સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.48

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
શૃણુષ્વાવહિતો વ્યાસ સ્થિતિમેકાગ્રમાનસઃ ॥
મયા વ્યાસમુખાત્પ્રાપ્તા કલ્પભેદે કથા શુભા

ગુહ્યાદ્ગુહ્યતરા શ્રેષ્ઠા ન દેયા યસ્ય કસ્યચિત્ ॥
નાસ્તિકાય કૃતઘ્નાય નાશિષ્યાય કદાચન ॥

એષા પુણ્યતમા વ્યાસ કથા પાપહરા પરા ॥
યસ્યાઃ શ્રવણમાત્રેણ કલ્પદોષો ન બાધતે

પ્રમાણં કલ્પપર્યંતં બ્રહ્મણઃ પરમેષ્ઠિનઃ ॥
મન્વંતરેષુ સર્વેષુ કલ્પકલ્પાંતરેષુ ચ

યાવત્સંખ્યા પરિમિતા તાવતી શૃણુ સત્તમ ॥
અહોરાત્રં ચ ભજતે સૂર્યો માનુષદૈવતમ્

તામુપાદાય ગણનાં શૃણુ સંખ્યા દ્વિજોત્તમ ॥
નિમેષૈઃ પંચદશભિઃ કાષ્ઠા ત્રિંશત્તુ તાઃ કલા

ત્રિંશત્કલા મુહૂર્તસ્તુ ત્રિંશતા તૈર્મનીષિણઃ ॥
અહોરાત્ર મિતિ પ્રાહુશ્ચંદ્રાદિત્યગતિસ્તદા

રવિર્ગતિવિશેષેણ સન્ધ્યાયાં યાતિ નિત્યશઃ ॥
તદહસ્તુ મનુષ્યાણાં રાત્રિશ્ચૈવ તુ તાદૃશી

પક્ષૌ માસા ઋતુશ્ચાબ્દમયને ચ પ્રકીર્તિતે ॥
પિતૄણાં ચૈવ દેવાનાં બ્રહ્મણશ્ચ યથાતથમ્

યાવત્સંખ્યા સમાખ્યાતા આયુરંતશ્ચ તાદૃશઃ ॥
અહોરાત્રાઃ પંચદશ પક્ષ ઇત્યભિશબ્દિતઃ

પક્ષૌ દ્વૌ તૌ કૃતૌ માસૌ માસૌ દ્વાવૃતુરુચ્યતે ॥
અયનં ચર્તુભિસ્ત્રિભિરબ્દં દ્વે અયને સ્મૃતમ્

દક્ષિણં ચોત્તરં ચૈવ સંખ્યાતત્ત્વવિશારદૈઃ ॥
માનેનાનેન યો માસઃ પક્ષદ્વયસમન્વિતઃ

પિતૄણાં તદહોરાત્રમિતિ કાલવિદો વિદુઃ ॥
શુક્લ પક્ષસ્ત્વહસ્તેષાં કૃષ્ણપક્ષસ્તુ શર્વરી

કૃષ્ણપક્ષે ત્વિહ શ્રાદ્ધં પિતૄણાં વર્તતે દ્વિજ ॥
માનુષેણ તુ માનેન યો વૈ સંવત્સરઃ સ્મૃતઃ

દેવાનાં તદહોરાત્રં દિવા ચૈવોત્તરાયણમ્॥
દક્ષિણાયનં સ્મૃતા રાત્રિઃ પ્રાજ્ઞૈસ્તત્ત્વાર્થકોવિદૈઃ

દિવ્યમબ્દં શતગુણં દિવ્યમબ્દસહસ્રકમ્ ॥
મુનિભિશ્ચૈવ તત્ત્વજ્ઞૈરહોરાત્રં મનોઃ સ્મૃતમ્

અહોરાત્રં દશગુણં માનવઃ પક્ષ ઉચ્યતે ॥
પક્ષાદ્દશગુણો માસો માસા દ્વાદશભિર્ગુણૈઃ

ઋતુર્મનૂનાં સંપ્રોક્તઃ પ્રાજ્ઞૈસ્તત્ત્વાર્થદર્શિભિઃ ॥
ષડ્ભિસ્તૈર્વર્ષં સંપ્રોક્તં તેન સંખ્યા નિબધ્યતે

ચત્વાર્યેવ સહસ્રાણિ વર્ષાણાં તુ કૃતં યુગમ્ ॥
તાવતી તુ ભવેત્સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

ત્રીણિ વર્ષસહસ્રાણિ ત્રેતા તત્પરિમાણતઃ ॥
તસ્યાશ્ચ ત્રિશતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથા પરઃ

તથા વર્ષસહસ્રે દ્વે દ્વાપરં પરિકીર્તિતમ્ ॥
તસ્ય ચ દ્વિશતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથા। પરઃ

કલિર્વર્ષસહસ્રં તુ સંખ્યા ચોક્તા મનીષિભિઃ ॥
તસ્ય ચૈકશતી સંધ્યા સંધ્યાંશશ્ચ તથાવિધઃ

( ૪૮૦૦ કૃતં, ૩૬૦૦ ત્રેતા, ૨૪૦૦ દ્વાપરમ્, ૧૨૦૦ કલિઃ)
એષા દ્વાદશસાહસ્રી યુગસંખ્યા પ્રકીર્તિતા ॥
દિવ્યેનાનેન માનેન યુગસંખ્યાં નિબોધ મે

સસર્જ સ પુનસ્તાત જગત્સર્વમિદં તતઃ ॥
કૃતં ત્રેતા દ્વાપરં ચ કલિશ્ચૈવ ચતુર્યુગમ્

યુગં તદેકસપ્તત્યા ગુણિતં દ્વિજસત્તમ ॥
મન્વંતરમિતિ પ્રોક્તં સંખ્યાનાર્થવિશારદૈઃ

અયનં ચાપિ તત્પ્રોક્તં દ્વેઽયને દક્ષિણોત્તરે ॥
મનુઃ પ્રલીયતે હ્યત્ર સંપ્રાપ્તે જગતઃ પ્રભૌ

તતોઽપરો મનુઃ કાલમેતાવન્તં ભવેત્પુનઃ ॥
સમતીતે તુ રાજેંદ્ર પ્રોક્તઃ સંવત્સરસ્ય વૈ

તદૈવ ચાયનં પ્રોક્તં મુનિના તત્ત્વદર્શિના ॥
બ્રહ્મણસ્તદહઃ પ્રોક્તં કલ્પ શ્ચેતિ સ ઉચ્યતે

સહસ્રયુગપર્યંતં સા નિશા પ્રોચ્યતે બુધૈઃ ॥
નિમજ્જત્યત્ર ચોર્વી સા સશૈલવનકાનના

તસ્મિન્યુગસહસ્રે તુ પૂર્ણે વૈ દ્વિજસત્તમ ॥
બ્રાહ્મે દિવસપર્યંતે કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે

યુગાનિ સપ્તતિં તાનિ સાગ્રાણિ કથિતાનિ તે ॥
કૃતત્રેતાદિયુક્તાનિ મનોરંતર મુચ્યતે

ચતુર્દશૈતે મનવઃ કથિતાઃ કીર્તિવર્ધનાઃ ॥
વેદેષુ સપુરાણેષુ સર્વેષુ પ્રભવિષ્ણવઃ

પ્રજાનાં પતયો વ્યાસ ધન્યમેષાં પ્રકીર્ત નમ્

મન્વંતરેષુ સંહારાઃ સંહારાંતેષુ સંભવાઃ ।
ન શક્યમંતસ્તેષાં વૈ વક્તું વર્ષશતૈરપિ

વિસર્ગશ્ચ પ્રજાનાં વૈ સંહારસ્ય ચ ભારત ॥।
મન્વંતરેષુ સંહારઃ શ્રૂયતે ભરતર્ષભ

યત્ર તિષ્ઠંતિ વૈ દેવાઃ સર્વે સપ્તર્ષિભિઃ સહ ॥
તપસા બ્રહ્મચર્યેણ શ્રુતેન ચ સમન્વિતાઃ

પૂર્ણે યુગસહસ્રે તુ કલ્પો નિઃશેષ ઉચ્યતે ॥
તત્ર સર્વાણિ ભૂતાનિ દગ્ધાન્યાદિત્યરશ્મિભિઃ

બ્રહ્માણમગ્રતઃ કૃત્વા સહાદિત્યૈર્ગણૈર્દ્વિજ ॥
પ્રવિશંતિ સુરશ્રેષ્ઠં હરિં નારાયણં પ્રભુમ્

સ સ્રષ્ટા સર્વભૂતાનાં કલ્પાંતે તુ પુનઃપુનઃ ॥
અવ્યક્તઃ શાશ્વતો દેવસ્તસ્ય સર્વમિદં જગત્

સ એવ વિદ્યતે વ્યાસ મહેશા સહ સંયુતઃ ॥
મહાકાલવને વાસં ચકાર જગદીશ્વરઃ

પ્રલયો ન બાધતે વ્યાસ મહાકાલવનોત્તમે ॥
કલ્પે કલ્પે ચ વૈ રમ્યા પુરી હ્યેષા કુશસ્થલી

નિરામયા નિરાતંકા નિર્વિકારા યુગેયુગે ॥
માર્કણ્ડેયોપદિષ્ટાનિ કલ્પાનિ સંભવંતિ ચ

અત્રૈવ ચ વને રમ્યે બ્રહ્મા લોકપિતામહઃ ॥
પ્રજાનાં પતયો યે તે દક્ષઃ પ્રાચેતસસ્તથા

મરીચિઃ કશ્યપો રુદ્રો યેઽન્યે ભૃગ્વાદયસ્તથા ॥
કલ્પાદૌ સસૃજે લોકાંશ્ચરાચરાન્યથા તથા

એવમાદૌ પુરા વ્યાસ કલ્પં કલ્પાયતે તદા ॥
વારાહવામનવિષ્ણુપિતૄણાં વૈ તથૈવ ચ

કલ્પભેદાઃ સમાખ્યાતા મહાકાલવને શુભે ॥
ચતુરાશીતિકલ્પાનિ સંજાતાનિ દ્વિજોત્તમ

તાવંતિ યોગલિંગાનિ વને તિષ્ઠન્તિ સત્તમ॥
પુનર્જાતા પુનઃ ર્નષ્ટા મહીસાગરપર્વતાઃ

પુનઃપુનર્ભવિષ્યંતિ પુરી હ્યેષાઽચલા સ્મૃતા ॥
તસ્માત્સર્વેષુ કાલેષુ સર્વલોકેષુ ગીયતે

પ્રતિકલ્પેતિ વિખ્યાતા ભુવિ વ્યાસ ભવિષ્યતિ ॥
યેઽસ્યાં વૈ માનવા દાંતાઃ સ્નાનદાનાદિકં તથા

જપં હોમં તથા શ્રાદ્ધં પિતૄનુદ્દિશ્ય દેવતાઃ ॥
ન તેષાં પુનરા વૃત્તિઃ કોટિકલ્પશતૈરપિ

પ્રતિકલ્પામનુપ્રાપ્ય દૃષ્ટ્વા દેવં મહેશ્વરમ્ ॥
વૈશાખે પૌર્ણમાસ્યાં વૈ સ્નાપયંત્યેકવાસરમ્

પ્રસંગતો રજઃ ક્લાંતઃ શિપ્રાંભસિ ચ માનવાઃ ॥
ન તેષાં દુષ્કૃતં કિંચિદ્વિષ્ણુલોકે વસંતિ તે

મન્વંતરસહસ્રેષુ કાશિવાસેષુ યત્ફલમ્ ॥
તત્ફલં પ્રાપ્નુયાજ્જંતુઃ પ્રતિકલ્પં ક્ષણાદપિ

પ્રતિકલ્પે ચ કલ્પાંતે સૈવાસીચ્ચ પુરી શુભા ॥
તસ્માત્સર્વજનૈઃ ખ્યાતા પ્રતિકલ્પા દ્વિજોત્તમ

યે ચૈતસ્ય મહાભાગાઃ પ્રીતિં કુર્વંતિ માનવાઃ ॥
ન તેષાં કલ્પભેદોઽયં સ્વપ્નવજ્જાયતે ક્ષણાત્

યઃ શૃણોતિ કથાં પુણ્યાં પ્રતિકલ્પોદ્ભવાં શુભામ્ ॥
શ્રાવયેદ્વા પ્રયત્નેન બ્રહ્મહત્યાં વ્યપોહતિ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે પ્રતિકલ્પાભિધાનકથનંનામાષ્ટાચત્વારિંશોઽધ્યાયઃ