સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.6

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રવિશ્યાથ વનં દેવાઃ સર્વપુષ્પોપશોભિતમ્ ॥
ઇહ દેવો ઽત્ર દેવોઽત્ર વિવિશુસ્તે દિદૃક્ષવઃ

અદ્ભુતસ્ય વનસ્યાંતે ન તે દદૃશિરે સુરાઃ ॥
વિચિન્વંતો મહાદેવં દેવૈર્બહુવિલોકિતઃ

તમુવાચ સ ભદ્રં વૈ દ્રક્ષ્યધ્વં ન તપો વિના ॥
વિચિન્વન્તો વિરૂપાક્ષં નૈનં પશ્યત શંકરમ્

સ યુક્તં હૃદયે સ્મૃત્વા બ્રહ્મા દેવાંસ્તતોઽબ્રવીત્ ॥
ત્રિવિધો દર્શનોપાયસ્તસ્ય દેવસ્ય સર્વદા

શ્રદ્ધાજ્ઞાનેન તપસા યોગેનૈવ નિગદ્યતે ॥
સકલં નિષ્કલં ચાપિ દેવાઃ પશ્યંતિ યોગિનઃ

તપસ્વિનસ્તુ સકલં જ્ઞાનિનો નિષ્કલં પરમ્ ॥
સમુત્પન્નેઽપિ વિજ્ઞાને મંદશ્રદ્ધો ન પશ્યતિ

ભક્ત્યા પરમયોપેતાઃ પરં પશ્યંતિ યોગિનઃ ॥
દ્રષ્ટવ્યો નિર્વિકારોઽસૌ પ્રધાનપુરુષેશ્વરઃ

નાદીક્ષિતૈરતો દેવાઃ શૈવીં દીક્ષાં પ્રપદ્યત ॥
કર્મણા મનસા વાચા નિત્યયુક્તા મહેશ્વરે

તપશ્ચરત ભદ્રં વો રુદ્રારાધ નતત્પરાઃ ॥
શિવદીક્ષાં પ્રપન્નાનાં ભક્તાનાં ચ તપસ્વિનામ્

સર્વકાલં વિજાનાતિ દાતવ્યં દર્શનં મયા ॥
બ્રહ્મણો વચનં શ્રુત્વા હિતમેવ યદુ ક્તવાન્

શિવેક્ષાવિષ્ટમતયો બ્રહ્માણમિદમબુવન્ ॥
માર્ગેણ વિધિના ચૈવ શિવદીક્ષાસુ તત્પરાઃ ॥ ૧૧. ॥
પ્રયચ્છ બ્રહ્મન્સર્વેષાં દીક્ષાં નઃ શિવતોષદામ્॥
શ્રુત્વેતિ વચનં બ્રહ્મા પ્રત્યુવાચ વિચારિતમ્

સંદિદીક્ષયિષુઃ ક્ષિપ્રમમરાઞ્છિવદીક્ષયા ॥
શિવયજ્ઞાર્થસંભારાનાનયધ્વમલં સુરાઃ

વેદી પ્રકલ્પ્યતામત્ર યષ્ટવ્યોઽષ્ટતનુઃ શિવઃ ॥
પદ્મયોનેર્વચઃ શ્રુત્વા ચક્રુઃ સર્વમતઃ સુરાઃ

વિનીતવેષાઃ પ્રણતા અનેન સસ્તમન્વગુઃ ॥
શિવપ્રસાદસંપ્રાપ્ત્યૈ પુષ્કરજ્ઞાનમીરિતમ્

યજ્ઞં ચકાર વિધિના વેધાશ્ચન્દ્રાર્ધધારિણઃ ॥
પદ્મયોનિઃ પુરસ્કૃત્ય તદા દીક્ષાં પ્ર યોગતઃ

અનુગ્રહેણ દેવાંસ્તાનકારયત ભાવતઃ ॥
તતો વ્રતાનાં પ્રવરં વ્રતં દિવ્યં મહાપ્રભુઃ

તેભ્યો દદૌ દેવતાભ્યઃ સ તદપ્યવિરોધવિત્ ॥
પઠ્યતે શિવશાલાયાં મહાપાશુપતં વ્રતમ્

શૈવં યથોદિતં યચ્ચ આગમાચારચેષ્ટિતમ્ ॥
શિવારાધનમુખ્યાનાં મુનીનાં તીવ્રતેજસામ્

સર્વાનુગ્રાહકઃ શંભુઃ સર્વદેવૈઃ પ્રકલ્પિતમ્ ॥
તદેવં પ્રાર્થિતં બુદ્ધ્યા વ્રતં રૌદ્રં શિવં સમમ્

તત્તેભ્યો વિસ્મયં ત્યક્ત્વા પ્રાયચ્છત્કનકાંડજઃ ॥
કામિકં ભસ્મનામાઢ્યં સર્વદા કીર્તિતં શુભમ્

પાપઘ્રં દુઃખશમનં પુષ્ટિશ્રીબલવર્ધનમ્॥
સિદ્ધિદં કીર્તિકૃત્કાંતં કલિકલ્મષમોક્ષણમ્

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભસ્મસ્નાનં સમાહિતાઃ ॥
કુર્વંતો માનવા દાંતા દીક્ષિતાઃ સંયતેંદ્રિયાઃ

સર્વે કમંડલુધરાઃ સર્વે રુદ્રાક્ષધારિણઃ ॥
અનિષ્ટદર્શનાલાપ સંગત્યા પરિવર્જિતાઃ

એવં વ્રતધરાઃ સર્વે વને તસ્મિન્મહેશ્વરમ્ ॥
આરાધયંસ્તમીશાનં વ્રતેનૈવ ઉમાધવમ્

ભક્ત્યા પરમયા યુક્તા વિધિના પરમેણ ચ ॥
કાલેન મહતા ધ્યાનાદેવં જ્ઞાત્વા મનોગતમ્

રુદ્રધ્યાનાગ્નિનિર્દગ્ધકલ્મષાશ્ચ શ્રિયાન્વિતાઃ ॥
તદા હત્વાઽસુરં શંભુઃ પ્રત્યક્ષો ભગવાનભૂત્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
બ્રહ્મદત્તં વરં દેવાઃ સર્વે શર્વાનુભાવિતાઃ ॥
સમચીકરન્પ્રત્યુક્તા બ્રહ્માપીશાનભાવિતઃ

ગતે વર્ષસહસ્રે સ દિવ્યે દેવેશ્વરેશ્વરઃ ॥
જાતાનુકંપો દેવાનાં દીપો દર્શનમેયિવાન્

ગણૈર્નાનાવિધૈઃ સાર્ધં નાનાભૂષણભૂષિતૈઃ॥
સુદર્પોદ્ભૂતદર્પઘ્રૈઘોરૈર્ઘોરવિઘાતિભિઃ

કામરૂપૈરકામૈશ્ચ સર્વકામસમન્વિતૈઃ ॥
કરીંદ્રકરટાટોપપાટનૈઃ સિંહદેહિભિઃ

અણિમાદિ ગુણૈર્દિવ્યૈર્યોગૈશ્વર્યાદિનામભિઃ ॥
વ્યાલોલકેશરશનાદંષ્ટ્રાકટકટોદ્ભવૈઃ

વ્યાઘ્રવ્યાલાનનૈ રૌદ્રૈઃ કાકકંકવટૈસ્તથા

અરૂપૈઃ સમરૂપૈશ્ચ સુરૂપૈર્બહુરૂપકૈઃ ॥
એકદ્વિત્રિશિરોભિશ્ચ બહુશીર્ષૈરશીર્ષકૈઃ

એકદ્વિત્રિશિખૈશ્ચૈવ નાનારૂપવિરાજિતૈઃ ॥
બહુનેત્રૈરનેત્રૈશ્ચ એકદ્વિત્રિવિલો ચનૈઃ

એકકર્ણૈર્દ્વિકર્ણૈશ્ચ બહુકર્ણૈર્વિકર્ણકૈઃ ॥
એકદ્વિત્રિસુનાસૈશ્ચ બહુનાસૈરનાસિકૈઃ

એકજંઘૈર્દ્વિજંઘૈશ્ચ બહુજંઘૈરજંઘકૈઃ ॥
એક પાદૈર્દ્વિપાદૈશ્ચ બહુપાદૈરપાદકૈઃ

ગૌરશ્યામૈઃ શ્યામગૌરૈરસિતૈઃ કર્બુરૈસ્તથા ॥
ભુજંગહારવલયૈઃ કૃતયજ્ઞોપવીતકૈઃ

શૂલાસિપટ્ટિશ ધરૈર્ભુશુંડીપીરઘાયુધૈઃ ॥
ચક્રક્રકચકોદંડકાંડદંડાસ્ત્રપાણિભિઃ

ગદામુદ્ગરપાષાણમુશલાયુધહસ્તકૈઃ ॥
વજ્રશક્ત્યશનિપ્રાસકુંતકર્તૃક ધારિભિઃ

ભંભાભેરીર્વાદયદ્ભિર્વીણાપણવવેણુકાન્ ॥
મૃદંગવિમલાઢક્કાકાહલાનકદુંદુભીન્

હુડંકાશૃંગિકાદ્યાનિ નાનાવાદ્યાનિ વાદકૈઃ ॥
એવં નાનાવિધૈ રૌદ્રૈર્ભીમૈર્ભીમપરાક્રમૈઃ

ગણેશ્વરૈઃ સુદુર્દ્ધર્ષૈર્વૃતઃ સૂર્યો ગ્રહૈરિવ ॥
આવિર્ભૂતો મહાદેવઃ સ્વગણૈઃ પરિવારિતઃ ॥
તં પશ્ય તાં તદા વ્યાસ બ્રહ્માદીનાં દિવૌકસામ્

અથ બ્રહ્માદયો દેવા દૃષ્ટ્વાગ્રે ગણનાયકમ્ ॥
તેજસાધ્યાસિતાસ્તસ્ય બભૂવુર્ભ્રાંતચેતસઃ

તતો ઽવલંબ્ય તે ધૈર્યં દૃષ્ટ્વા દેવં યથાવિધિ ॥
ષડંગવેદયોગેન હૃષ્ટચિત્તવપુર્ધરાઃ

શિરોગતૈરંજલિભિઃ પાદેભ્યશ્ચ મહીં ગતૈઃ ॥
તુષ્ટુવુઃ સૃષ્ટિસંહાર સ્થિતિકર્તારમીશ્વરમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
નમઃ શિવાય શાંતાય સગણાય સનંદિને ॥
વૃષાસનાય સૌમ્યાય શૂલશક્તિધરાય તે

નમો દિક્ચર્મવસ્ત્રાય શુચયે તીવ્રતેજસે ॥
બ્રહ્મણે બ્રહ્મદેહાય બ્રહ્મણા યોજિતાય ચ

નમોંધકવિનાશાય પરેશાય નમોનમઃ ॥
રુદ્રાય પંચ વક્ત્રાય સર્વરોગાપહારિણે

ગિરિશાય સુરેશાય ઈશાનાય નમોનમઃ ॥
ભીમોગ્રાદિસ્વરૂપાય વિજયાય નમોનમઃ

સુરાસુરાધિપતયે યતીનાં પતયે નમઃ ॥
ચંડાય ચંડદંડાય વરખટ્વાંગદંડિને

વિરૂપાક્ષશુભાખ્યાય વિશ્વરૂપાય વૈ નમઃ ॥
શાંતાય ચ મનોજ્ઞાય ત્રિનેત્રાય નમોનમઃ

વેધસે વિશ્વરૂપાય દૈત્યસંહારિણે નમઃ ॥
ભક્તાનુકંપિનેઽત્યર્થં રુદ્રજ્ઞાનપરાય ચ

વિરૂપાય સુરૂપાય રૂપાણાં શતધારિણે ॥
પંચાસ્યાય શુભાસ્યાય ચન્દ્રાસ્યાય નમોનમઃ

વરદાય વરાહાય સુકૂર્માય નમોનમઃ

ત્રિનેત્ર ત્રાણમસ્માકં ત્રિપુરઘ્ન વિધીયતામ્ ॥
વાઙ્મનઃકાયભાવૈસ્ત્વાં પ્રપન્નાનાં મહેશ્વર

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એવં સ્તુતસ્તદા દેવૈર્વિરિંચ્યાદ્યૈસ્તથા હરઃ ॥
શરીરાણિ વિલોક્યેશઃ કૃશાન્યથ દિવૌકસામ્

દિવ્યપ્રતાપધારેણ ત્રિવેધેનાંતરાત્મના

આરાધનં સમીક્ષ્યાહ બ્રહ્માદીનાં સુરેશ્વરઃ ॥
સાધુસાધુ મહાભાગાઃ શશ્વદ્વ્રતમુપાસિતમ્

દિવ્યેનાનેન વિધિના ભૃશમારાધિતો હ્યહમ્ ॥
ભવદ્ભિઃ શ્ર દ્ધયાત્યર્થં મમ દર્શનકાંક્ષયા

વ્રતસ્થા માં હિ પશ્યંતિ માનુષા દેવતા અપિ ॥
યદિ યચ્ચ પ્રયચ્છામિ કાંશ્ચિદ્વો હિ વરાઞ્છુભાન્

એકૈકશો દ્વિત્રિશો વા સમસ્તેભ્યઃ સમેન વઃ ॥
સર્વકામપ્રસિદ્ધ્યર્થં દાસ્યામ્યેનં વરં હિ વઃ

હિતાય ભવતાં ચાહમાગામુજ્જયિનીં પ્રતિ ॥
ક્ષિપ્તં કપાલં ચ મયા કિં પુનર્ભદ્રમસ્તુ વઃ

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
કિં કૃતં હિતમસ્માકં કપાલં ક્ષિપતા ત્વયા

કિમર્થં કંપિતા ભૂમિસ્ત્રૈલોક્યં વ્યાકુલીકૃતમ્ ॥
નૈતન્નિરર્થકં દેવ કથ્યતામત્ર કારણમ્

॥ મહાદેવ ઉવાચ ॥ ॥
યુષ્મદ્ધિતાર્થમેતદ્વૈ ભયં વિનિહિતં કૃતમ્ ॥
દેવતાનાં તુ રક્ષાર્થં શ્રૂયતામત્ર કારણમ્

અસુરો દ્રોહણોનામ બલવાન્યોગમાયિકઃ ॥
અવસ્થિતસ્ત્વવષ્ટભ્ય રસાતલતલા શ્રયમ્

તસ્ય દૈત્યસ્ય બલિનો દૈત્યાઃ પરપુરંજયાઃ ॥
યુષ્માઞ્જ્ઞાત્વા તપસ્થાંશ્ચાપ્યભ્યગુર્બહવો હિ તે

સેંદ્રાન્નિહંતુમિચ્છંતો માયા પ્રચ્છન્નચારકાઃ ॥
પુરીં કનકશૃંગાઢ્યામેનામધિ કુશસ્થલીમ્॥
સમુદ્યયુઃ સુરાન્હંતુમુદ્યતા ઉદ્યતાયુધાઃ

તેષાં કપાલપાતેન ભૂમિનિષ્કંપનેન ચ ॥
શબ્દેન ચાતિઘોરેણ દેહાત્પ્રાણા વિનિર્યયુઃ

લોકસ્થિતિવિનાશાથ તેષામાસીત્સમુદ્યમઃ ॥
રાજ્યૈશ્વર્યેણ દર્પિષ્ઠાસ્તેન તે નિહતા મયા

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
વિશ્વસ્તાનાં પુનશ્ચૈવમેવ ચાનુગ્રહઃ કૃતઃ ॥
દેવાનુગ્રહકર્તા ત્વં ગુણસ્મૃતિનિષેવિતઃ

દિવ્યદૃષ્ટિભિરત્યર્થં યશોઽર્થં ભીમ નંદિતાઃ ॥
ઇત્યુક્ત્વા પ્રણતાન્દેવાનુત્થાપ્યોચે પુનર્ભવઃ

॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
પરિચર્યાભિસંયુક્તં નિત્યમુગ્રનિષેવિતમ્॥
ધ્યાનસાધનનિષ્પન્નં યદન્યેષાં ન વિદ્યતે

મનોવાક્કાયભાવેન દુષ્કરં દુશ્ચરં તપઃ ॥
અનેન તપસા યુક્તાઃ કષ્ટેન દુઃસહેન ચ

મહતા તનુસાધ્યેન બહુકાલાર્જિતેન વઃ ॥
સમંતાદભિવર્ધેતાં યુષ્મત્તેજસ્તપોઽપિ ચ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
ઇત્યુક્તા દેવદેવેન દેવા બ્રહ્મપુરોગમાઃ ॥
ઊચુરુન્નામ્ય વક્ત્રાણિ સ્થિતા જાનુભિરીશ્વરમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રાણદસ્ત્વં કારણસ્ત્વં તપસાં દેવ દૃશ્યસે ॥
તદસ્માકં પ્રવૃત્તાનાં માનુષાણાં વરપ્રદ

રક્ષાં કુરુષ્વ દેવેશ ભક્તાનામભયંકર

॥ ઈશ્વર ઉવાચ ॥ ॥
યત્નેન વિધિના દત્તં સુવ્યક્તં દર્શનં હિ વઃ ॥
સુદુર્લભાન્યપિ પુનર્દાસ્યામિ વો વરાન્બહૂન્

એવમુક્તે ભગવતા બ્રહ્મા વચનમબ્રવીત્ ॥
દેવાનામગ્રતઃ સ્થિત્વા શ્રુતશબ્દોદ્ભવં ભવમ્

પ્રાપ્તા વયં ચ ભગવન્સુપર્યાપ્તો મહાવરઃ ॥
જાયતાં નઃ સદૈશ્વર્યં વાસસ્થાનમથાક્ષયમ્

॥ ॥ શિવ ઉવાચ ॥ ॥
લોકેઽસ્મિન્મમ યે ભક્તા મયા વિનિહતાશ્ચ યે ॥
નૈવં તે દુર્ગતિં યાંતિ લભંતે સુમતિં પરામ્

સાર્ધં તત્ર જટાજૂટૈઃ શિરોભિઃ શૂલપાણયઃ ॥
ભાંતિ મદ્વામપાર્શ્વસ્થા ઇમે તે દારુણા ગણાઃ

યેષાં વિનિગ્રહાર્થાય યુષ્મત્સંબોધનાય ચ ॥
સવિકારં મયા ક્ષિપ્તં કપાલં ધરણીતલે

કૃતો મેઽનુગ્રહસ્તેષાં ભક્તાનાં ભક્તિમિચ્છતામ્ ॥
વનેઽસ્મિન્નિત્યવાસો મે વૃક્ષૈરભ્યર્થિતસ્ય ચ

મહાકાલવને દેવા આગતસ્ય મમાનઘાઃ ॥
તપસ્યતાં ચ ભવતાં મહાકાલવનં તતઃ

નામદ્વયયુતં ગુહ્યં લોકે ખ્યાતં ભવિષ્યતિ ॥
ગુહ્યં વનં શ્મશાનં ચ ક્ષેત્રાણાં પ્રવરં મહત્

કપાલવ્રતચર્યા ચ મયા હ્યેષા પ્રકીર્તિતા ॥
કપાલપાત્રે ભુંજાનઃ કપાલવ્રતભૂષણઃ

કપાલપાણિઃ સંતુષ્ટો ભિક્ષા વ્રતસમન્વિતઃ ॥
શ્મશાનનિલયો રૌદ્રો વ્રતોન્મત્તવિમૂઢધીઃ

નંદિતઃ સર્વભૂતેષુ પ્રિયાપ્રિયસમઃ સદા ॥
ભસ્મભૂષિતસર્વાંગો જ્ઞાની ચૈવ વિશેષતઃ

જિતેંદ્રિયોઽસર્વસંગો મૃદ્ભસ્મોદકસંગ્રહી ॥
નિત્યયુક્તઃ સદાવ્યાપી જાપી જિતવરાસનઃ

પુણ્યતીર્થાશ્રમોપેતઃ સ્વરે દેવે સમાહિતઃ ॥
લોકાતીતં પરં જ્ઞાનં મહાપાશુપતં વ્રતમ્

કપાલવ્રતમાસ્થાય પુરા ચીર્ણં મયા સ્વયમ્ ॥
કપાલં પરમં ગુહ્યં પવિત્રં પાપનાશનમ્

કપાલવ્રતમેતદ્ધિ દુર્ધરં પરમાદ્ભુતમ્ ॥
અત્યંતમુત્કટં રૌદ્રમઘોરં લોમહર્ષણમ્

મહાવ્રતં દ્વિષન્મોહાત્પાપેનૈવ સ્થિતો નરઃ ॥
ન મુચ્યતે સ પાપેન જન્મકોટિશતૈરપિ

મહાપાશુપતં તસ્માન્ન હન્યાન્ન ચ દૂષયેત્ ॥
એતસ્મિન્નિહતે તસ્માત્કોટિર્ભવતિ ઘાતિતા

એવં મહાવ્રતં યસ્તુ ભોજયેચ્છ્રદ્ધયાન્વિતઃ ॥
તસ્ય ભુક્તા ભવેત્કોટિર્વિપ્રાણાં વેદપાઠિનામ્

કપાલપૂરણીં ભિક્ષાં યતીનાં યઃ પ્રયચ્છતિ ॥
વિમુક્તઃ સર્વ પાપેભ્યો નાસૌ દુર્ગતિમાપ્નુયાત્

કપાલે ભોજનં શ્રેષ્ઠં માર્ગોઽયં બ્રહ્મસંભવઃ ॥
વદંતિ લોકે વેદેષુ પૂજિતં દેવદાનવૈઃ

ધારયિષ્યંતિ યે વિપ્રાઃ કપાલં ભૂતમોહનમ્ ॥
મમ તુલ્યાસ્તુ તે બ્રહ્મન્વિચરંતિ મહીતલે

જપૈકનિરતા ધીરાઃ કપાલકૃતભૂષણાઃ ॥
મહાપાશુપતા લોકે રુદ્રાઃ સંસારતારકાઃ

ધર્માધર્મવિમુક્તાશ્ચ કૃત્યાકૃત્યવિવર્જિતાઃ ॥
દીક્ષયા જ્ઞાનયોગેન પ્રાણિનસ્તારયંતિ તે

યાનિ તીર્થાનિ લોકેઽસ્મિન્યજ્ઞકોટિશતાનિ ચ ॥
વિશુદ્ધસ્ય વિજ્ઞાનસ્ય કલાં નાર્હંતિ ષોડશીમ્

યથાહં સર્વદેવાનાં સંપૂજ્યો વૈ પિતામહ ॥
તથૈવ સર્વયોગેભ્યઃ સંપૂજ્યોઽયં મહાવ્રતી

સંસારબન્ધમોક્ષાર્થં શિવગુહ્યમિદં વ્રતમ્ ॥
યદેતત્સર્વધર્મેણ અપુનર્ભવકારણમ્

કપાલવ્રતમાદાય યસ્ત્યજેદજિતે ન્દ્રિયઃ ॥
રૌરવં સ પ્રયાત્યાશુ પ્રણીતો યમકિંકરૈઃ

આલાપયતિ ભાવેન ન તુ કર્મ કરોતિ યઃ ॥
સરાગચિત્તઃ શૃંગારી ન ચ ધર્મપ્રિયંકરઃ

એકત્ર ભોજી મિષ્ટાશી કૈતવેન પ્રિયસ્તથા ॥
કુગ્રામનગરે વાસી કૃષિવાણિજ્યસેવકઃ

ઇત્યાદિદુષ્ટદોષશ્ચ તસ્ય સંભાષણાદપિ ॥
નરો નરકગામી સ્યાદ્યતો મદ્વ્રતદૂષકઃ

દૃષ્ટ્વા ચ શિષ્ટમથ ૩ મહાવ્રતધરો નરઃ ॥
ન સ્પૃશેદંગમંગેન સ્પૃષ્ટ્વા સ્નાયાત્તુ ચાંબુભિઃ

એવં ચ સર્વમાખ્યાતં કપાલસ્ય ચ મોક્ષણમ્ ॥
યથા મયાત્ર નિક્ષિપ્તમજ્ઞાનેન હતં સ્વયમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એવમુક્ત્વા સ ભગવાન્બ્રહ્માદ્યૈરમરૈઃ સહ ॥
ક્ષેત્રં નિવાસયામાસ યથાવત્કથયામિ તે

આદ્યમેતતત્સ્મશાનં ચ પઠ્યતે મુનિસત્તમૈઃ ॥
મહાકાલવનં વ્યાસ યત્ર સન્નિ હિતો હરઃ

અનુગ્રહસ્ય ભુવનં ભૂમિભાગો ન સંશયઃ ॥
અનુગ્રહાર્થં ભૂતાનાં ક્ષેત્રાંતર્મૃત્યુધર્મિણામ્

સુવર્ણવજ્રપર્યંકવેદિકા ચ મહીકૃતા ॥
વિચિત્રકુસુમારત્નૈઃ કારિતા સર્વશોભના

સ્વર્ણવજ્રાંકિતતલા શ્રેષ્ઠા હરિતશાદ્વલા ॥
ત્રિંશચ્ચત્વારિંશપૂર્ણાઃ કલશાઃ કોણસંસ્થિતાઃ

દ્વારાણિ તત્ર ચત્વારિ પ્રવર્ણાનિ તપંતિ ચ ॥
કુમ્ભાઃ શોભંતિ તત્રસ્થાઃ ઉદિતા ભાસ્કરા ઇવ

રમતે તત્ર ભગવાન્વનાનામુત્તમે વને ॥
સનંદિદેવગણપઃ કાલદંડાદિસંયુતઃ

એતત્કૃતયુગે સર્વં પ્રત્યક્ષં દૃશ્યતે વને ॥
ત્રેતાયાં ધર્મનિરતાસ્તાપસા બ્રહ્મચારિણઃ

દ્વાપરે ધર્મશીલા યે શ્રુતવિ જ્ઞાનશાલિનઃ ॥
કલૌ તુ શુદ્ધવિજ્ઞાનશાલિનઃ શંકરં હરમ્

તપોધિકાઃ પ્રપશ્યંતિ દેવદેવં મહેશ્વરમ્ ॥
મહાકાલવને નિત્યં શૂલપટ્ટિશધારિણમ્ ॥

એતત્તે તથ્યમાખ્યાતં લોકાનુગ્રહકારકમ્ ॥
સહિતાનુક્રમેણાત્ર મન્ત્રૈશ્ચ વિધિપૂર્વકમ્

સમર્ચયંતિ યે વિપ્રા ભક્ત્યા શંભુમહાપદમ્ ॥।
વસંતીહ સમીપં તે મહાકાલાનુભાવિતાઃ

પઠતિ ય ઇહ લોકે તસ્ય સંસ્થાનમેતત્પ્રથિતગુણગણૌઘૈરર્ચિતં દોષહં તત્ ॥
શુભમતિરભિષિક્તઃ સોઽમરૈરર્ચ્યમાનો વ્રજતિ હરપુરં યઃ સંશૃણોત્યેકચિત્તઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પંચમ આવંત્યખણ્ડેઽવન્તી ક્ષેત્રમાહાત્મ્યં કપાલમોક્ષણવર્ણનંનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ