स्कन्द पुराण · अध्याय 5.6

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम् ॥
इह देवो ऽत्र देवोऽत्र विविशुस्ते दिदृक्षवः

अद्भुतस्य वनस्यांते न ते ददृशिरे सुराः ॥
विचिन्वंतो महादेवं देवैर्बहुविलोकितः

तमुवाच स भद्रं वै द्रक्ष्यध्वं न तपो विना ॥
विचिन्वन्तो विरूपाक्षं नैनं पश्यत शंकरम्

स युक्तं हृदये स्मृत्वा ब्रह्मा देवांस्ततोऽब्रवीत् ॥
त्रिविधो दर्शनोपायस्तस्य देवस्य सर्वदा

श्रद्धाज्ञानेन तपसा योगेनैव निगद्यते ॥
सकलं निष्कलं चापि देवाः पश्यंति योगिनः

तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम् ॥
समुत्पन्नेऽपि विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति

भक्त्या परमयोपेताः परं पश्यंति योगिनः ॥
द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः

नादीक्षितैरतो देवाः शैवीं दीक्षां प्रपद्यत ॥
कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ता महेश्वरे

तपश्चरत भद्रं वो रुद्राराध नतत्पराः ॥
शिवदीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च तपस्विनाम्

सर्वकालं विजानाति दातव्यं दर्शनं मया ॥
ब्रह्मणो वचनं श्रुत्वा हितमेव यदु क्तवान्

शिवेक्षाविष्टमतयो ब्रह्माणमिदमबुवन् ॥
मार्गेण विधिना चैव शिवदीक्षासु तत्पराः ॥ ११. ॥
प्रयच्छ ब्रह्मन्सर्वेषां दीक्षां नः शिवतोषदाम्॥
श्रुत्वेति वचनं ब्रह्मा प्रत्युवाच विचारितम्

संदिदीक्षयिषुः क्षिप्रममराञ्छिवदीक्षया ॥
शिवयज्ञार्थसंभारानानयध्वमलं सुराः

वेदी प्रकल्प्यतामत्र यष्टव्योऽष्टतनुः शिवः ॥
पद्मयोनेर्वचः श्रुत्वा चक्रुः सर्वमतः सुराः

विनीतवेषाः प्रणता अनेन सस्तमन्वगुः ॥
शिवप्रसादसंप्राप्त्यै पुष्करज्ञानमीरितम्

यज्ञं चकार विधिना वेधाश्चन्द्रार्धधारिणः ॥
पद्मयोनिः पुरस्कृत्य तदा दीक्षां प्र योगतः

अनुग्रहेण देवांस्तानकारयत भावतः ॥
ततो व्रतानां प्रवरं व्रतं दिव्यं महाप्रभुः

तेभ्यो ददौ देवताभ्यः स तदप्यविरोधवित् ॥
पठ्यते शिवशालायां महापाशुपतं व्रतम्

शैवं यथोदितं यच्च आगमाचारचेष्टितम् ॥
शिवाराधनमुख्यानां मुनीनां तीव्रतेजसाम्

सर्वानुग्राहकः शंभुः सर्वदेवैः प्रकल्पितम् ॥
तदेवं प्रार्थितं बुद्ध्या व्रतं रौद्रं शिवं समम्

तत्तेभ्यो विस्मयं त्यक्त्वा प्रायच्छत्कनकांडजः ॥
कामिकं भस्मनामाढ्यं सर्वदा कीर्तितं शुभम्

पापघ्रं दुःखशमनं पुष्टिश्रीबलवर्धनम्॥
सिद्धिदं कीर्तिकृत्कांतं कलिकल्मषमोक्षणम्

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन भस्मस्नानं समाहिताः ॥
कुर्वंतो मानवा दांता दीक्षिताः संयतेंद्रियाः

सर्वे कमंडलुधराः सर्वे रुद्राक्षधारिणः ॥
अनिष्टदर्शनालाप संगत्या परिवर्जिताः

एवं व्रतधराः सर्वे वने तस्मिन्महेश्वरम् ॥
आराधयंस्तमीशानं व्रतेनैव उमाधवम्

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च ॥
कालेन महता ध्यानादेवं ज्ञात्वा मनोगतम्

रुद्रध्यानाग्निनिर्दग्धकल्मषाश्च श्रियान्विताः ॥
तदा हत्वाऽसुरं शंभुः प्रत्यक्षो भगवानभूत्

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
ब्रह्मदत्तं वरं देवाः सर्वे शर्वानुभाविताः ॥
समचीकरन्प्रत्युक्ता ब्रह्मापीशानभावितः

गते वर्षसहस्रे स दिव्ये देवेश्वरेश्वरः ॥
जातानुकंपो देवानां दीपो दर्शनमेयिवान्

गणैर्नानाविधैः सार्धं नानाभूषणभूषितैः॥
सुदर्पोद्भूतदर्पघ्रैघोरैर्घोरविघातिभिः

कामरूपैरकामैश्च सर्वकामसमन्वितैः ॥
करींद्रकरटाटोपपाटनैः सिंहदेहिभिः

अणिमादि गुणैर्दिव्यैर्योगैश्वर्यादिनामभिः ॥
व्यालोलकेशरशनादंष्ट्राकटकटोद्भवैः

व्याघ्रव्यालाननै रौद्रैः काककंकवटैस्तथा

अरूपैः समरूपैश्च सुरूपैर्बहुरूपकैः ॥
एकद्वित्रिशिरोभिश्च बहुशीर्षैरशीर्षकैः

एकद्वित्रिशिखैश्चैव नानारूपविराजितैः ॥
बहुनेत्रैरनेत्रैश्च एकद्वित्रिविलो चनैः

एककर्णैर्द्विकर्णैश्च बहुकर्णैर्विकर्णकैः ॥
एकद्वित्रिसुनासैश्च बहुनासैरनासिकैः

एकजंघैर्द्विजंघैश्च बहुजंघैरजंघकैः ॥
एक पादैर्द्विपादैश्च बहुपादैरपादकैः

गौरश्यामैः श्यामगौरैरसितैः कर्बुरैस्तथा ॥
भुजंगहारवलयैः कृतयज्ञोपवीतकैः

शूलासिपट्टिश धरैर्भुशुंडीपीरघायुधैः ॥
चक्रक्रकचकोदंडकांडदंडास्त्रपाणिभिः

गदामुद्गरपाषाणमुशलायुधहस्तकैः ॥
वज्रशक्त्यशनिप्रासकुंतकर्तृक धारिभिः

भंभाभेरीर्वादयद्भिर्वीणापणववेणुकान् ॥
मृदंगविमलाढक्काकाहलानकदुंदुभीन्

हुडंकाशृंगिकाद्यानि नानावाद्यानि वादकैः ॥
एवं नानाविधै रौद्रैर्भीमैर्भीमपराक्रमैः

गणेश्वरैः सुदुर्द्धर्षैर्वृतः सूर्यो ग्रहैरिव ॥
आविर्भूतो महादेवः स्वगणैः परिवारितः ॥
तं पश्य तां तदा व्यास ब्रह्मादीनां दिवौकसाम्

अथ ब्रह्मादयो देवा दृष्ट्वाग्रे गणनायकम् ॥
तेजसाध्यासितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः

ततो ऽवलंब्य ते धैर्यं दृष्ट्वा देवं यथाविधि ॥
षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तवपुर्धराः

शिरोगतैरंजलिभिः पादेभ्यश्च महीं गतैः ॥
तुष्टुवुः सृष्टिसंहार स्थितिकर्तारमीश्वरम्

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥
नमः शिवाय शांताय सगणाय सनंदिने ॥
वृषासनाय सौम्याय शूलशक्तिधराय ते

नमो दिक्चर्मवस्त्राय शुचये तीव्रतेजसे ॥
ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मणा योजिताय च

नमोंधकविनाशाय परेशाय नमोनमः ॥
रुद्राय पंच वक्त्राय सर्वरोगापहारिणे

गिरिशाय सुरेशाय ईशानाय नमोनमः ॥
भीमोग्रादिस्वरूपाय विजयाय नमोनमः

सुरासुराधिपतये यतीनां पतये नमः ॥
चंडाय चंडदंडाय वरखट्वांगदंडिने

विरूपाक्षशुभाख्याय विश्वरूपाय वै नमः ॥
शांताय च मनोज्ञाय त्रिनेत्राय नमोनमः

वेधसे विश्वरूपाय दैत्यसंहारिणे नमः ॥
भक्तानुकंपिनेऽत्यर्थं रुद्रज्ञानपराय च

विरूपाय सुरूपाय रूपाणां शतधारिणे ॥
पंचास्याय शुभास्याय चन्द्रास्याय नमोनमः

वरदाय वराहाय सुकूर्माय नमोनमः

त्रिनेत्र त्राणमस्माकं त्रिपुरघ्न विधीयताम् ॥
वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नानां महेश्वर

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
एवं स्तुतस्तदा देवैर्विरिंच्याद्यैस्तथा हरः ॥
शरीराणि विलोक्येशः कृशान्यथ दिवौकसाम्

दिव्यप्रतापधारेण त्रिवेधेनांतरात्मना

आराधनं समीक्ष्याह ब्रह्मादीनां सुरेश्वरः ॥
साधुसाधु महाभागाः शश्वद्व्रतमुपासितम्

दिव्येनानेन विधिना भृशमाराधितो ह्यहम् ॥
भवद्भिः श्र द्धयात्यर्थं मम दर्शनकांक्षया

व्रतस्था मां हि पश्यंति मानुषा देवता अपि ॥
यदि यच्च प्रयच्छामि कांश्चिद्वो हि वराञ्छुभान्

एकैकशो द्वित्रिशो वा समस्तेभ्यः समेन वः ॥
सर्वकामप्रसिद्ध्यर्थं दास्याम्येनं वरं हि वः

हिताय भवतां चाहमागामुज्जयिनीं प्रति ॥
क्षिप्तं कपालं च मया किं पुनर्भद्रमस्तु वः

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥
किं कृतं हितमस्माकं कपालं क्षिपता त्वया

किमर्थं कंपिता भूमिस्त्रैलोक्यं व्याकुलीकृतम् ॥
नैतन्निरर्थकं देव कथ्यतामत्र कारणम्

॥ महादेव उवाच ॥ ॥
युष्मद्धितार्थमेतद्वै भयं विनिहितं कृतम् ॥
देवतानां तु रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्

असुरो द्रोहणोनाम बलवान्योगमायिकः ॥
अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतला श्रयम्

तस्य दैत्यस्य बलिनो दैत्याः परपुरंजयाः ॥
युष्माञ्ज्ञात्वा तपस्थांश्चाप्यभ्यगुर्बहवो हि ते

सेंद्रान्निहंतुमिच्छंतो माया प्रच्छन्नचारकाः ॥
पुरीं कनकशृंगाढ्यामेनामधि कुशस्थलीम्॥
समुद्ययुः सुरान्हंतुमुद्यता उद्यतायुधाः

तेषां कपालपातेन भूमिनिष्कंपनेन च ॥
शब्देन चातिघोरेण देहात्प्राणा विनिर्ययुः

लोकस्थितिविनाशाथ तेषामासीत्समुद्यमः ॥
राज्यैश्वर्येण दर्पिष्ठास्तेन ते निहता मया

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥
विश्वस्तानां पुनश्चैवमेव चानुग्रहः कृतः ॥
देवानुग्रहकर्ता त्वं गुणस्मृतिनिषेवितः

दिव्यदृष्टिभिरत्यर्थं यशोऽर्थं भीम नंदिताः ॥
इत्युक्त्वा प्रणतान्देवानुत्थाप्योचे पुनर्भवः

॥ शिव उवाच ॥ ॥
परिचर्याभिसंयुक्तं नित्यमुग्रनिषेवितम्॥
ध्यानसाधननिष्पन्नं यदन्येषां न विद्यते

मनोवाक्कायभावेन दुष्करं दुश्चरं तपः ॥
अनेन तपसा युक्ताः कष्टेन दुःसहेन च

महता तनुसाध्येन बहुकालार्जितेन वः ॥
समंतादभिवर्धेतां युष्मत्तेजस्तपोऽपि च

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
इत्युक्ता देवदेवेन देवा ब्रह्मपुरोगमाः ॥
ऊचुरुन्नाम्य वक्त्राणि स्थिता जानुभिरीश्वरम्

॥ देवा ऊचुः ॥ ॥
प्राणदस्त्वं कारणस्त्वं तपसां देव दृश्यसे ॥
तदस्माकं प्रवृत्तानां मानुषाणां वरप्रद

रक्षां कुरुष्व देवेश भक्तानामभयंकर

॥ ईश्वर उवाच ॥ ॥
यत्नेन विधिना दत्तं सुव्यक्तं दर्शनं हि वः ॥
सुदुर्लभान्यपि पुनर्दास्यामि वो वरान्बहून्

एवमुक्ते भगवता ब्रह्मा वचनमब्रवीत् ॥
देवानामग्रतः स्थित्वा श्रुतशब्दोद्भवं भवम्

प्राप्ता वयं च भगवन्सुपर्याप्तो महावरः ॥
जायतां नः सदैश्वर्यं वासस्थानमथाक्षयम्

॥ ॥ शिव उवाच ॥ ॥
लोकेऽस्मिन्मम ये भक्ता मया विनिहताश्च ये ॥
नैवं ते दुर्गतिं यांति लभंते सुमतिं पराम्

सार्धं तत्र जटाजूटैः शिरोभिः शूलपाणयः ॥
भांति मद्वामपार्श्वस्था इमे ते दारुणा गणाः

येषां विनिग्रहार्थाय युष्मत्संबोधनाय च ॥
सविकारं मया क्षिप्तं कपालं धरणीतले

कृतो मेऽनुग्रहस्तेषां भक्तानां भक्तिमिच्छताम् ॥
वनेऽस्मिन्नित्यवासो मे वृक्षैरभ्यर्थितस्य च

महाकालवने देवा आगतस्य ममानघाः ॥
तपस्यतां च भवतां महाकालवनं ततः

नामद्वययुतं गुह्यं लोके ख्यातं भविष्यति ॥
गुह्यं वनं श्मशानं च क्षेत्राणां प्रवरं महत्

कपालव्रतचर्या च मया ह्येषा प्रकीर्तिता ॥
कपालपात्रे भुंजानः कपालव्रतभूषणः

कपालपाणिः संतुष्टो भिक्षा व्रतसमन्वितः ॥
श्मशाननिलयो रौद्रो व्रतोन्मत्तविमूढधीः

नंदितः सर्वभूतेषु प्रियाप्रियसमः सदा ॥
भस्मभूषितसर्वांगो ज्ञानी चैव विशेषतः

जितेंद्रियोऽसर्वसंगो मृद्भस्मोदकसंग्रही ॥
नित्ययुक्तः सदाव्यापी जापी जितवरासनः

पुण्यतीर्थाश्रमोपेतः स्वरे देवे समाहितः ॥
लोकातीतं परं ज्ञानं महापाशुपतं व्रतम्

कपालव्रतमास्थाय पुरा चीर्णं मया स्वयम् ॥
कपालं परमं गुह्यं पवित्रं पापनाशनम्

कपालव्रतमेतद्धि दुर्धरं परमाद्भुतम् ॥
अत्यंतमुत्कटं रौद्रमघोरं लोमहर्षणम्

महाव्रतं द्विषन्मोहात्पापेनैव स्थितो नरः ॥
न मुच्यते स पापेन जन्मकोटिशतैरपि

महापाशुपतं तस्मान्न हन्यान्न च दूषयेत् ॥
एतस्मिन्निहते तस्मात्कोटिर्भवति घातिता

एवं महाव्रतं यस्तु भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः ॥
तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां वेदपाठिनाम्

कपालपूरणीं भिक्षां यतीनां यः प्रयच्छति ॥
विमुक्तः सर्व पापेभ्यो नासौ दुर्गतिमाप्नुयात्

कपाले भोजनं श्रेष्ठं मार्गोऽयं ब्रह्मसंभवः ॥
वदंति लोके वेदेषु पूजितं देवदानवैः

धारयिष्यंति ये विप्राः कपालं भूतमोहनम् ॥
मम तुल्यास्तु ते ब्रह्मन्विचरंति महीतले

जपैकनिरता धीराः कपालकृतभूषणाः ॥
महापाशुपता लोके रुद्राः संसारतारकाः

धर्माधर्मविमुक्ताश्च कृत्याकृत्यविवर्जिताः ॥
दीक्षया ज्ञानयोगेन प्राणिनस्तारयंति ते

यानि तीर्थानि लोकेऽस्मिन्यज्ञकोटिशतानि च ॥
विशुद्धस्य विज्ञानस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

यथाहं सर्वदेवानां संपूज्यो वै पितामह ॥
तथैव सर्वयोगेभ्यः संपूज्योऽयं महाव्रती

संसारबन्धमोक्षार्थं शिवगुह्यमिदं व्रतम् ॥
यदेतत्सर्वधर्मेण अपुनर्भवकारणम्

कपालव्रतमादाय यस्त्यजेदजिते न्द्रियः ॥
रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः

आलापयति भावेन न तु कर्म करोति यः ॥
सरागचित्तः शृंगारी न च धर्मप्रियंकरः

एकत्र भोजी मिष्टाशी कैतवेन प्रियस्तथा ॥
कुग्रामनगरे वासी कृषिवाणिज्यसेवकः

इत्यादिदुष्टदोषश्च तस्य संभाषणादपि ॥
नरो नरकगामी स्याद्यतो मद्व्रतदूषकः

दृष्ट्वा च शिष्टमथ ३ महाव्रतधरो नरः ॥
न स्पृशेदंगमंगेन स्पृष्ट्वा स्नायात्तु चांबुभिः

एवं च सर्वमाख्यातं कपालस्य च मोक्षणम् ॥
यथा मयात्र निक्षिप्तमज्ञानेन हतं स्वयम्

॥ सनत्कुमार उवाच ॥ ॥
एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्माद्यैरमरैः सह ॥
क्षेत्रं निवासयामास यथावत्कथयामि ते

आद्यमेततत्स्मशानं च पठ्यते मुनिसत्तमैः ॥
महाकालवनं व्यास यत्र सन्नि हितो हरः

अनुग्रहस्य भुवनं भूमिभागो न संशयः ॥
अनुग्रहार्थं भूतानां क्षेत्रांतर्मृत्युधर्मिणाम्

सुवर्णवज्रपर्यंकवेदिका च महीकृता ॥
विचित्रकुसुमारत्नैः कारिता सर्वशोभना

स्वर्णवज्रांकिततला श्रेष्ठा हरितशाद्वला ॥
त्रिंशच्चत्वारिंशपूर्णाः कलशाः कोणसंस्थिताः

द्वाराणि तत्र चत्वारि प्रवर्णानि तपंति च ॥
कुम्भाः शोभंति तत्रस्थाः उदिता भास्करा इव

रमते तत्र भगवान्वनानामुत्तमे वने ॥
सनंदिदेवगणपः कालदंडादिसंयुतः

एतत्कृतयुगे सर्वं प्रत्यक्षं दृश्यते वने ॥
त्रेतायां धर्मनिरतास्तापसा ब्रह्मचारिणः

द्वापरे धर्मशीला ये श्रुतवि ज्ञानशालिनः ॥
कलौ तु शुद्धविज्ञानशालिनः शंकरं हरम्

तपोधिकाः प्रपश्यंति देवदेवं महेश्वरम् ॥
महाकालवने नित्यं शूलपट्टिशधारिणम् ॥

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारकम् ॥
सहितानुक्रमेणात्र मन्त्रैश्च विधिपूर्वकम्

समर्चयंति ये विप्रा भक्त्या शंभुमहापदम् ॥।
वसंतीह समीपं ते महाकालानुभाविताः

पठति य इह लोके तस्य संस्थानमेतत्प्रथितगुणगणौघैरर्चितं दोषहं तत् ॥
शुभमतिरभिषिक्तः सोऽमरैरर्च्यमानो व्रजति हरपुरं यः संशृणोत्येकचित्तः

इति श्रीस्कान्दे महापुराण एकाशीतिसाहस्र्यां संहितायां पंचम आवंत्यखण्डेऽवन्ती क्षेत्रमाहात्म्यं कपालमोक्षणवर्णनंनाम षष्ठोऽध्यायः