સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 6.100

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં ભુક્ત્વા સ વિપ્રર્ષિર્વાંછયા રામમંદિરે ॥
દત્તાશીર્નિર્ગતઃ પશ્ચાદામંત્ર્ય રઘુનંદનમ્

અથ યાતે મુનૌ તસ્મિન્દુર્વાસસિ તદંતિકાત્ ॥
લક્ષ્મણઃ ખઙ્ગમાદાય રામદેવમુવાચ હ

એતત્ખઙ્ગં ગૃહીત્વાશુ માં પ્રભો વિનિપાતય ॥
યેન તે સ્યાદૃતં વાક્યં પ્રતિજ્ઞાતં ચ યત્પુરા

તતો રામશ્ચિરાત્સ્મૃત્વા તાં પ્રતિજ્ઞાં સ્વયં કૃતામ્ ॥
વધાર્થં સંપ્રવિષ્ટસ્ય સમીપે પુરુષસ્ય ચ

તતોઽતિચિંતયામાસ વ્યાકુલેનાંતરાત્મના ॥
બાષ્પવ્યાકુલનેત્રશ્ચ નિઃષ્વસન્પન્નગો યથા

તં દીનવદનં દૃષ્ટ્વા નિઃષ્વસંતં મુહુર્મુહુઃ ॥
ભૂયઃ પ્રોવાચ સૌમિત્રિર્વિનયાવનતઃ સ્થિતઃ

એષ એવ પરો ધર્મો ભૂપતીનાં વિશેષતઃ ॥
યથાત્મીયં વચસ્તથ્યં ક્રિયતે નિર્વિકલ્પિતમ્

તસ્માત્ત્વયા પ્રભો પ્રોક્તં સ્વયમેવ મમાગ્રતઃ ॥
તસ્યૈવ દેવદૂતસ્ય તારનાદેન કોપતઃ

યોઽત્રાગચ્છતિ સૌમિત્રે મમ દૂતસ્ય સંનિધૌ ॥
તં ચેદ્ધન્મિ સ્વહસ્તેન નાહં તસ્માત્સુપાપકૃત્

તદહં ચાગતસ્તાત ભયાદ્દુર્વાસસો મુનેઃ ॥
નિષિદ્ધોઽપિ ત્વયાતીવ તસ્માચ્છીઘ્રં તુ ઘાતય

તતઃ સંમંત્ર્ય સુચિરં મંત્રિભિઃ સહિતો નૃપઃ ॥
બ્રાહ્મણૈર્ધર્મશાસ્ત્રજ્ઞૈસ્તથાન્યૈર્વેદપારગૈઃ

પ્રોવાચ લક્ષ્મણં પશ્ચાદ્વિનયાવનતં સ્થિતમ્ ॥
વાષ્પક્લિન્નમુખો રામો ગદ્ગદં નિઃશ્વસન્મુહુઃ

વ્રજ લક્ષ્મણ મુક્તસ્ત્વં મયા દેશાતરં દ્રુતમ્ ॥
ત્યાગો વાથ વધો વાથ સાધૂનામુભયં સમમ્

ન મયા દર્શનં ભૂયસ્તવ કાર્યં કથંચન ॥
ન સ્થાતવ્યં ચ દેશેઽપિ યદિ મે વાંછસિ પ્રિયમ્

તસ્ય તદ્વચનં શ્રુત્વા પ્રણિપત્ય તતઃ પરમ્ ॥
નિર્યયૌ નગરાત્તસ્માત્તત્ક્ષણાદેવ લક્ષ્મણઃ

અકૃત્વાપિ સમાલાપં કેનચિન્નિજમંદિરે ॥
માત્રા વા ભાર્યયા વાથ સુતેન સુહૃદાથવા

તતોઽસૌ સરયૂં ગત્વાઽવગાહ્યાથ ચ તજ્જલમ્ ॥
શુચિર્ભૂત્વા નિવિષ્ટોથ તત્તીરે વિજને શુભે

પદ્માસનં વિધાયાથ ન્યસ્યાત્માનં તથાત્મનિ ॥
બ્રહ્મદ્વારેણ તં પશ્ચાત્તેજોરૂપં વ્યસર્જયત્

અથ તદ્રાઘવો દૃષ્ટ્વા મહત્તેજો વિયદ્ગતમ્ ॥
વિસ્મયેન સમાયુક્તોઽચિન્તયત્કિમિદં તતઃ

અથ મર્ત્યે પરિત્યક્તે તેજસા તેન તત્ક્ષણાત્ ॥
વૈષ્ણવેન તુરીયેણ ભાગેન દ્વિજસત્તમાઃ

પપાત ભૂતલે કાયં કાષ્ઠલોષ્ટોપમં દ્રુતમ્॥
લક્ષ્મણસ્ય ગતશ્રીકં સરય્વાઃ પુલિને શુભે

તતસ્તુ રાઘવઃ શ્રુત્વા લક્ષ્મણં ગતજીવિતમ્ ॥
પતિતં સરિતસ્તીરે વિલલાપ સુદુઃખિતઃ

સ્વયં ગત્વા તમુદ્દેશં સામાત્યઃ સસુહૃજ્જનઃ ॥
લક્ષ્મણં પતિતં દૃષ્ટ્વા કરુણં પર્યદેવયત્

હા વત્સ માં પરિત્યજ્ય કિં ત્વં સંપ્રસ્થિતો દિવમ્ ॥
પ્રાણેષ્ટં ભ્રાતરં શ્રેષ્ઠં સદા તવ મતે સ્થિતમ્

તસ્મિન્નપિ મહારણ્યે ગચ્છમાનઃ પુરાદહમ્ ॥।?
અપિ સંધાર્યમાણેન અનુયાતસ્ત્વયા તદા

સંપ્રાપ્તેઽપિ કબંધાખ્યે રાક્ષસે બલવત્તરે ॥
ત્વયા રાત્રિમુખે ઘોરે સભાર્યોઽહં પ્રરક્ષિતઃ

યેનેન્દ્રજિદ્ધતો યુદ્ધે તાદૃગ્રૂપો નિશાચરઃ ॥
સ એષ પતિતઃ શેતે ગતાસુર્ધરણીતલે

યેન શૂર્પણખા ધ્વસ્તા રાક્ષસી સા ચ દારુણા ॥
લીલયાપિ મમાદેશાત્સોયમેવંવિધઃ સ્થિતઃ

યદ્બાહુબલમાશ્રિત્ય મયા ધ્વસ્તા નિશાચરાઃ ॥
સોઽયં નિપતિતઃ શેતે મમ ભ્રાતા હ્યનાથવત્ ॥।?

હા વત્સ ક્વ ગતો માં ત્વં વિમુચ્ય ભ્રાતરં નિજમ્ ॥
જ્યેષ્ઠં પ્રાણસમં કિં તે સ્નેહોઽદ્ય વિગતઃ ક્વચિત્

॥ સૂત ઉવાચ ॥ ॥
એવં બહુવિધાન્કૃત્વા પ્રલાપાન્રઘુનન્દનઃ ॥
માતૃભિઃ સહિતો દીનઃ શોકેન મહતાન્વિતઃ

તતસ્તે મંત્રિણસ્તસ્ય પ્રોચુસ્તં વીક્ષ્ય દુઃખિતમ્ ॥।
વિલપંતં રઘુશ્રેષ્ઠં સ્ત્રીજનેન સમન્વિતમ્

॥ મંત્રિણ ઊચુઃ ॥ ॥
મા શોકં કુરુ રાજેન્દ્ર યથાન્યઃ પ્રાકૃતઃ સ્થિતઃ ॥
કુરુષ્વ ચ યથેદં સ્યાત્સાંપ્રતં ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્

નષ્ટં મૃતમતીતં ચ યે શોચન્તિ કુબુદ્ધયઃ ॥
ધીરાણાં તુ પુરા રાજન્નષ્ટં નષ્ટં મૃતં મૃતમ્

એવં તે મન્ત્રિણઃ પ્રોચ્ય તતસ્તસ્ય કલેવરમ્ ॥
લક્ષ્મણસ્ય વિલપ્યૌચ્ચૈશ્ચન્દનોશીરકુંકુમૈઃ

કર્પૂરાગુરુમિશ્રૈશ્ચ તથાન્યૈઃ સુસુગન્ધિભિઃ ॥
પરિવેષ્ટ્ય શુભૈર્વસ્ત્રૈઃ પુષ્પૈઃ સંભૂષ્ય શોભનૈઃ

ચન્દનાગુરુકાષ્ઠૈશ્ચ ચિતિં કૃત્વા સુવિસ્તરામ્ ॥
ન્યદધુસ્તસ્ય તદ્ગાત્રં તત્ર દક્ષિણદિઙ્મુખમ્

એતસ્મિન્નંતરે જાતં તત્રાશ્ચર્યં દ્વિજોત્તમાઃ ॥
તન્મે નિગદતઃ સર્વં શૃણ્વંતુ સકલં દ્વિજાઃ

યાવત્તેંઽતઃ સમારોપ્ય ચિતાં તસ્ય કલેવરમ્ ॥
પ્રયચ્છંતિ હવિર્વાહં તાવન્નષ્ટં કલેવરમ્

એતસ્મિન્નંતરે વાણી નિર્ગતા ગગનાંગણાત્ ॥
નાદયંતી દિશઃ સર્વાઃ પુષ્પવર્ષાદનંતરમ્

રામરામ મહાબાહો મા ત્વં શોકપરો ભવ ॥
ન ચાસ્ય યુજ્યતે વહ્નિર્દાતું ચૈવ કથંચન

બ્રહ્મજ્ઞાનપ્રયુક્તસ્ય સંન્યસ્તસ્ય વિશેષતઃ ॥
અગ્નિદાનં ન યુક્તં સ્યાત્સર્વેષામપિ યોગિનામ્

તવાયં બાંધવો રામ બ્રહ્મણઃ સદનં ગતઃ।
બ્રહ્મદ્વારેણ ચાત્માનં નિષ્ક્રમ્ય સુમહાયશાઃ

અથ તે મંત્રિણઃ પ્રોચુસ્તચ્છ્રુત્વાઽઽકાશગં વચઃ ॥
અશોચ્યો યં મહારાજ સંસિદ્ધિં પરમાં ગતઃ ॥
લક્ષ્મણો ગમ્યતાં શીઘ્રં તસ્માત્સ્વભવને વિભો

ચિન્ત્યન્તાં રાજકાર્યાણિ તથા યચ્ચૌર્ધ્વદૈહિકમ્ ॥
કુરુ સ્નેહોચિતં તસ્ય પૃષ્ટ્વા બ્રાહ્મણસત્તમાન્

॥ રામ ઉવાચ ॥
નાહં ગૃહં ગમિષ્યામિ લક્ષ્મણેન વિનાઽધુના ॥
પ્રાણાનત્ર વિહાસ્યામિ યથા તેન મહાત્મના

એષ પુત્રો મયા દત્તઃ કુશાખ્યો મમ સંમતઃ ॥
યુષ્મભ્યં ક્રિયતાં રાજ્યે મદીયે યદિ રોચતે

એવમુક્ત્વા તતો રામો ગન્તુકામો દિવાલયમ્ ॥
ચિન્તયામાસ ભૂયોઽપિ સ્મૃત્વા મિત્રં વિભીષણમ્

મયા તસ્ય તદા દત્તં લંકાયાં રાજ્યમક્ષયમ્ ॥
બહુભક્તિપ્રતુષ્ટેન યાવચ્ચન્દ્રાર્કતારકાઃ

અતિક્રૂરતરા જાતી રાક્ષસાનાં યતઃ સ્મૃતા ॥
વિશેષાદ્વરપુષ્ટાનાં જાયતેઽત્ર ધરાતલે

તચ્ચેદ્રાક્ષસભાવેન સ મહાત્મા વિભીષણઃ ॥
કરિષ્યતિ સુરૈઃ સાર્ધં વિરોધં રાવણો યથા

તં દેવાઃ સૂદયિષ્યંતિ ઉપાયૈઃ સામપૂર્વકૈઃ ॥
ત્રૈલોક્યકણ્ટકો યદ્વત્તસ્ય ભ્રાતા દશાનનઃ

તતો મે સ્યાન્મૃષા વાણી તસ્માદ્ગત્વા તદંતિકમ્ ॥
શિક્ષાં દદામિ તસ્યાહં યથા દેવાન્ન દૂષયેત્

તથા મે પરમં મિત્રં દ્વિતીયં વાનરઃ સ્થિતઃ ॥
સુગ્રીવાખ્યો મહાભાગો જાંબવાંશ્ચ તથાઽપરઃ

સભૃત્યો વાયુપુત્રશ્ચ વાલિપુત્રસમન્વિતઃ ॥
કુમુદાખ્યશ્ચ તારશ્ચ તથાન્યેઽપિ ચ વાનરાઃ

તસ્માત્તાનપિ સંભાષ્ય સર્વાન્સંમંત્ર્ય સાદરમ્ ॥
તતો ગચ્છામિ દેવાનાં કૃતકૃત્યો ગૃહં પ્રતિ

એવં સંચિન્ત્ય સુચિરં સમાહૂય ચ પુષ્પકમ્ ॥
તત્રારુહ્ય યયૌ તૂર્ણં કિષ્કિન્ધાખ્યાં પુરીં પ્રતિ

અથ તે વાનરા દૃષ્ટ્વા પ્રોદ્દ્યોતં પુષ્પકોદ્ભવમ્ ॥
વિજ્ઞાય રાઘવં પ્રાપ્તં સત્વરં સમ્મુખા યયુઃ

તતઃ પ્રણમ્ય તે દૂરાજ્જાનુભ્યામવનિં ગતાઃ ॥
જયેતિ શબ્દમાદાય મુહુર્મુહુરિતસ્તતઃ

તતસ્તેનૈવ સંયુક્તાઃ કિષ્કિન્ધાં તાં મહાપુરીમ્ ॥
વિવિશુઃ સત્પતાકાભિઃ સમંતાત્સમલંકૃતામ્ ॥ ૬.૧૦૦.૬૦
અથોત્તીર્ય વિમાનાગ્ર્યાત્સુગ્રીવભવને શુભે ॥
પ્રવિવેશ દ્રુતં રામઃ સર્વતઃ સુવિભૂષિતે

તત્ર રામં નિવિષ્ટં તે વિશ્રાંતં વીક્ષ્ય વાનરાઃ॥
અર્ઘ્યાદિભિશ્ચ સંપૂજ્ય પપ્રચ્છુસ્તદનન્તરમ્

॥ વાનરા ઊચુઃ ॥ ॥
તેજસા ત્વં વિનિર્મુક્તો દૃશ્યસે રઘુનન્દન॥
કૃશોઽસ્યતીવ ચોદ્વિગ્નઃ કચ્ચિત્ક્ષેમં ગૃહે તવ

કાયે વાઽનુગતો નિત્યં તથા તે લક્ષ્મણોઽનુજઃ॥
ન દૃશ્યતે સમીપસ્થઃ કિમદ્ય તવ રાઘવ

તથા પ્રાણસમાઽભીષ્ટા સીતા તવ પ્રભો ॥
દૃશ્યતે કિં ન પાર્શ્વસ્થા એતન્નઃ કૌતુકં પરમ્

॥ સૂત ઉવાચ॥ ॥
તેષાં તદ્વચનં શ્રુત્વા ચિરં નિઃશ્વસ્ય રાઘવઃ ॥
વાષ્પપૂર્ણેક્ષણો ભૂત્વા સર્વં તેષાં ન્યવેદયત્

અથ સીતા પરિત્યક્તા તથા ભ્રાતા સ લક્ષ્મણઃ॥
યદર્થં તત્ર સંપ્રાપ્તઃ સ્વયમેવ દ્વિજોત્તમાઃ

તચ્છ્રુત્વા વાનરાઃ સર્વે સુગ્રીવપ્રમુખાસ્તતઃ ॥
રુરુદુસ્તે સુદુઃખાર્તાઃ સમાલિંગ્ય તતઃ પરમ્

એવં ચિરં પ્રલપ્યોચ્ચૈસ્તતઃ પ્રોચૂ રઘૂત્તમમ્॥
આદેશો દીયતાં રાજન્યોઽસ્માભિરિહ સિધ્યતિ

ધન્યા વયં ધરાપૃષ્ઠે યેષાં ત્વં રઘુસત્તમ ॥
ઈદૃક્સ્નેહસમાયુક્તઃ સમાગચ્છસિ મંદિરે

॥ રામ ઉવાચ ॥ ॥
ઉષિત્વા રજનીમેકાં સુગ્રીવ તવ મંદિરે ॥
પ્રાતર્લંકાં ગમિષ્યામિ યત્રાસ્તે સ વિભીષણઃ ૭૧ ॥
પ્રધાનામાત્યયુક્તેન ત્વયાપિ કપિસત્તમ ॥
આગંતવ્યં મયા સાર્ધં વિભીષણગૃહં પ્રતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં ષષ્ઠે નાગરખણ્ડે હાટકેશ્વરક્ષેત્રમાહાત્મ્યે શ્રીરામેશ્વરસ્થાપન પ્રસ્તાવે લક્ષ્મણનિર્વાણોત્તરં શ્રીરામસ્ય સુગ્રીવનગરીંપ્રતિ ગમનવર્ણનંનામ શતતમોઽધ્યાયઃ