Skanda Purana · Chapter 6.100

// sūta uvāca // //
evaṃ bhuktvā sa viprarṣirvāṃchayā rāmamaṃdire //
dattāśīrnirgataḥ paścādāmaṃtrya raghunaṃdanam

atha yāte munau tasmindurvāsasi tadaṃtikāt //
lakṣmaṇaḥ khaṅgamādāya rāmadevamuvāca ha

etatkhaṅgaṃ gṛhītvāśu māṃ prabho vinipātaya //
yena te syādṛtaṃ vākyaṃ pratijñātaṃ ca yatpurā

tato rāmaścirātsmṛtvā tāṃ pratijñāṃ svayaṃ kṛtām //
vadhārthaṃ saṃpraviṣṭasya samīpe puruṣasya ca

tato'ticiṃtayāmāsa vyākulenāṃtarātmanā //
bāṣpavyākulanetraśca niḥṣvasanpannago yathā

taṃ dīnavadanaṃ dṛṣṭvā niḥṣvasaṃtaṃ muhurmuhuḥ //
bhūyaḥ provāca saumitrirvinayāvanataḥ sthitaḥ

eṣa eva paro dharmo bhūpatīnāṃ viśeṣataḥ //
yathātmīyaṃ vacastathyaṃ kriyate nirvikalpitam

tasmāttvayā prabho proktaṃ svayameva mamāgrataḥ //
tasyaiva devadūtasya tāranādena kopataḥ

yo'trāgacchati saumitre mama dūtasya saṃnidhau //
taṃ ceddhanmi svahastena nāhaṃ tasmātsupāpakṛt

tadahaṃ cāgatastāta bhayāddurvāsaso muneḥ //
niṣiddho'pi tvayātīva tasmācchīghraṃ tu ghātaya

tataḥ saṃmaṃtrya suciraṃ maṃtribhiḥ sahito nṛpaḥ //
brāhmaṇairdharmaśāstrajñaistathānyairvedapāragaiḥ

provāca lakṣmaṇaṃ paścādvinayāvanataṃ sthitam //
vāṣpaklinnamukho rāmo gadgadaṃ niḥśvasanmuhuḥ

vraja lakṣmaṇa muktastvaṃ mayā deśātaraṃ drutam //
tyāgo vātha vadho vātha sādhūnāmubhayaṃ samam

na mayā darśanaṃ bhūyastava kāryaṃ kathaṃcana //
na sthātavyaṃ ca deśe'pi yadi me vāṃchasi priyam

tasya tadvacanaṃ śrutvā praṇipatya tataḥ param //
niryayau nagarāttasmāttatkṣaṇādeva lakṣmaṇaḥ

akṛtvāpi samālāpaṃ kenacinnijamaṃdire //
mātrā vā bhāryayā vātha sutena suhṛdāthavā

tato'sau sarayūṃ gatvā'vagāhyātha ca tajjalam //
śucirbhūtvā niviṣṭotha tattīre vijane śubhe

padmāsanaṃ vidhāyātha nyasyātmānaṃ tathātmani //
brahmadvāreṇa taṃ paścāttejorūpaṃ vyasarjayat

atha tadrāghavo dṛṣṭvā mahattejo viyadgatam //
vismayena samāyukto'cintayatkimidaṃ tataḥ

atha martye parityakte tejasā tena tatkṣaṇāt //
vaiṣṇavena turīyeṇa bhāgena dvijasattamāḥ

papāta bhūtale kāyaṃ kāṣṭhaloṣṭopamaṃ drutam//
lakṣmaṇasya gataśrīkaṃ sarayvāḥ puline śubhe

tatastu rāghavaḥ śrutvā lakṣmaṇaṃ gatajīvitam //
patitaṃ saritastīre vilalāpa suduḥkhitaḥ

svayaṃ gatvā tamuddeśaṃ sāmātyaḥ sasuhṛjjanaḥ //
lakṣmaṇaṃ patitaṃ dṛṣṭvā karuṇaṃ paryadevayat

hā vatsa māṃ parityajya kiṃ tvaṃ saṃprasthito divam //
prāṇeṣṭaṃ bhrātaraṃ śreṣṭhaṃ sadā tava mate sthitam

tasminnapi mahāraṇye gacchamānaḥ purādaham ///?
api saṃdhāryamāṇena anuyātastvayā tadā

saṃprāpte'pi kabaṃdhākhye rākṣase balavattare //
tvayā rātrimukhe ghore sabhāryo'haṃ prarakṣitaḥ

yenendrajiddhato yuddhe tādṛgrūpo niśācaraḥ //
sa eṣa patitaḥ śete gatāsurdharaṇītale

yena śūrpaṇakhā dhvastā rākṣasī sā ca dāruṇā //
līlayāpi mamādeśātsoyamevaṃvidhaḥ sthitaḥ

yadbāhubalamāśritya mayā dhvastā niśācarāḥ //
so'yaṃ nipatitaḥ śete mama bhrātā hyanāthavat ///?

hā vatsa kva gato māṃ tvaṃ vimucya bhrātaraṃ nijam //
jyeṣṭhaṃ prāṇasamaṃ kiṃ te sneho'dya vigataḥ kvacit

// sūta uvāca // //
evaṃ bahuvidhānkṛtvā pralāpānraghunandanaḥ //
mātṛbhiḥ sahito dīnaḥ śokena mahatānvitaḥ

tataste maṃtriṇastasya procustaṃ vīkṣya duḥkhitam ///
vilapaṃtaṃ raghuśreṣṭhaṃ strījanena samanvitam

// maṃtriṇa ūcuḥ // //
mā śokaṃ kuru rājendra yathānyaḥ prākṛtaḥ sthitaḥ //
kuruṣva ca yathedaṃ syātsāṃprataṃ caurdhvadaihikam

naṣṭaṃ mṛtamatītaṃ ca ye śocanti kubuddhayaḥ //
dhīrāṇāṃ tu purā rājannaṣṭaṃ naṣṭaṃ mṛtaṃ mṛtam

evaṃ te mantriṇaḥ procya tatastasya kalevaram //
lakṣmaṇasya vilapyauccaiścandanośīrakuṃkumaiḥ

karpūrāgurumiśraiśca tathānyaiḥ susugandhibhiḥ //
pariveṣṭya śubhairvastraiḥ puṣpaiḥ saṃbhūṣya śobhanaiḥ

candanāgurukāṣṭhaiśca citiṃ kṛtvā suvistarām //
nyadadhustasya tadgātraṃ tatra dakṣiṇadiṅmukham

etasminnaṃtare jātaṃ tatrāścaryaṃ dvijottamāḥ //
tanme nigadataḥ sarvaṃ śṛṇvaṃtu sakalaṃ dvijāḥ

yāvatteṃ'taḥ samāropya citāṃ tasya kalevaram //
prayacchaṃti havirvāhaṃ tāvannaṣṭaṃ kalevaram

etasminnaṃtare vāṇī nirgatā gaganāṃgaṇāt //
nādayaṃtī diśaḥ sarvāḥ puṣpavarṣādanaṃtaram

rāmarāma mahābāho mā tvaṃ śokaparo bhava //
na cāsya yujyate vahnirdātuṃ caiva kathaṃcana

brahmajñānaprayuktasya saṃnyastasya viśeṣataḥ //
agnidānaṃ na yuktaṃ syātsarveṣāmapi yoginām

tavāyaṃ bāṃdhavo rāma brahmaṇaḥ sadanaṃ gataḥ/
brahmadvāreṇa cātmānaṃ niṣkramya sumahāyaśāḥ

atha te maṃtriṇaḥ procustacchrutvā''kāśagaṃ vacaḥ //
aśocyo yaṃ mahārāja saṃsiddhiṃ paramāṃ gataḥ //
lakṣmaṇo gamyatāṃ śīghraṃ tasmātsvabhavane vibho

cintyantāṃ rājakāryāṇi tathā yaccaurdhvadaihikam //
kuru snehocitaṃ tasya pṛṣṭvā brāhmaṇasattamān

// rāma uvāca //
nāhaṃ gṛhaṃ gamiṣyāmi lakṣmaṇena vinā'dhunā //
prāṇānatra vihāsyāmi yathā tena mahātmanā

eṣa putro mayā dattaḥ kuśākhyo mama saṃmataḥ //
yuṣmabhyaṃ kriyatāṃ rājye madīye yadi rocate

evamuktvā tato rāmo gantukāmo divālayam //
cintayāmāsa bhūyo'pi smṛtvā mitraṃ vibhīṣaṇam

mayā tasya tadā dattaṃ laṃkāyāṃ rājyamakṣayam //
bahubhaktipratuṣṭena yāvaccandrārkatārakāḥ

atikrūratarā jātī rākṣasānāṃ yataḥ smṛtā //
viśeṣādvarapuṣṭānāṃ jāyate'tra dharātale

taccedrākṣasabhāvena sa mahātmā vibhīṣaṇaḥ //
kariṣyati suraiḥ sārdhaṃ virodhaṃ rāvaṇo yathā

taṃ devāḥ sūdayiṣyaṃti upāyaiḥ sāmapūrvakaiḥ //
trailokyakaṇṭako yadvattasya bhrātā daśānanaḥ

tato me syānmṛṣā vāṇī tasmādgatvā tadaṃtikam //
śikṣāṃ dadāmi tasyāhaṃ yathā devānna dūṣayet

tathā me paramaṃ mitraṃ dvitīyaṃ vānaraḥ sthitaḥ //
sugrīvākhyo mahābhāgo jāṃbavāṃśca tathā'paraḥ

sabhṛtyo vāyuputraśca vāliputrasamanvitaḥ //
kumudākhyaśca tāraśca tathānye'pi ca vānarāḥ

tasmāttānapi saṃbhāṣya sarvānsaṃmaṃtrya sādaram //
tato gacchāmi devānāṃ kṛtakṛtyo gṛhaṃ prati

evaṃ saṃcintya suciraṃ samāhūya ca puṣpakam //
tatrāruhya yayau tūrṇaṃ kiṣkindhākhyāṃ purīṃ prati

atha te vānarā dṛṣṭvā proddyotaṃ puṣpakodbhavam //
vijñāya rāghavaṃ prāptaṃ satvaraṃ sammukhā yayuḥ

tataḥ praṇamya te dūrājjānubhyāmavaniṃ gatāḥ //
jayeti śabdamādāya muhurmuhuritastataḥ

tatastenaiva saṃyuktāḥ kiṣkindhāṃ tāṃ mahāpurīm //
viviśuḥ satpatākābhiḥ samaṃtātsamalaṃkṛtām // ६.१००.६०
athottīrya vimānāgryātsugrīvabhavane śubhe //
praviveśa drutaṃ rāmaḥ sarvataḥ suvibhūṣite

tatra rāmaṃ niviṣṭaṃ te viśrāṃtaṃ vīkṣya vānarāḥ//
arghyādibhiśca saṃpūjya papracchustadanantaram

// vānarā ūcuḥ // //
tejasā tvaṃ vinirmukto dṛśyase raghunandana//
kṛśo'syatīva codvignaḥ kaccitkṣemaṃ gṛhe tava

kāye vā'nugato nityaṃ tathā te lakṣmaṇo'nujaḥ//
na dṛśyate samīpasthaḥ kimadya tava rāghava

tathā prāṇasamā'bhīṣṭā sītā tava prabho //
dṛśyate kiṃ na pārśvasthā etannaḥ kautukaṃ param

// sūta uvāca// //
teṣāṃ tadvacanaṃ śrutvā ciraṃ niḥśvasya rāghavaḥ //
vāṣpapūrṇekṣaṇo bhūtvā sarvaṃ teṣāṃ nyavedayat

atha sītā parityaktā tathā bhrātā sa lakṣmaṇaḥ//
yadarthaṃ tatra saṃprāptaḥ svayameva dvijottamāḥ

tacchrutvā vānarāḥ sarve sugrīvapramukhāstataḥ //
ruruduste suduḥkhārtāḥ samāliṃgya tataḥ param

evaṃ ciraṃ pralapyoccaistataḥ procū raghūttamam//
ādeśo dīyatāṃ rājanyo'smābhiriha sidhyati

dhanyā vayaṃ dharāpṛṣṭhe yeṣāṃ tvaṃ raghusattama //
īdṛksnehasamāyuktaḥ samāgacchasi maṃdire

// rāma uvāca // //
uṣitvā rajanīmekāṃ sugrīva tava maṃdire //
prātarlaṃkāṃ gamiṣyāmi yatrāste sa vibhīṣaṇaḥ ७१ //
pradhānāmātyayuktena tvayāpi kapisattama //
āgaṃtavyaṃ mayā sārdhaṃ vibhīṣaṇagṛhaṃ prati

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ ṣaṣṭhe nāgarakhaṇḍe hāṭakeśvarakṣetramāhātmye śrīrāmeśvarasthāpana prastāve lakṣmaṇanirvāṇottaraṃ śrīrāmasya sugrīvanagarīṃprati gamanavarṇanaṃnāma śatatamo'dhyāyaḥ