસત્તમાઃ ॥
કુષ્ઠગ્રસ્તશરીરં ચ પરં કૃચ્છ્રમુપાગતમ્ ॥।૪॥
અથવા વિત્થ નો યૂયં ત્યક્ષ્યામીહ કલેવરમ્ ॥
પ્રવિશ્યાગ્નિં જલં વાઽપિ ભક્ષયિત્વાઽથ વા વિષમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા સર્વે તે દ્વિજસત્તમાઃ ॥
પ્રોચુઃ કૃપાસમાવિષ્ટાસ્તતસ્તં પૃથિવીશ્વરમ્

અસ્તિ પાર્થિવશાર્દૂલ સ્થાનાદસ્માદદૂરતઃ ॥
શંખતીર્થમિતિ ખ્યાતં સર્વરોગક્ષયાવહમ્

યે નરા વ્યાધિના ગ્રસ્તાઃ કાણાશ્ચાંધાસ્તથા જડાઃ ॥
હીનાંગાશ્ચાઽધિકાંગાશ્ચ કુરૂપા વિકૃતાનનાઃ

તેઽપિ ચૈત્રસ્ય કૃષ્ણાદૌ સ્નાતાસ્તત્રાકૃતાશનાઃ ॥
ભવંતિ નીરુજઃ સદ્યશ્ચિત્રાસંસ્થે નિશાકરે

અસ્માભિઃ શતશો દૃષ્ટા દ્વાદશાર્કસમપ્રભાઃ ॥
કામદેવસમાકારાસ્તેજોવીર્યસમાયુતાઃ

॥ ॥ રાજોવાચ ॥ ॥
શંખતીર્થં કથં જ્ઞેયં મયા બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
કથં ચૈવ સમુત્પન્નં વદધ્વં મમ વિસ્તરાત્

॥ બ્રાહ્મણા ઊત્રુઃ ॥ ॥
આસીત્પૂર્વં મુનિશ્રેષ્ઠો લિખિતાખ્યો મહીતલે ॥
શાંડિલ્યસ્ય મુનેઃ પુત્રસ્તપોવીર્યસમન્વિતઃ

અથ તસ્યાનુજો જજ્ઞે શંખાખ્યો ધર્મશાસ્ત્રવિત્ ॥
કન્દમૂલફલાહારઃ સદૈવ તપસિ સ્થિતઃ

કસ્યચિત્ત્વથ કાલસ્ય લિખિતસ્યાઽઽશ્રમં યયૌ ॥
શંખઃ સ્વાદુફલાર્થાય પીડિતોતિબુભુક્ષયા

સ શૂન્યમાશ્રમં પ્રાપ્ય લિખિતસ્ય મહાત્મનઃ ॥
આત્મીયાનીતિ મન્વાનઃ ફલાનિ જગૃહે તતઃ

ભક્ષયામાસ ભૂરીણિ પક્વાનિ મધુરાણિ ચ ॥
એતસ્મિન્નન્તરે પ્રાપ્તો લિખિતઃ શિષ્યસંયુતઃ

સ ગૃહીતફલં દૃષ્ટ્વા શંખં પ્રોવાચ કોપતઃ

અદત્તાનિ મયા પાપ ફલાનિ હૃતવાનસિ ॥
કસ્માત્ત્વં ચૌર્યરૂપેણ નાનુબન્ધમવેક્ષસે

॥ શંખ ઉવાચ ॥॥ ॥ ॥
સત્યમેતદ્દ્વિજશ્રેષ્ઠ યત્ત્વયા પરિકીર્તિતમ્ ॥
ફલાનિ પ્રગૃહીતાનિ વિજનેઽત્ર તવાશ્રમે

તસ્માત્કુરુ યથાર્હં મે નિગ્રહં ચૌર્યસંભવમ્ ॥।
ઇહ લોકઃ પરશ્ચૈવ યેન મે સ્યાત્સુખાવહઃ

તતઃ સ હસ્તમાદાય હસ્તે શંખસ્ય તત્ક્ષણાત્ ॥
ચકર્ત કોપમાવિષ્ટો વાર્યમાણોઽપિ તાપસૈઃ ॥।

છિન્નહસ્તોઽપિ શંખસ્તુ તપશ્ચક્રે સુદારુણમ્ ॥
વિશેષેણ સમાસાદ્ય સ્વાશ્રમે ભૂય એવ તુ

તતસ્તુષ્ટો મહાદેવસ્તસ્ય કાલેન કેન ચિત્ ॥
પ્રોવાચ દર્શનં ગત્વા તં ચ શંખમુનીશ્વરમ્

॥ મહેશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
ભોભો મુને મહાસત્ત્વ દુષ્કરં કૃતવાનસિ ॥
વરં ગૃહાણ મત્તસ્ત્વં મનસા સમભીપ્સિતમ્

॥ શંખ ઉવાચ ॥ ॥
યદિ તુષ્ટોસિ મે દેવ વરં ચેદ્યચ્છસિ પ્રભો ॥
સ્યાતાં મે તાદૃશૌ હસ્તૌ ભૂયોઽપિ સુરસત્તમ

તથેદં મમ નામાંકં તીર્થં સ્યાત્સુરસત્તમ ॥
વિખ્યાતં સર્વલોકેષુ સર્વપાપહરં નૃણામ્

હીનાંગો વાધિકાંગો વા વ્યાધિના ગ્રસ્ત એવ ચ ॥
અત્ર સ્નાનં કરોત્યાશુ સ ભૂયઃ સ્યાત્પુનર્નવઃ

॥ ભગવાનુવાચ ॥ ॥
એતત્તીર્થં તુ વિખ્યાતં તવ નામ્ના ભવિષ્યતિ ॥
અદ્યપ્રભૃતિ વિપ્રેન્દ્ર દેહિનાં પાપનાશનમ્

હીનાંગો વાધિકાંગો વા યોઽત્ર સ્નાનં કરિષ્યતિ ॥
ચૈત્રે શુક્લે નિરાહારશ્ચિત્રાસંસ્થે નિશાકરે ॥
સુવર્ણાંગઃ સ તેજસ્વી ભવિષ્યતિ ન સંશયઃ

સકામો યદિ વિપ્રેંદ્ર ધ્યાયમાનઃ સુરૂપતામ્ ॥
નિષ્કામો વા પરં સ્થાનં ગમિ ષ્યતિ શિવાત્મકમ્

અત્ર શ્રાદ્ધે કૃતે બ્રહ્મંશ્ચતુર્દશ્યાં નિશાકરે ॥
ચિત્રાસ્થિતે પ્રયાસ્યંતિ પિતરસ્તૃપ્તિમુત્તમામ્

અદ્યૈવ વિપ્રશાર્દૂલ ચૈત્રશુક્લાંત ઉત્તમઃ ॥
અપરાહ્ણે નિશાનાથશ્ચિત્રાયોગં પ્રયાસ્યતિ

તત્રોપવાસયુક્તસ્ય સમ્યક્સ્નાતસ્ય તત્ક્ષણાત્ ॥
સ્યાતાં હસ્તૌ સુરૂપાઢ્યૌ યથા પૂર્વં તથા હિ તૌ

એવમુક્ત્વા સ ભગવાંસ્તતશ્ચાદર્શનં ગતઃ ॥
શંખોઽપિ કુતપે કાલે તત્ર સ્નાનમથાકરોત્

તતશ્ચ તત્ક્ષણાજ્જાતૌ હસ્તૌ તસ્ય યથા પુરા ॥
રક્તોત્પલનિભૌ કાંતૌ મત્સ્યચિહ્નેન ચિહ્નિતૌ

॥બ્રાહ્મણા ઊચુઃ॥
એવં તદ્ધરણીપૃષ્ઠે તીર્થં જાતં નૃપોત્તમ ॥
પ્રભાવાદ્દેવદેવસ્ય ચંદ્રાંકસ્ય શુભાવહમ્

તસ્માત્ત્વમપિ રાજેંદ્ર તત્ર સ્નાનં સમાચર ॥
ચૈત્રે શુક્લચતુર્દશ્યાં ચિત્રાસંસ્થે નિશાકરે ॥

ભવિષ્યસિ ન સંદેહઃ સર્વરોગવિવર્જિતઃ॥
વયં તે દર્શયિષ્યામઃ પ્રાપ્તે કાલે યથોદિતે

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તતઃ કતિપયાહેન ચૈત્રકૃષ્ણાદિરાગતઃ ॥
ચિત્રાસંસ્થે નિશાનાથે સંપ્રાપ્તા ચ ચતુર્દશી

તતસ્તે બ્રાહ્મણા ભૂપં સમાદાય ચ તત્ક્ષણાત્ ॥
શંખતીર્થં સમુદ્દિશ્ય ગતાસ્તસ્ય હિતૈષિણઃ

તતઃ સ મનસિ ધ્યાત્વા કુષ્ઠવ્યાધિપરિક્ષયમ્ ॥
સ્નાનં ચક્રે યથાન્યાયં શ્રદ્ધયા પરયા યુતઃ

તતઃ કુષ્ઠવિનિર્મુક્તો દ્વાદશાર્કસમપ્રભઃ ।
નિષ્ક્રાંતઃ સલિલાત્તસ્માદ્ધર્ષેણ મહતાન્વિતઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તાન્સર્વાન્બ્રાહ્મણાન્વેદપારગાન્ ॥
કૃતાંજલિપુટો ભૂત્વા વાક્યમેતદુવાચ હ

પ્રસાદેન હિ યુષ્માકં મુક્તોઽહં બ્રાહ્મણોત્તમાઃ ॥
કુષ્ઠવ્યાધેર્મહાકાલં ગર્હિતોસ્મ્યેવ દેહિનામ્

તસ્માન્નાહં કરિષ્યામિ રાજ્યં બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
તીર્થેઽત્રૈવાધુના નિત્યં ચરિષ્યામિ મહત્તપઃ

એતદ્રાજ્યં ચ દેશં ચ હસ્ત્યશ્વાદિ તથાપરમ્ ॥
યત્કિંચિદ્વિદ્યતે મહ્યં તદ્ગૃહ્ણંતુ દ્વિજોત્તમાઃ

મમૈવાનુગ્રહાર્થાય દયાં કૃત્વા બૃહત્તરામ્ ॥
દીનસ્ય ભક્તિયુક્તસ્ય વિરક્તસ્ય વિશેષતઃ

॥
॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
ન વયં રક્ષિતું શક્તા રાજ્યં પાર્થિવસત્તમ ॥
તત્કિં તેન ગૃહીતેન યેન સ્યાદ્રાજ્યવિપ્લવઃ

જામદગ્ન્યેન રામેણ પુરા દત્તા વસુન્ધરા ॥
ત્રિઃસપ્ત ક્ષત્રિયૈર્હીનાં કૃત્વાસ્માકં નૃપોત્તમ

સા ભૂયોપિ હૃતાઽસ્માકં ક્ષત્રિયૈર્બલવત્તરૈઃ॥
તિરસ્કૃત્ય દ્વિજાન્સર્વાઁલ્લીલયાપિ મુહુર્મુહુઃ

॥ રાજોવાચ ॥ ॥
અહં વઃ પ્રકરિષ્યામિ રક્ષાં બ્રાહ્મણસત્તમાઃ ॥
તપસ્થિતોઽપિ કાર્યેઽત્ર ન ભીઃ કાર્યા કથંચન

॥ બ્રાહ્મણા ઊચુઃ ॥ ॥
અવશ્યં યદિ તે શ્રદ્ધા વિદ્યતે દાનસંભવા ।
ક્ષેત્રેઽત્રાપિ મહાપુણ્યે કૃત્વા દેહિ પુરોત્તમમ્ ॥ ॥। ૬૨ ॥
સર્વેષાં બ્રાહ્મણેંદ્રાણાં પ્રાકારપરિખાન્વિતમ્ ॥
સુખેન યેન તિષ્ઠામઃ સ્નાત્વા તીર્થૈઃ પૃથગ્વિધૈઃ ॥
ગૃહસ્થધર્મિણઃ સર્વે સ્વાધ્યાયનિરતા સદા । ૬૩ ॥
॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
તચ્છ્રુત્વા સ મહીપાલસ્તથેત્યુક્ત્વા પ્રહર્ષિતઃ ॥
નગરં કલ્પયામાસ સ્થાને તત્ર મહત્તમમ્

પ્રાકારેણ સુતુંગેન પરિખાદ્યેન સર્વતઃ ॥
આયામવ્યાસતશ્ચૈવ ક્રોશમાત્રં મનોહરમ્

ત્રિકચત્વરસંશુદ્ધં શોભિતં સર્વતો ધ્વજૈઃ ॥
પ્રાસાદૈઃ પ્રોન્નતૈઃ કાન્તૈઃ સમંતાત્સુધયા વૃતૈઃ

મત્તવારણકોપેતૈર્બહુભિર્ભૂભિરેવ ચ ॥
સંપૂર્ણં સત્યકામાદ્યૈઃ સાધુલોકપ્રશંસિતૈઃ

તતો ગૃહાણિ સર્વાણિ પૂરયિત્વા સ ભૂમિપઃ ॥
સુવર્ણમણિમુક્તાદિપદાર્થૈરપરૈરપિ

બ્રાહ્મણેભ્યઃ કુલીનેભ્યો વેદવિદ્ભ્યો વિશેષતઃ ॥
શ્રોત્રિયેભ્યશ્ચ દાંતેભ્યઃ સ તુ શ્રદ્ધાસમન્વિતઃ

યથાજ્યેષ્ઠં યથાશ્રેષ્ઠં પ્રક્ષાલ્ય ચરણૌ તતઃ ॥
શાસ્ત્રોક્તેન વિધાનેન પ્રદદૌ દ્વિજસત્તમાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણએકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શંખતીર્થોત્પત્તિમાહાત્મ્યવર્ણને ચમત્કારભૂપતિના વ્રાહ્મણેભ્યો નગરદાનવર્ણનંનામૈકાદશોઽધ્યાયઃ