સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.227

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
એતાનિ તવ સંક્ષેપાત્પ્રાધાન્યાત્કથિતાનિ ચ ।
ન શક્તો વિસ્તરાદ્વક્તું સંખ્યાં તીર્થેષુ પાણ્ડવ

એષા પવિત્રા વિમલા નદી ત્રૈલોક્યવિશ્રુતા ।
નર્મદા સરિતાં શ્રેષ્ઠા મહાદેવસ્ય વલ્લભા

મનસા સંસ્મરેદ્યસ્તુ નર્મદાં સતતં નૃપ ।
ચાન્દ્રાયણશતસ્યાશુ લભતે ફલમુત્તમમ્

અશ્રદ્દધાનાઃ પુરુષા નાસ્તિકાશ્ચાત્ર યે સ્થિતાઃ ।
પતન્તિ નરકે ઘોરે પ્રાહૈવં પરમેશ્વરઃ

નર્મદાં સેવતે નિત્યં સ્વયં દેવો મહેશ્વરઃ ।
તેન પુણ્યા નદી જ્ઞેયા બ્રહ્મહત્યાપહારિણી

ઇયં માહેશ્વરી ગઙ્ગા મહેશ્વરતનૂદ્ભવા ।
પ્રોક્તા દક્ષિણગઙ્ગેતિ ભારતસ્ય યુધિષ્ઠિર

જાહ્નવી વૈષ્ણવી ગઙ્ગા બ્રાહ્મી ગઙ્ગા સરસ્વતી ।
ઇયં માહેશ્વરી ગઙ્ગા રેવા નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ

યથા હિ પુરુષે દેવસ્ત્રૈમૂર્તત્વમુપાશ્રિતઃ ।
બ્રહ્મવિષ્ણુમહેશાખ્યં ન ભેદસ્તત્ર વૈ યથા ।
તથા સરિત્ત્રયે પાર્થ ભેદં મનસિ મા કૃથાઃ

કોટિશો હ્યત્ર તીર્થાનિ લક્ષશશ્ચાપિ ભારત ।
તથા સહસ્રશો રેવાતીરદ્વયગતાનિ તુ

વૃક્ષાન્તરિક્ષસંસ્થાનિ જલસ્થલગતાનિ ચ ।
કઃ શક્તસ્તાનિ નિર્ણેતું વાગીશો વા મહેશ્વરઃ

સ્મરણાજ્જન્મજનિતં દર્શનાચ્ચ ત્રિજન્મજમ્ ।
સપ્તજન્મકૃતં નશ્યેત્પાપં રેવાવગાહનાત્

દેવકાર્યં કૃતં તેન અગ્નયો વિધિવદ્ધુતાઃ ।
વેદા અધીતાશ્ચત્વારો યેન રેવાવગાહિતા

પ્રાધાન્યાચ્ચાપિ સંક્ષેપાત્તીર્થાન્યુક્તાનિ તે મયા ।
ન શક્યો વિસ્તરઃ પાર્થ શ્રોતું વક્તું ચ વૈ મયા

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
વિધાનં ચ યમાંશ્ચૈવ નિયમાંશ્ચ વદસ્વ મે ।
પ્રાયશ્ચિત્તાર્થગમને કો વિધિસ્તં વદસ્વ મે

શ્રીમાર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ યચ્છ્રેયઃ પારલૌકિકમ્ ।
શૃણુષ્વાવહિતો ભૂત્વા યથાજ્ઞાનં વદામિ તે

અધ્રુવેણ શરીરેણ ધ્રુવં કર્મ સમાચરેત્ ।
અવશ્યમેવ યાસ્યન્તિ પ્રાણાઃ પ્રાઘૂર્ણિકા ઇવ

દાનં વિત્તાદૃતં વાચઃ કીર્તિધર્મૌ તથા ખ્યુષઃ ।
પરોપકરણં કાયાદસારાત્સારમુદ્ધરેત્

અસ્મિન્મહામોહમયે કટાહે સૂર્યાગ્નિના રાત્રિદિવેન્ધનેન ।
માસર્તુદર્વીપરિઘટ્ટનેન ભૂતાનિ કાલઃ પચતીતિ વાર્તા

જ્ઞાત્વા શાસ્ત્રવિધાનોક્તં કર્મ કર્તુમિહાર્હસિ ।
નાયં લોકોઽસ્તિ ન પરો ન સુખં સંશયાત્મનઃ

મન્ત્રે તીર્થે દ્વિજે દેવે દૈવજ્ઞે ભેષજે ગુરૌ ।
યાદૃશી ભાવના યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ તાદૃશી

અશ્રદ્ધયા હુતં દત્તં તપસ્તપ્તં કૃતં ચ યત્ ।
અસદિત્યુચ્યતે પાર્થ ન ચ તત્પ્રેત્ય નો ઇહ

યઃ શાસ્ત્રવિધિમુત્સૃજ્ય વર્તતે કામકારતઃ ।
ન સ સિદ્ધિમવાપ્નોતિ ન સુખં ન પરાં ગતિમ્

સન્તીહ વિવિધોપાયા નૃણાં દેહવિશોધનાઃ ।
તીર્થસેવાસમં નાસ્તિ સ્વશરીરસ્ય શોધનમ્

કૃચ્છ્રચાન્દ્રાયણાદ્યૈર્વા દ્વિતીયં તીર્થસેવયા ।
યદા તીર્થં સમુદ્દિશ્ય પ્રયાતિ પુરુષો નૃપ ।
તદા દેવાશ્ચ પિતરસ્તં વ્રજન્ત્યનુ ખેચરાઃ

પરમા મોદપૂર્ણાસ્તે પ્રયાન્ત્યસ્યાનુયાયિનઃ ।
કૃત્વાભ્યુદયિકં શ્રાદ્ધં સમાપૃચ્છય તુ દેવતામ્

ઇષ્ટબન્ધૂંશ્ચ વિષ્ણું ચ શઙ્કરં સગણેશ્વરમ્ ।
વ્રજેદ્દ્વિજાભ્યનુજ્ઞાતો ગૃહીત્વા નિયમાનપિ

એકાશનં બ્રહ્મચર્યં ભૂશય્યાં સત્યવાદિતામ્ ।
વર્જનં ચ પરાન્નસ્ય પ્રતિગ્રહવિવર્જનમ્

વર્જયિત્વા તથા દ્રોહવઞ્ચનાદિ નૃપોત્તમ ।
સાધુવેષં સમાસ્થાય વિનયેન વિભૂષિતઃ

દમ્ભાહઙ્કારમુક્તો યઃ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।
યસ્ય હસ્તૌ ચ પાદૌ ચ મનશ્ચૈવ સુસંયતમ્

વિદ્યા તપશ્ચ કીર્તિશ્ચ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।
અક્રોધનશ્ચ રાજેન્દ્ર સત્યશીલો દૃઢવ્રતઃ

આત્મોપમશ્ચ ભૂતેષુ સ તીર્થફલમશ્નુતે ।
મુણ્ડનં ચોપવાસશ્ચ સર્વતીર્થેષ્વયં વિધિઃ

વર્જયિત્વા કુરુક્ષેત્રં વિશાલાં વિરજાં ગયામ્ ।
સ્નાનં સુરાર્ચનં ચૈવ શ્રાદ્ધે વૈ પિણ્ડપાતનમ્

વિપ્રાણાં ભોજનં શક્ત્યા સર્વતીર્થેષ્વયં વિધિઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તનિમિત્તં ચ યો વ્રજેદ્યતમાનસઃ

તસ્યાપિ ચ વિધિં વક્ષ્યે શૃણુ પાર્થ સમાહિતઃ ।
એકાશનં બ્રહ્મચર્યમક્ષારલવણાશનમ્

સ્નાત્વા તીર્થાભિગમનં હવિષ્યૈકાન્નભોજનમ્ ।
વર્જયેત્પતિતાલાપં બહુભાષણમેવ ચ

પરીવાદં પરાન્નં ચ નીચસઙ્ગં વિવર્જયેત્ ।
વ્રજેચ્ચ નિરુપાનત્કો વસાનો વાસસી શુચિઃ

સંકલ્પં મનસા કૃત્વા બ્રાહ્મણાનુજ્ઞયા વ્રજેત્ ।
તીર્થે ગત્વા તથા સ્નાત્વા કૃત્વા ચૈવ સુરાર્ચનમ્

દુષ્કર્મતો વિમુક્તઃ સ્યાદનુતાપી ભવેદ્યદિ ।
વેદે તીર્થે ચ દેવે ચ દૈવજ્ઞે ચૌષધે ગુરૌ

યાદૃશી ભાવના યસ્ય સિદ્ધિર્ભવતિ તાદૃશી ।
ઉક્તતીર્થફલાનાં ચ પુરાણેષુ સ્મૃતિષ્વપિ

અર્થવાદભવાં શઙ્કાં વિહાય ભરતર્ષભ ।
કૃત્વા વિચારં શાસ્ત્રોક્તં પરિકલ્પ્ય યથોચિતમ્

કાયેન કૃચ્છ્રચરણે હ્યશક્તાનાં વિશુદ્ધયે ।
જ્ઞાત્વા તીર્થાવિશેષં હિ પ્રાયશ્ચિત્તં સમાચરેત્

તચ્છૃણુષ્વ મહારાજ નર્મદાયાં યથોચિતમ્ ।
ચતુર્વિંશતિસંખ્યેભ્યો યોજનેભ્યો વ્રજેન્નરઃ

ચતુર્વિંશતિકૃચ્છ્રાણાં ફલમાપ્નોતિ શોભનમ્ ।
અત ઊર્ધ્વં યોજનેષુ પાદકૃચ્છ્રમુદાહૃતઃ

તન્મધ્યે ચ મહારાજ યો વ્રજેચ્છુદ્ધિકાઙ્ક્ષયા ।
યોજને યોજને તસ્ય પ્રાયશ્ચિત્તં વિદુર્બુધાઃ

પ્રણવાખ્યે મહારાજ તથા રેવોરિસંગમે ।
ભૃગુક્ષેત્રે તથા ગત્વા ફલં તદ્દ્વિગુણં સ્મૃતમ્

સઙ્ગમે દેવનદ્યાશ્ચ શૂલભેદે નૃપોત્તમ ।
દ્વિગુણં પાદહીનં સ્યાત્કરજાસંગમે તથા

એરણ્ડીસઙ્ગમે તદ્વત્કપિલાયાશ્ચ સંગમે ।
કેચિત્ત્રિગુણિતં પ્રાહુઃ કુબ્જારેવોત્થસઙ્ગમે

ઓંકારે ચ મહારાજ તદપિ સ્યાત્સમઞ્જસમ્ ।
સઙ્ગમેષુ તથાન્યાસાં નદીનાં રેવયા સહ

પ્રાહુસ્તે સાર્ધકૃચ્છ્રં વૈ ફલં પૂર્વં યુધિષ્ઠિર ।
ત્રિગુણં કૃચ્છ્રમાપ્નોતિ રેવાસાગરસઙ્ગમે

કૃચ્છ્રં ચતુર્ગુણં પ્રોક્તં શુક્લતીર્થે યુધિષ્ઠિર ।
યોજને યોજને ગત્વા ચતુર્વિંશતિયોજનમ્ ।
તત્ર તત્ર વસેદ્યસ્તુ સુચિરં નૃવરોત્તમ

રેવાસેવાસમાચારઃ સંયુક્તઃ શુદ્ધબુદ્ધિમાન્ ।
દમ્ભાહઙ્કારરહિતઃ શુદ્ધ્યર્થં સ વિમુચ્યતે

ઇતિ તે કથિતં પાર્થ પ્રાયશ્ચિત્તાર્થલક્ષણમ્ ।
રેવાયાત્રાવિધાનં ચ ગુહ્યમેતદ્યુધિષ્ઠિર

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
યોજનસ્ય પ્રમાણં મે વદ ત્વં મુનિસત્તમ ।
યજ્જ્ઞાત્વા નિશ્ચિતં મે સ્યાન્મનઃશુદ્ધેસ્તુ કારણમ્

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
શૃણુ પાણ્ડવ વક્ષ્યામિ પ્રમાણં યોજનસ્ય યત્ ।
તથા યાત્રાવિશેષેણ વિશેષં કૃચ્છ્રસમ્ભવમ્

તિર્યગ્યવોદરાણ્યષ્ટાવૂર્ધ્વા વા વ્રીહયસ્ત્રયઃ ।
પ્રમાણમઙ્ગુલસ્યાહુર્વિતસ્તિર્દ્વાદશાંગુલા

વિતસ્તિદ્વિતયં હસ્તશ્ચતુર્હસ્તં ધનુઃ સ્મૃતમ્ ।
સ એવ દણ્ડો ગદિતો વિશેષજ્ઞૈર્યુધિષ્ઠિર

ધનુઃસહસ્રે દ્વે ક્રોશશ્ચતુઃક્રોશં ચ યોજનમ્ ।
એતદ્યોજનમાનં તે કથિતં ભરતર્ષભ

યેન યાત્રાં વ્રજન્ વેત્તિ ફલમાનં નિજાર્જિતમ્ ।
ઉક્તં કૃચ્છ્રફલં તીર્થે જલરૂપે નૃપોત્તમ

યથાવિશેષં તે વચ્મિ પૂર્વોક્તે તત્ર તત્ર ચ ।
તન્મે શૃણુ મહીપાલ શ્રદ્દધાનાય કથ્યતે

યસ્મિંસ્તીર્થે હિ યત્પ્રોક્તં ફલં કૃચ્છ્રાદિકં નૃપ ।
તત્રાપ્યુપોષણાત્કૃચ્છ્રફલં પ્રાપ્નોત્યથાધિકમ્

દિનજાપ્યાચ્ચ લભતે ફલં કૃચ્છ્રસ્ય શક્તિતઃ ।
તત્ર વિખ્યાતદેવેશં સ્નાત્વા દૃષ્ટ્વાભિપૂજ્ય ચ

પ્રણમ્ય લભતે પાર્થ ફલં કૃચ્છ્રભવં સુધીઃ ।
તીર્થે મુખ્યફલં સ્નાનાદ્દ્વિતીયં ચાપ્યુપોષણાત્

તૃતીયં ખ્યાતદેવસ્ય દર્શનાભ્યર્ચનાદિભિઃ ।
ચતુર્થં જાપ્યયોગેન દેહશક્ત્યા ત્વહર્નિશમ્

પઞ્ચમં સર્વતીર્થેષુ કલ્પનીયં હિ દૂરતઃ ।
તીરસ્થો યોજનાદર્વાગ્દશાંશં લભતે ફલમ્

ઉક્તતીર્થફલાત્પાર્થ નાત્ર કાર્યા વિચારણા

ઉપવાસેન સહિતં મહાનદ્યાં હિ મજ્જનમ્ ।
અપ્યર્વાગ્યોજનાત્પાર્થ દદ્યાત્કૃચ્છ્રફલં નૃણામ્

ષડ્યોજનવહા કુલ્ય નદ્યોઽલ્પા દ્વાદશૈવ ચ ।
ચતુર્વિંશતિગા નદ્યો મહાનદ્યસ્તતોઽધિકાઃ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે તીર્થયાત્રાદિવિધાનવિશેષકથનં નામ સપ્તવિંશત્યધિકદ્વિશતતમોઽધ્યાયઃ ॥