Skanda Purana · Chapter 5.48

// sanatkumāra uvāca // //
śṛṇuṣvāvahito vyāsa sthitimekāgramānasaḥ //
mayā vyāsamukhātprāptā kalpabhede kathā śubhā

guhyādguhyatarā śreṣṭhā na deyā yasya kasyacit //
nāstikāya kṛtaghnāya nāśiṣyāya kadācana //

eṣā puṇyatamā vyāsa kathā pāpaharā parā //
yasyāḥ śravaṇamātreṇa kalpadoṣo na bādhate

pramāṇaṃ kalpaparyaṃtaṃ brahmaṇaḥ parameṣṭhinaḥ //
manvaṃtareṣu sarveṣu kalpakalpāṃtareṣu ca

yāvatsaṃkhyā parimitā tāvatī śṛṇu sattama //
ahorātraṃ ca bhajate sūryo mānuṣadaivatam

tāmupādāya gaṇanāṃ śṛṇu saṃkhyā dvijottama //
nimeṣaiḥ paṃcadaśabhiḥ kāṣṭhā triṃśattu tāḥ kalā

triṃśatkalā muhūrtastu triṃśatā tairmanīṣiṇaḥ //
ahorātra miti prāhuścaṃdrādityagatistadā

ravirgativiśeṣeṇa sandhyāyāṃ yāti nityaśaḥ //
tadahastu manuṣyāṇāṃ rātriścaiva tu tādṛśī

pakṣau māsā ṛtuścābdamayane ca prakīrtite //
pitṝṇāṃ caiva devānāṃ brahmaṇaśca yathātatham

yāvatsaṃkhyā samākhyātā āyuraṃtaśca tādṛśaḥ //
ahorātrāḥ paṃcadaśa pakṣa ityabhiśabditaḥ

pakṣau dvau tau kṛtau māsau māsau dvāvṛturucyate //
ayanaṃ cartubhistribhirabdaṃ dve ayane smṛtam

dakṣiṇaṃ cottaraṃ caiva saṃkhyātattvaviśāradaiḥ //
mānenānena yo māsaḥ pakṣadvayasamanvitaḥ

pitṝṇāṃ tadahorātramiti kālavido viduḥ //
śukla pakṣastvahasteṣāṃ kṛṣṇapakṣastu śarvarī

kṛṣṇapakṣe tviha śrāddhaṃ pitṝṇāṃ vartate dvija //
mānuṣeṇa tu mānena yo vai saṃvatsaraḥ smṛtaḥ

devānāṃ tadahorātraṃ divā caivottarāyaṇam//
dakṣiṇāyanaṃ smṛtā rātriḥ prājñaistattvārthakovidaiḥ

divyamabdaṃ śataguṇaṃ divyamabdasahasrakam //
munibhiścaiva tattvajñairahorātraṃ manoḥ smṛtam

ahorātraṃ daśaguṇaṃ mānavaḥ pakṣa ucyate //
pakṣāddaśaguṇo māso māsā dvādaśabhirguṇaiḥ

ṛturmanūnāṃ saṃproktaḥ prājñaistattvārthadarśibhiḥ //
ṣaḍbhistairvarṣaṃ saṃproktaṃ tena saṃkhyā nibadhyate

catvāryeva sahasrāṇi varṣāṇāṃ tu kṛtaṃ yugam //
tāvatī tu bhavetsaṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

trīṇi varṣasahasrāṇi tretā tatparimāṇataḥ //
tasyāśca triśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathā paraḥ

tathā varṣasahasre dve dvāparaṃ parikīrtitam //
tasya ca dviśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathā/ paraḥ

kalirvarṣasahasraṃ tu saṃkhyā coktā manīṣibhiḥ //
tasya caikaśatī saṃdhyā saṃdhyāṃśaśca tathāvidhaḥ

( ४८०० kṛtaṃ, ३६०० tretā, २४०० dvāparam, १२०० kaliḥ)
eṣā dvādaśasāhasrī yugasaṃkhyā prakīrtitā //
divyenānena mānena yugasaṃkhyāṃ nibodha me

sasarja sa punastāta jagatsarvamidaṃ tataḥ //
kṛtaṃ tretā dvāparaṃ ca kaliścaiva caturyugam

yugaṃ tadekasaptatyā guṇitaṃ dvijasattama //
manvaṃtaramiti proktaṃ saṃkhyānārthaviśāradaiḥ

ayanaṃ cāpi tatproktaṃ dve'yane dakṣiṇottare //
manuḥ pralīyate hyatra saṃprāpte jagataḥ prabhau

tato'paro manuḥ kālametāvantaṃ bhavetpunaḥ //
samatīte tu rājeṃdra proktaḥ saṃvatsarasya vai

tadaiva cāyanaṃ proktaṃ muninā tattvadarśinā //
brahmaṇastadahaḥ proktaṃ kalpa śceti sa ucyate

sahasrayugaparyaṃtaṃ sā niśā procyate budhaiḥ //
nimajjatyatra corvī sā saśailavanakānanā

tasminyugasahasre tu pūrṇe vai dvijasattama //
brāhme divasaparyaṃte kalpo niḥśeṣa ucyate

yugāni saptatiṃ tāni sāgrāṇi kathitāni te //
kṛtatretādiyuktāni manoraṃtara mucyate

caturdaśaite manavaḥ kathitāḥ kīrtivardhanāḥ //
vedeṣu sapurāṇeṣu sarveṣu prabhaviṣṇavaḥ

prajānāṃ patayo vyāsa dhanyameṣāṃ prakīrta nam

manvaṃtareṣu saṃhārāḥ saṃhārāṃteṣu saṃbhavāḥ /
na śakyamaṃtasteṣāṃ vai vaktuṃ varṣaśatairapi

visargaśca prajānāṃ vai saṃhārasya ca bhārata ///
manvaṃtareṣu saṃhāraḥ śrūyate bharatarṣabha

yatra tiṣṭhaṃti vai devāḥ sarve saptarṣibhiḥ saha //
tapasā brahmacaryeṇa śrutena ca samanvitāḥ

pūrṇe yugasahasre tu kalpo niḥśeṣa ucyate //
tatra sarvāṇi bhūtāni dagdhānyādityaraśmibhiḥ

brahmāṇamagrataḥ kṛtvā sahādityairgaṇairdvija //
praviśaṃti suraśreṣṭhaṃ hariṃ nārāyaṇaṃ prabhum

sa sraṣṭā sarvabhūtānāṃ kalpāṃte tu punaḥpunaḥ //
avyaktaḥ śāśvato devastasya sarvamidaṃ jagat

sa eva vidyate vyāsa maheśā saha saṃyutaḥ //
mahākālavane vāsaṃ cakāra jagadīśvaraḥ

pralayo na bādhate vyāsa mahākālavanottame //
kalpe kalpe ca vai ramyā purī hyeṣā kuśasthalī

nirāmayā nirātaṃkā nirvikārā yugeyuge //
mārkaṇḍeyopadiṣṭāni kalpāni saṃbhavaṃti ca

atraiva ca vane ramye brahmā lokapitāmahaḥ //
prajānāṃ patayo ye te dakṣaḥ prācetasastathā

marīciḥ kaśyapo rudro ye'nye bhṛgvādayastathā //
kalpādau sasṛje lokāṃścarācarānyathā tathā

evamādau purā vyāsa kalpaṃ kalpāyate tadā //
vārāhavāmanaviṣṇupitṝṇāṃ vai tathaiva ca

kalpabhedāḥ samākhyātā mahākālavane śubhe //
caturāśītikalpāni saṃjātāni dvijottama

tāvaṃti yogaliṃgāni vane tiṣṭhanti sattama//
punarjātā punaḥ rnaṣṭā mahīsāgaraparvatāḥ

punaḥpunarbhaviṣyaṃti purī hyeṣā'calā smṛtā //
tasmātsarveṣu kāleṣu sarvalokeṣu gīyate

pratikalpeti vikhyātā bhuvi vyāsa bhaviṣyati //
ye'syāṃ vai mānavā dāṃtāḥ snānadānādikaṃ tathā

japaṃ homaṃ tathā śrāddhaṃ pitṝnuddiśya devatāḥ //
na teṣāṃ punarā vṛttiḥ koṭikalpaśatairapi

pratikalpāmanuprāpya dṛṣṭvā devaṃ maheśvaram //
vaiśākhe paurṇamāsyāṃ vai snāpayaṃtyekavāsaram

prasaṃgato rajaḥ klāṃtaḥ śiprāṃbhasi ca mānavāḥ //
na teṣāṃ duṣkṛtaṃ kiṃcidviṣṇuloke vasaṃti te

manvaṃtarasahasreṣu kāśivāseṣu yatphalam //
tatphalaṃ prāpnuyājjaṃtuḥ pratikalpaṃ kṣaṇādapi

pratikalpe ca kalpāṃte saivāsīcca purī śubhā //
tasmātsarvajanaiḥ khyātā pratikalpā dvijottama

ye caitasya mahābhāgāḥ prītiṃ kurvaṃti mānavāḥ //
na teṣāṃ kalpabhedo'yaṃ svapnavajjāyate kṣaṇāt

yaḥ śṛṇoti kathāṃ puṇyāṃ pratikalpodbhavāṃ śubhām //
śrāvayedvā prayatnena brahmahatyāṃ vyapohati

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye pratikalpābhidhānakathanaṃnāmāṣṭācatvāriṃśo'dhyāyaḥ