Skanda Purana · Chapter 5.6

// sanatkumāra uvāca // //
praviśyātha vanaṃ devāḥ sarvapuṣpopaśobhitam //
iha devo 'tra devo'tra viviśuste didṛkṣavaḥ

adbhutasya vanasyāṃte na te dadṛśire surāḥ //
vicinvaṃto mahādevaṃ devairbahuvilokitaḥ

tamuvāca sa bhadraṃ vai drakṣyadhvaṃ na tapo vinā //
vicinvanto virūpākṣaṃ nainaṃ paśyata śaṃkaram

sa yuktaṃ hṛdaye smṛtvā brahmā devāṃstato'bravīt //
trividho darśanopāyastasya devasya sarvadā

śraddhājñānena tapasā yogenaiva nigadyate //
sakalaṃ niṣkalaṃ cāpi devāḥ paśyaṃti yoginaḥ

tapasvinastu sakalaṃ jñānino niṣkalaṃ param //
samutpanne'pi vijñāne maṃdaśraddho na paśyati

bhaktyā paramayopetāḥ paraṃ paśyaṃti yoginaḥ //
draṣṭavyo nirvikāro'sau pradhānapuruṣeśvaraḥ

nādīkṣitairato devāḥ śaivīṃ dīkṣāṃ prapadyata //
karmaṇā manasā vācā nityayuktā maheśvare

tapaścarata bhadraṃ vo rudrārādha natatparāḥ //
śivadīkṣāṃ prapannānāṃ bhaktānāṃ ca tapasvinām

sarvakālaṃ vijānāti dātavyaṃ darśanaṃ mayā //
brahmaṇo vacanaṃ śrutvā hitameva yadu ktavān

śivekṣāviṣṭamatayo brahmāṇamidamabuvan //
mārgeṇa vidhinā caiva śivadīkṣāsu tatparāḥ // ११. //
prayaccha brahmansarveṣāṃ dīkṣāṃ naḥ śivatoṣadām//
śrutveti vacanaṃ brahmā pratyuvāca vicāritam

saṃdidīkṣayiṣuḥ kṣipramamarāñchivadīkṣayā //
śivayajñārthasaṃbhārānānayadhvamalaṃ surāḥ

vedī prakalpyatāmatra yaṣṭavyo'ṣṭatanuḥ śivaḥ //
padmayonervacaḥ śrutvā cakruḥ sarvamataḥ surāḥ

vinītaveṣāḥ praṇatā anena sastamanvaguḥ //
śivaprasādasaṃprāptyai puṣkarajñānamīritam

yajñaṃ cakāra vidhinā vedhāścandrārdhadhāriṇaḥ //
padmayoniḥ puraskṛtya tadā dīkṣāṃ pra yogataḥ

anugraheṇa devāṃstānakārayata bhāvataḥ //
tato vratānāṃ pravaraṃ vrataṃ divyaṃ mahāprabhuḥ

tebhyo dadau devatābhyaḥ sa tadapyavirodhavit //
paṭhyate śivaśālāyāṃ mahāpāśupataṃ vratam

śaivaṃ yathoditaṃ yacca āgamācāraceṣṭitam //
śivārādhanamukhyānāṃ munīnāṃ tīvratejasām

sarvānugrāhakaḥ śaṃbhuḥ sarvadevaiḥ prakalpitam //
tadevaṃ prārthitaṃ buddhyā vrataṃ raudraṃ śivaṃ samam

tattebhyo vismayaṃ tyaktvā prāyacchatkanakāṃḍajaḥ //
kāmikaṃ bhasmanāmāḍhyaṃ sarvadā kīrtitaṃ śubham

pāpaghraṃ duḥkhaśamanaṃ puṣṭiśrībalavardhanam//
siddhidaṃ kīrtikṛtkāṃtaṃ kalikalmaṣamokṣaṇam

tasmātsarvaprayatnena bhasmasnānaṃ samāhitāḥ //
kurvaṃto mānavā dāṃtā dīkṣitāḥ saṃyateṃdriyāḥ

sarve kamaṃḍaludharāḥ sarve rudrākṣadhāriṇaḥ //
aniṣṭadarśanālāpa saṃgatyā parivarjitāḥ

evaṃ vratadharāḥ sarve vane tasminmaheśvaram //
ārādhayaṃstamīśānaṃ vratenaiva umādhavam

bhaktyā paramayā yuktā vidhinā parameṇa ca //
kālena mahatā dhyānādevaṃ jñātvā manogatam

rudradhyānāgninirdagdhakalmaṣāśca śriyānvitāḥ //
tadā hatvā'suraṃ śaṃbhuḥ pratyakṣo bhagavānabhūt

// sanatkumāra uvāca // //
brahmadattaṃ varaṃ devāḥ sarve śarvānubhāvitāḥ //
samacīkaranpratyuktā brahmāpīśānabhāvitaḥ

gate varṣasahasre sa divye deveśvareśvaraḥ //
jātānukaṃpo devānāṃ dīpo darśanameyivān

gaṇairnānāvidhaiḥ sārdhaṃ nānābhūṣaṇabhūṣitaiḥ//
sudarpodbhūtadarpaghraighorairghoravighātibhiḥ

kāmarūpairakāmaiśca sarvakāmasamanvitaiḥ //
karīṃdrakaraṭāṭopapāṭanaiḥ siṃhadehibhiḥ

aṇimādi guṇairdivyairyogaiśvaryādināmabhiḥ //
vyālolakeśaraśanādaṃṣṭrākaṭakaṭodbhavaiḥ

vyāghravyālānanai raudraiḥ kākakaṃkavaṭaistathā

arūpaiḥ samarūpaiśca surūpairbahurūpakaiḥ //
ekadvitriśirobhiśca bahuśīrṣairaśīrṣakaiḥ

ekadvitriśikhaiścaiva nānārūpavirājitaiḥ //
bahunetrairanetraiśca ekadvitrivilo canaiḥ

ekakarṇairdvikarṇaiśca bahukarṇairvikarṇakaiḥ //
ekadvitrisunāsaiśca bahunāsairanāsikaiḥ

ekajaṃghairdvijaṃghaiśca bahujaṃghairajaṃghakaiḥ //
eka pādairdvipādaiśca bahupādairapādakaiḥ

gauraśyāmaiḥ śyāmagaurairasitaiḥ karburaistathā //
bhujaṃgahāravalayaiḥ kṛtayajñopavītakaiḥ

śūlāsipaṭṭiśa dharairbhuśuṃḍīpīraghāyudhaiḥ //
cakrakrakacakodaṃḍakāṃḍadaṃḍāstrapāṇibhiḥ

gadāmudgarapāṣāṇamuśalāyudhahastakaiḥ //
vajraśaktyaśaniprāsakuṃtakartṛka dhāribhiḥ

bhaṃbhābherīrvādayadbhirvīṇāpaṇavaveṇukān //
mṛdaṃgavimalāḍhakkākāhalānakaduṃdubhīn

huḍaṃkāśṛṃgikādyāni nānāvādyāni vādakaiḥ //
evaṃ nānāvidhai raudrairbhīmairbhīmaparākramaiḥ

gaṇeśvaraiḥ sudurddharṣairvṛtaḥ sūryo grahairiva //
āvirbhūto mahādevaḥ svagaṇaiḥ parivāritaḥ //
taṃ paśya tāṃ tadā vyāsa brahmādīnāṃ divaukasām

atha brahmādayo devā dṛṣṭvāgre gaṇanāyakam //
tejasādhyāsitāstasya babhūvurbhrāṃtacetasaḥ

tato 'valaṃbya te dhairyaṃ dṛṣṭvā devaṃ yathāvidhi //
ṣaḍaṃgavedayogena hṛṣṭacittavapurdharāḥ

śirogatairaṃjalibhiḥ pādebhyaśca mahīṃ gataiḥ //
tuṣṭuvuḥ sṛṣṭisaṃhāra sthitikartāramīśvaram

// devā ūcuḥ // //
namaḥ śivāya śāṃtāya sagaṇāya sanaṃdine //
vṛṣāsanāya saumyāya śūlaśaktidharāya te

namo dikcarmavastrāya śucaye tīvratejase //
brahmaṇe brahmadehāya brahmaṇā yojitāya ca

namoṃdhakavināśāya pareśāya namonamaḥ //
rudrāya paṃca vaktrāya sarvarogāpahāriṇe

giriśāya sureśāya īśānāya namonamaḥ //
bhīmogrādisvarūpāya vijayāya namonamaḥ

surāsurādhipataye yatīnāṃ pataye namaḥ //
caṃḍāya caṃḍadaṃḍāya varakhaṭvāṃgadaṃḍine

virūpākṣaśubhākhyāya viśvarūpāya vai namaḥ //
śāṃtāya ca manojñāya trinetrāya namonamaḥ

vedhase viśvarūpāya daityasaṃhāriṇe namaḥ //
bhaktānukaṃpine'tyarthaṃ rudrajñānaparāya ca

virūpāya surūpāya rūpāṇāṃ śatadhāriṇe //
paṃcāsyāya śubhāsyāya candrāsyāya namonamaḥ

varadāya varāhāya sukūrmāya namonamaḥ

trinetra trāṇamasmākaṃ tripuraghna vidhīyatām //
vāṅmanaḥkāyabhāvaistvāṃ prapannānāṃ maheśvara

// sanatkumāra uvāca // //
evaṃ stutastadā devairviriṃcyādyaistathā haraḥ //
śarīrāṇi vilokyeśaḥ kṛśānyatha divaukasām

divyapratāpadhāreṇa trivedhenāṃtarātmanā

ārādhanaṃ samīkṣyāha brahmādīnāṃ sureśvaraḥ //
sādhusādhu mahābhāgāḥ śaśvadvratamupāsitam

divyenānena vidhinā bhṛśamārādhito hyaham //
bhavadbhiḥ śra ddhayātyarthaṃ mama darśanakāṃkṣayā

vratasthā māṃ hi paśyaṃti mānuṣā devatā api //
yadi yacca prayacchāmi kāṃścidvo hi varāñchubhān

ekaikaśo dvitriśo vā samastebhyaḥ samena vaḥ //
sarvakāmaprasiddhyarthaṃ dāsyāmyenaṃ varaṃ hi vaḥ

hitāya bhavatāṃ cāhamāgāmujjayinīṃ prati //
kṣiptaṃ kapālaṃ ca mayā kiṃ punarbhadramastu vaḥ

// devā ūcuḥ // //
kiṃ kṛtaṃ hitamasmākaṃ kapālaṃ kṣipatā tvayā

kimarthaṃ kaṃpitā bhūmistrailokyaṃ vyākulīkṛtam //
naitannirarthakaṃ deva kathyatāmatra kāraṇam

// mahādeva uvāca // //
yuṣmaddhitārthametadvai bhayaṃ vinihitaṃ kṛtam //
devatānāṃ tu rakṣārthaṃ śrūyatāmatra kāraṇam

asuro drohaṇonāma balavānyogamāyikaḥ //
avasthitastvavaṣṭabhya rasātalatalā śrayam

tasya daityasya balino daityāḥ parapuraṃjayāḥ //
yuṣmāñjñātvā tapasthāṃścāpyabhyagurbahavo hi te

seṃdrānnihaṃtumicchaṃto māyā pracchannacārakāḥ //
purīṃ kanakaśṛṃgāḍhyāmenāmadhi kuśasthalīm//
samudyayuḥ surānhaṃtumudyatā udyatāyudhāḥ

teṣāṃ kapālapātena bhūminiṣkaṃpanena ca //
śabdena cātighoreṇa dehātprāṇā viniryayuḥ

lokasthitivināśātha teṣāmāsītsamudyamaḥ //
rājyaiśvaryeṇa darpiṣṭhāstena te nihatā mayā

// devā ūcuḥ // //
viśvastānāṃ punaścaivameva cānugrahaḥ kṛtaḥ //
devānugrahakartā tvaṃ guṇasmṛtiniṣevitaḥ

divyadṛṣṭibhiratyarthaṃ yaśo'rthaṃ bhīma naṃditāḥ //
ityuktvā praṇatāndevānutthāpyoce punarbhavaḥ

// śiva uvāca // //
paricaryābhisaṃyuktaṃ nityamugraniṣevitam//
dhyānasādhananiṣpannaṃ yadanyeṣāṃ na vidyate

manovākkāyabhāvena duṣkaraṃ duścaraṃ tapaḥ //
anena tapasā yuktāḥ kaṣṭena duḥsahena ca

mahatā tanusādhyena bahukālārjitena vaḥ //
samaṃtādabhivardhetāṃ yuṣmattejastapo'pi ca

// sanatkumāra uvāca // //
ityuktā devadevena devā brahmapurogamāḥ //
ūcurunnāmya vaktrāṇi sthitā jānubhirīśvaram

// devā ūcuḥ // //
prāṇadastvaṃ kāraṇastvaṃ tapasāṃ deva dṛśyase //
tadasmākaṃ pravṛttānāṃ mānuṣāṇāṃ varaprada

rakṣāṃ kuruṣva deveśa bhaktānāmabhayaṃkara

// īśvara uvāca // //
yatnena vidhinā dattaṃ suvyaktaṃ darśanaṃ hi vaḥ //
sudurlabhānyapi punardāsyāmi vo varānbahūn

evamukte bhagavatā brahmā vacanamabravīt //
devānāmagrataḥ sthitvā śrutaśabdodbhavaṃ bhavam

prāptā vayaṃ ca bhagavansuparyāpto mahāvaraḥ //
jāyatāṃ naḥ sadaiśvaryaṃ vāsasthānamathākṣayam

// // śiva uvāca // //
loke'sminmama ye bhaktā mayā vinihatāśca ye //
naivaṃ te durgatiṃ yāṃti labhaṃte sumatiṃ parām

sārdhaṃ tatra jaṭājūṭaiḥ śirobhiḥ śūlapāṇayaḥ //
bhāṃti madvāmapārśvasthā ime te dāruṇā gaṇāḥ

yeṣāṃ vinigrahārthāya yuṣmatsaṃbodhanāya ca //
savikāraṃ mayā kṣiptaṃ kapālaṃ dharaṇītale

kṛto me'nugrahasteṣāṃ bhaktānāṃ bhaktimicchatām //
vane'sminnityavāso me vṛkṣairabhyarthitasya ca

mahākālavane devā āgatasya mamānaghāḥ //
tapasyatāṃ ca bhavatāṃ mahākālavanaṃ tataḥ

nāmadvayayutaṃ guhyaṃ loke khyātaṃ bhaviṣyati //
guhyaṃ vanaṃ śmaśānaṃ ca kṣetrāṇāṃ pravaraṃ mahat

kapālavratacaryā ca mayā hyeṣā prakīrtitā //
kapālapātre bhuṃjānaḥ kapālavratabhūṣaṇaḥ

kapālapāṇiḥ saṃtuṣṭo bhikṣā vratasamanvitaḥ //
śmaśānanilayo raudro vratonmattavimūḍhadhīḥ

naṃditaḥ sarvabhūteṣu priyāpriyasamaḥ sadā //
bhasmabhūṣitasarvāṃgo jñānī caiva viśeṣataḥ

jiteṃdriyo'sarvasaṃgo mṛdbhasmodakasaṃgrahī //
nityayuktaḥ sadāvyāpī jāpī jitavarāsanaḥ

puṇyatīrthāśramopetaḥ svare deve samāhitaḥ //
lokātītaṃ paraṃ jñānaṃ mahāpāśupataṃ vratam

kapālavratamāsthāya purā cīrṇaṃ mayā svayam //
kapālaṃ paramaṃ guhyaṃ pavitraṃ pāpanāśanam

kapālavratametaddhi durdharaṃ paramādbhutam //
atyaṃtamutkaṭaṃ raudramaghoraṃ lomaharṣaṇam

mahāvrataṃ dviṣanmohātpāpenaiva sthito naraḥ //
na mucyate sa pāpena janmakoṭiśatairapi

mahāpāśupataṃ tasmānna hanyānna ca dūṣayet //
etasminnihate tasmātkoṭirbhavati ghātitā

evaṃ mahāvrataṃ yastu bhojayecchraddhayānvitaḥ //
tasya bhuktā bhavetkoṭirviprāṇāṃ vedapāṭhinām

kapālapūraṇīṃ bhikṣāṃ yatīnāṃ yaḥ prayacchati //
vimuktaḥ sarva pāpebhyo nāsau durgatimāpnuyāt

kapāle bhojanaṃ śreṣṭhaṃ mārgo'yaṃ brahmasaṃbhavaḥ //
vadaṃti loke vedeṣu pūjitaṃ devadānavaiḥ

dhārayiṣyaṃti ye viprāḥ kapālaṃ bhūtamohanam //
mama tulyāstu te brahmanvicaraṃti mahītale

japaikaniratā dhīrāḥ kapālakṛtabhūṣaṇāḥ //
mahāpāśupatā loke rudrāḥ saṃsāratārakāḥ

dharmādharmavimuktāśca kṛtyākṛtyavivarjitāḥ //
dīkṣayā jñānayogena prāṇinastārayaṃti te

yāni tīrthāni loke'sminyajñakoṭiśatāni ca //
viśuddhasya vijñānasya kalāṃ nārhaṃti ṣoḍaśīm

yathāhaṃ sarvadevānāṃ saṃpūjyo vai pitāmaha //
tathaiva sarvayogebhyaḥ saṃpūjyo'yaṃ mahāvratī

saṃsārabandhamokṣārthaṃ śivaguhyamidaṃ vratam //
yadetatsarvadharmeṇa apunarbhavakāraṇam

kapālavratamādāya yastyajedajite ndriyaḥ //
rauravaṃ sa prayātyāśu praṇīto yamakiṃkaraiḥ

ālāpayati bhāvena na tu karma karoti yaḥ //
sarāgacittaḥ śṛṃgārī na ca dharmapriyaṃkaraḥ

ekatra bhojī miṣṭāśī kaitavena priyastathā //
kugrāmanagare vāsī kṛṣivāṇijyasevakaḥ

ityādiduṣṭadoṣaśca tasya saṃbhāṣaṇādapi //
naro narakagāmī syādyato madvratadūṣakaḥ

dṛṣṭvā ca śiṣṭamatha ३ mahāvratadharo naraḥ //
na spṛśedaṃgamaṃgena spṛṣṭvā snāyāttu cāṃbubhiḥ

evaṃ ca sarvamākhyātaṃ kapālasya ca mokṣaṇam //
yathā mayātra nikṣiptamajñānena hataṃ svayam

// sanatkumāra uvāca // //
evamuktvā sa bhagavānbrahmādyairamaraiḥ saha //
kṣetraṃ nivāsayāmāsa yathāvatkathayāmi te

ādyametatatsmaśānaṃ ca paṭhyate munisattamaiḥ //
mahākālavanaṃ vyāsa yatra sanni hito haraḥ

anugrahasya bhuvanaṃ bhūmibhāgo na saṃśayaḥ //
anugrahārthaṃ bhūtānāṃ kṣetrāṃtarmṛtyudharmiṇām

suvarṇavajraparyaṃkavedikā ca mahīkṛtā //
vicitrakusumāratnaiḥ kāritā sarvaśobhanā

svarṇavajrāṃkitatalā śreṣṭhā haritaśādvalā //
triṃśaccatvāriṃśapūrṇāḥ kalaśāḥ koṇasaṃsthitāḥ

dvārāṇi tatra catvāri pravarṇāni tapaṃti ca //
kumbhāḥ śobhaṃti tatrasthāḥ uditā bhāskarā iva

ramate tatra bhagavānvanānāmuttame vane //
sanaṃdidevagaṇapaḥ kāladaṃḍādisaṃyutaḥ

etatkṛtayuge sarvaṃ pratyakṣaṃ dṛśyate vane //
tretāyāṃ dharmaniratāstāpasā brahmacāriṇaḥ

dvāpare dharmaśīlā ye śrutavi jñānaśālinaḥ //
kalau tu śuddhavijñānaśālinaḥ śaṃkaraṃ haram

tapodhikāḥ prapaśyaṃti devadevaṃ maheśvaram //
mahākālavane nityaṃ śūlapaṭṭiśadhāriṇam //

etatte tathyamākhyātaṃ lokānugrahakārakam //
sahitānukrameṇātra mantraiśca vidhipūrvakam

samarcayaṃti ye viprā bhaktyā śaṃbhumahāpadam ///
vasaṃtīha samīpaṃ te mahākālānubhāvitāḥ

paṭhati ya iha loke tasya saṃsthānametatprathitaguṇagaṇaughairarcitaṃ doṣahaṃ tat //
śubhamatirabhiṣiktaḥ so'marairarcyamāno vrajati harapuraṃ yaḥ saṃśṛṇotyekacittaḥ

iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ paṃcama āvaṃtyakhaṇḍe'vantī kṣetramāhātmyaṃ kapālamokṣaṇavarṇanaṃnāma ṣaṣṭho'dhyāyaḥ