Skanda Purana · Chapter 5.227

mārkaṇḍeya uvāca -
etāni tava saṃkṣepātprādhānyātkathitāni ca /
na śakto vistarādvaktuṃ saṃkhyāṃ tīrtheṣu pāṇḍava

eṣā pavitrā vimalā nadī trailokyaviśrutā /
narmadā saritāṃ śreṣṭhā mahādevasya vallabhā

manasā saṃsmaredyastu narmadāṃ satataṃ nṛpa /
cāndrāyaṇaśatasyāśu labhate phalamuttamam

aśraddadhānāḥ puruṣā nāstikāścātra ye sthitāḥ /
patanti narake ghore prāhaivaṃ parameśvaraḥ

narmadāṃ sevate nityaṃ svayaṃ devo maheśvaraḥ /
tena puṇyā nadī jñeyā brahmahatyāpahāriṇī

iyaṃ māheśvarī gaṅgā maheśvaratanūdbhavā /
proktā dakṣiṇagaṅgeti bhāratasya yudhiṣṭhira

jāhnavī vaiṣṇavī gaṅgā brāhmī gaṅgā sarasvatī /
iyaṃ māheśvarī gaṅgā revā nāstyatra saṃśayaḥ

yathā hi puruṣe devastraimūrtatvamupāśritaḥ /
brahmaviṣṇumaheśākhyaṃ na bhedastatra vai yathā /
tathā sarittraye pārtha bhedaṃ manasi mā kṛthāḥ

koṭiśo hyatra tīrthāni lakṣaśaścāpi bhārata /
tathā sahasraśo revātīradvayagatāni tu

vṛkṣāntarikṣasaṃsthāni jalasthalagatāni ca /
kaḥ śaktastāni nirṇetuṃ vāgīśo vā maheśvaraḥ

smaraṇājjanmajanitaṃ darśanācca trijanmajam /
saptajanmakṛtaṃ naśyetpāpaṃ revāvagāhanāt

devakāryaṃ kṛtaṃ tena agnayo vidhivaddhutāḥ /
vedā adhītāścatvāro yena revāvagāhitā

prādhānyāccāpi saṃkṣepāttīrthānyuktāni te mayā /
na śakyo vistaraḥ pārtha śrotuṃ vaktuṃ ca vai mayā

yudhiṣṭhira uvāca -
vidhānaṃ ca yamāṃścaiva niyamāṃśca vadasva me /
prāyaścittārthagamane ko vidhistaṃ vadasva me

śrīmārkaṇḍeya uvāca -
sādhu pṛṣṭaṃ mahārāja yacchreyaḥ pāralaukikam /
śṛṇuṣvāvahito bhūtvā yathājñānaṃ vadāmi te

adhruveṇa śarīreṇa dhruvaṃ karma samācaret /
avaśyameva yāsyanti prāṇāḥ prāghūrṇikā iva

dānaṃ vittādṛtaṃ vācaḥ kīrtidharmau tathā khyuṣaḥ /
paropakaraṇaṃ kāyādasārātsāramuddharet

asminmahāmohamaye kaṭāhe sūryāgninā rātridivendhanena /
māsartudarvīparighaṭṭanena bhūtāni kālaḥ pacatīti vārtā

jñātvā śāstravidhānoktaṃ karma kartumihārhasi /
nāyaṃ loko'sti na paro na sukhaṃ saṃśayātmanaḥ

mantre tīrthe dvije deve daivajñe bheṣaje gurau /
yādṛśī bhāvanā yasya siddhirbhavati tādṛśī

aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat /
asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha

yaḥ śāstravidhimutsṛjya vartate kāmakārataḥ /
na sa siddhimavāpnoti na sukhaṃ na parāṃ gatim

santīha vividhopāyā nṛṇāṃ dehaviśodhanāḥ /
tīrthasevāsamaṃ nāsti svaśarīrasya śodhanam

kṛcchracāndrāyaṇādyairvā dvitīyaṃ tīrthasevayā /
yadā tīrthaṃ samuddiśya prayāti puruṣo nṛpa /
tadā devāśca pitarastaṃ vrajantyanu khecarāḥ

paramā modapūrṇāste prayāntyasyānuyāyinaḥ /
kṛtvābhyudayikaṃ śrāddhaṃ samāpṛcchaya tu devatām

iṣṭabandhūṃśca viṣṇuṃ ca śaṅkaraṃ sagaṇeśvaram /
vrajeddvijābhyanujñāto gṛhītvā niyamānapi

ekāśanaṃ brahmacaryaṃ bhūśayyāṃ satyavāditām /
varjanaṃ ca parānnasya pratigrahavivarjanam

varjayitvā tathā drohavañcanādi nṛpottama /
sādhuveṣaṃ samāsthāya vinayena vibhūṣitaḥ

dambhāhaṅkāramukto yaḥ sa tīrthaphalamaśnute /
yasya hastau ca pādau ca manaścaiva susaṃyatam

vidyā tapaśca kīrtiśca sa tīrthaphalamaśnute /
akrodhanaśca rājendra satyaśīlo dṛḍhavrataḥ

ātmopamaśca bhūteṣu sa tīrthaphalamaśnute /
muṇḍanaṃ copavāsaśca sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ

varjayitvā kurukṣetraṃ viśālāṃ virajāṃ gayām /
snānaṃ surārcanaṃ caiva śrāddhe vai piṇḍapātanam

viprāṇāṃ bhojanaṃ śaktyā sarvatīrtheṣvayaṃ vidhiḥ /
prāyaścittanimittaṃ ca yo vrajedyatamānasaḥ

tasyāpi ca vidhiṃ vakṣye śṛṇu pārtha samāhitaḥ /
ekāśanaṃ brahmacaryamakṣāralavaṇāśanam

snātvā tīrthābhigamanaṃ haviṣyaikānnabhojanam /
varjayetpatitālāpaṃ bahubhāṣaṇameva ca

parīvādaṃ parānnaṃ ca nīcasaṅgaṃ vivarjayet /
vrajecca nirupānatko vasāno vāsasī śuciḥ

saṃkalpaṃ manasā kṛtvā brāhmaṇānujñayā vrajet /
tīrthe gatvā tathā snātvā kṛtvā caiva surārcanam

duṣkarmato vimuktaḥ syādanutāpī bhavedyadi /
vede tīrthe ca deve ca daivajñe cauṣadhe gurau

yādṛśī bhāvanā yasya siddhirbhavati tādṛśī /
uktatīrthaphalānāṃ ca purāṇeṣu smṛtiṣvapi

arthavādabhavāṃ śaṅkāṃ vihāya bharatarṣabha /
kṛtvā vicāraṃ śāstroktaṃ parikalpya yathocitam

kāyena kṛcchracaraṇe hyaśaktānāṃ viśuddhaye /
jñātvā tīrthāviśeṣaṃ hi prāyaścittaṃ samācaret

tacchṛṇuṣva mahārāja narmadāyāṃ yathocitam /
caturviṃśatisaṃkhyebhyo yojanebhyo vrajennaraḥ

caturviṃśatikṛcchrāṇāṃ phalamāpnoti śobhanam /
ata ūrdhvaṃ yojaneṣu pādakṛcchramudāhṛtaḥ

tanmadhye ca mahārāja yo vrajecchuddhikāṅkṣayā /
yojane yojane tasya prāyaścittaṃ vidurbudhāḥ

praṇavākhye mahārāja tathā revorisaṃgame /
bhṛgukṣetre tathā gatvā phalaṃ taddviguṇaṃ smṛtam

saṅgame devanadyāśca śūlabhede nṛpottama /
dviguṇaṃ pādahīnaṃ syātkarajāsaṃgame tathā

eraṇḍīsaṅgame tadvatkapilāyāśca saṃgame /
kecittriguṇitaṃ prāhuḥ kubjārevotthasaṅgame

oṃkāre ca mahārāja tadapi syātsamañjasam /
saṅgameṣu tathānyāsāṃ nadīnāṃ revayā saha

prāhuste sārdhakṛcchraṃ vai phalaṃ pūrvaṃ yudhiṣṭhira /
triguṇaṃ kṛcchramāpnoti revāsāgarasaṅgame

kṛcchraṃ caturguṇaṃ proktaṃ śuklatīrthe yudhiṣṭhira /
yojane yojane gatvā caturviṃśatiyojanam /
tatra tatra vasedyastu suciraṃ nṛvarottama

revāsevāsamācāraḥ saṃyuktaḥ śuddhabuddhimān /
dambhāhaṅkārarahitaḥ śuddhyarthaṃ sa vimucyate

iti te kathitaṃ pārtha prāyaścittārthalakṣaṇam /
revāyātrāvidhānaṃ ca guhyametadyudhiṣṭhira

yudhiṣṭhira uvāca -
yojanasya pramāṇaṃ me vada tvaṃ munisattama /
yajjñātvā niścitaṃ me syānmanaḥśuddhestu kāraṇam

mārkaṇḍeya uvāca -
śṛṇu pāṇḍava vakṣyāmi pramāṇaṃ yojanasya yat /
tathā yātrāviśeṣeṇa viśeṣaṃ kṛcchrasambhavam

tiryagyavodarāṇyaṣṭāvūrdhvā vā vrīhayastrayaḥ /
pramāṇamaṅgulasyāhurvitastirdvādaśāṃgulā

vitastidvitayaṃ hastaścaturhastaṃ dhanuḥ smṛtam /
sa eva daṇḍo gadito viśeṣajñairyudhiṣṭhira

dhanuḥsahasre dve krośaścatuḥkrośaṃ ca yojanam /
etadyojanamānaṃ te kathitaṃ bharatarṣabha

yena yātrāṃ vrajan vetti phalamānaṃ nijārjitam /
uktaṃ kṛcchraphalaṃ tīrthe jalarūpe nṛpottama

yathāviśeṣaṃ te vacmi pūrvokte tatra tatra ca /
tanme śṛṇu mahīpāla śraddadhānāya kathyate

yasmiṃstīrthe hi yatproktaṃ phalaṃ kṛcchrādikaṃ nṛpa /
tatrāpyupoṣaṇātkṛcchraphalaṃ prāpnotyathādhikam

dinajāpyācca labhate phalaṃ kṛcchrasya śaktitaḥ /
tatra vikhyātadeveśaṃ snātvā dṛṣṭvābhipūjya ca

praṇamya labhate pārtha phalaṃ kṛcchrabhavaṃ sudhīḥ /
tīrthe mukhyaphalaṃ snānāddvitīyaṃ cāpyupoṣaṇāt

tṛtīyaṃ khyātadevasya darśanābhyarcanādibhiḥ /
caturthaṃ jāpyayogena dehaśaktyā tvaharniśam

pañcamaṃ sarvatīrtheṣu kalpanīyaṃ hi dūrataḥ /
tīrastho yojanādarvāgdaśāṃśaṃ labhate phalam

uktatīrthaphalātpārtha nātra kāryā vicāraṇā

upavāsena sahitaṃ mahānadyāṃ hi majjanam /
apyarvāgyojanātpārtha dadyātkṛcchraphalaṃ nṛṇām

ṣaḍyojanavahā kulya nadyo'lpā dvādaśaiva ca /
caturviṃśatigā nadyo mahānadyastato'dhikāḥ

// iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe tīrthayātrādividhānaviśeṣakathanaṃ nāma saptaviṃśatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ //