Skanda Purana · Chapter 5.2

// sanatkumāra uvāca // //
purā tvekārṇave prāpte naṣṭe sthāvarajaṃgame //
nāgnirna vāyurādityo na bhūmirna diśo nabhaḥ

na nakṣatrāṇi na jyotirna dyaurneṃdurgrahā stathā //
na devāsuragaṃdharvāḥ piśācoragarākṣasāḥ

sarāṃsi naiva girayo nāpagā nābdhayastathā //
sarvamevatamobhūtaṃ na prājñāyata kiṃcana

tadaiko hi mahākālo lokānugrahakāraṇāt //
tasthau sthānānyaśeṣāṇi kāṣṭhāsvālokayanprabhuḥ

sṛṣṭyarthaṃ sa mahākālaḥ kare kāmaṃ pratiṣṭhitam//
dakṣiṇasya tu tarjanyāṃ sa mamaṃthāviśoṣitam

kalalaṃ budbudaṃ bhūtvā tavivegavivarddhitam //
jajñe tadaṃḍaṃ sudṛḍhaṃ suṣṭhu vṛttaṃ hiraṇmayam

kareṇa tāḍitaṃ taddhi babhūva dvidalaṃ mahat //
adhaḥkhaṃḍaṃ smṛtā bhūmirūrdhvaṃ dyaustārakānvitam

madhye'bhavattadā brahmā paṃcavaktraścaturbhujaḥ //
maheśvaro'numānyaiva tamayojadanaṃtaram

kuru sṛṣṭiṃ mahābāho vicitrāṃ madanugrahāt //
ityuktvāṃtarhitaḥ kvāpi devo brahmā na jagmivān

preryamāṇo'pi vai sraṣṭuṃ brahmā devamaciṃtayat //
brahmaṇā dhyāyamānaśca jñānārthaṃ bhagavānbhavaḥ

brahmaṇastapasā dṛṣṭaḥ prādādvedaṃ ṣaḍaṃgakam //
labdhe vede'pi na cirātsaṣṭiṃ kartuṃ śaśāka saḥ

tapasā'tiṣṭhadā bhūyaḥ samārādhayituṃ bhavam //
nāpaśyatsa yadā devaṃ tadā tuṣṭāva bhāvitaḥ

/
// brahmovāca // //
namaḥ śivāyāmalasattvacetase guṇatrayātītavisāritejase //
ṣaḍaṃgavedasya mamāpi vedhase parasvarūpānubhavāya cakṣuṣe

namo' stu te sṛṣṭividhau rajojuṣe jagatsthitau sattvamadhiṣṭhitāya te //
vināśahetau tamasā mahīyase śivāya nirvāṇasukhapradāyine

aśeṣabhūtaprakṛteḥ parā ya vai parātmarūpāya namaḥ śivāya vai //
nṛbuddhyahaṃkāramanovidhāyine bhartre ca ṣaḍviṃśakarūpakāya vai

bhūtoyavahnyambaravāyucaṃdrasūryātmarūpābhiridaṃ tanūbhiḥ //
vyāptaṃ jagadyasya namo'stu tasmai bhūtaṃ bhaviṣyamatha vartamānam

yānīha tejāṃsi jagaṃti yāni bhūtāni bhavyānyatha kāraṇāni //
bhavaṃti sṛṣṭau vilayaṃ vināśe vrajaṃti yasyātmani taṃ namāmi

// sanatkumāra uvāca // //
evaṃ saṃstuvato vyāsa brahmaṇo bhagavānparaḥ //
antarhita uvācedaṃ brahmansaṃyācyatāṃ varaḥ

sa vavre manasā putraṃ bhavaṃ gauravakāraṇāt //
vijñāyāṃtargataṃ tasya parameśa uvāca tam

yasmānmāṃ manasā putraṃ caturmukha samīhase //
kasmiṃścitkāraṇe tasmādahaṃ chetsyāmi te śiraḥ

ayācyaṃ yācitaṃ yasmānmamāṃśo nīlalohitaḥ //
rudro bhaviṣyati sutaḥ sa ca te hiṃsyati prabhām

anyadyasmātsmṛto bhaktyā tvayāhaṃ pitṛbhāvataḥ //
parabrahmasvarūpeṇa jijñāsā mama yā kṛtā //

tasmādbrahmeti loke'tra nāma khyātaṃ bhaviṣyati //
pitāmahatvaṃ tenāpi pitāmahastato hyasi

labdhvā śāpavarāvevaṃ putrasṛṣṭiṃ cakāra saḥ //
svatejojanitaṃ vahniṃ juhvataḥ svedamāvahat

samidyuktena hastena lalāṭaṃ mārjato'bhavat //
svinnabhraṣṭastato raktabiṃdureko vibhāvasau

/
sa nīlalohito'bhūdvai sa ca rudro bhavājñayā //
tadanantaramāsādya uttatāra sutoṃ'tikāt

paṃcavaktro daśabhujaḥ śūlacāpāsiśaktimān //
tripaṃca nayano raudro vyālayajñopavītakaḥ

senduḥ kapardaṃ bibhrāṇaḥ siṃhacarmāṃbaraṃdharaḥ //
jātamevaṃ sa dṛṣṭvā tu brahmā nāmākarottadā

nīlalohitanāmeti bhava rudra pinākadhṛk //
tataḥ pravavṛte sṛṣṭiḥ sraṣṭurlokapitāmahāt

saptādau mānasāñjajñe sanakādīṃstato'parān //
marīci dakṣaprabhṛtīnmanvādīṃśca prajāsṛjaḥ

aṣṭabhedānsurānkṛtvā tiryagyoniṃ ca paṃcadhā //
manuṣyānekabhedāṃśca sṛṣṭimevaṃ sasarja ha

sṛṣṭiḥ surādikā jātā kṛtvā brahmāṇamapyadhaḥ //
praṇamyātha siṣevuste kevalaṃ nīlalohitam

tato brahmā'vadadrudramapūjyo hi tvayā kṛtaḥ //
svatejasā bhavānpūjyo yato yāhi himālayam

taṃ nīlalohitaḥ proce bhavatā nārcito hyaham //
tato jagāma rudro'sau sa yatra bhagavānbhavaḥ

tato brahmā'bhavanmūḍho rajasā copabṛṃhitaḥ //
tatāpa tejasā sṛṣṭiṃ manyamāno mayā kṛtām

mattulyo nāsti vai devo yena sṛṣṭiḥ pravarddhitā //
sadevāsuragandharvā paśu pakṣimṛgākulā // ३६ /
evaṃ mūḍhaḥ sa paṃcāsyo viraṃcyo'bhavaddarpitaḥ //
prāgvaktraṃ susvaraṃ tasya sāmavedapravartakam

dvitīyaṃ vadanaṃ tasya ṛgve dasya pravartakam//
yajurvedadharaṃ cānyadatharvākhyaṃ caturthakam

sāṃgopāṃgetihāsāṃśca sarahasyānsasaṃgrahān //
vedānadhīte vaktreṇa paṃcamenopacakṣuṣā //

tasyā'surāḥ surāḥ sarve vaktrasyādbhutatejasaḥ //
tejasā na prakāśaṃte dīpaḥ sūryodaye yathā

saputrā api sodvegā babhūvurnaṣṭa cetasaḥ //
nābhigantuṃ na ca draṣṭuṃ ciraṃ tejo'pasarpitum

abhibhūtamivātmānaṃ manyamānā avidviṣaḥ //
sarve te mantrayāmāsurdevā vai hitamā tmanaḥ

gacchāma śaraṇaṃ devaṃ nistejā brahmatejasā //
kiṃ tu tasya na jānīmaḥ sthānaṃ yatra vyavasthitaḥ

taṃ bhīmamatra dakṣyāmo bhaktyā nānyena kenacit //
evaṃ saṃmantrya te devāḥ kṛtāṃjalipuṭāstadā //
cakruḥ stotraṃ maheśasya parayā svarasaṃpadā

// devā ūcuḥ ///
namaste devadeveśa maheśvara namonamaḥ

na vidmaḥ paramaṃ mūḍhā mahimānaṃ tavātulam //
yadyogena paraṃ brahma bhūtānāṃ tvaṃ sanātanaḥ

pratiṣṭhā sarvabhūtānāṃ hetuḥ sarvasya sarjane //
bibharṣi caiva netrasthānsomasūryavibhāvasūn

nāmasaṃkīrtanādeva mucyante jaṃtavo'śubhāt //
pṛthivyabagnicandrārkavyomavāyūpalakṣaṇāḥ

mūrtayaste mahādeva vyāptamābhiraśeṣataḥ //
rajaḥsattvatamobhāvairbhrāmyamāṇaṃ tvayā jagat

nāvabudhyati sarveśa sarvamūrtidharo yataḥ //
brahmādīnāṃ sureśānāṃ saṃmohanavimohanam //
tvaṃ karoṣi yugāvartakāle kāle ca duḥsaham

// sanatkumāra uvāca // //
pratyakṣaṃ darśanaṃ dattvā devānāmanukaṃpayā //
prasannavadano bhūtvā devaiścāpi namaskṛtaḥ

vāsayanmohanāmnā tu saha devairmaheśvaraḥ

evaṃ saṃstūyamāno'sau devarṣipitṛmānavaiḥ //
antarhita uvācedaṃ devā brūta yathepsitam

// devā ūcuḥ // //
pratyakṣaṃ darśanaṃ sthāṇo prārthayāma sadā tava //
tvayā kāruṇyato'smākaṃ varaścāpi pradīyatām

yadasmākaṃ mahadvīryaṃ tejaścaiva parākramam //
tatsarvaṃ brahmaṇā grastaṃ paṃcamāsyasya tejasā

vineśuḥ sarvatejāṃsi tvatprasādātpunaḥ prabho //
jāyate tadyathāpūrvaṃ tathā kuru maheśvara

// sanatkumāra uvāca // //
pratyakṣametya vai paścāccalitaḥ śarva eva hi //
jagāma tatra yatrāsau rajo'haṃkāramūrttimān//
devāḥ stuvaṃto deveśaṃ parivārya upāviśan //

brahmā tamāgataṃ devaṃ nājānāttamasā vṛtaḥ //
sūryakoṭisahasrāṇāṃ tejasā raṃjayañjagat

tadā'dṛśyata viśvātmā viśvasṛgviśvabhāva naḥ //
sa pitāmahamāsīnaṃ sakale devamaṇḍale

tejasābhibhavanrudrastena matto'grataḥ sthitaḥ //
rudratejobhibhūtaṃ ca brahmavaktraṃ na rājate

rātrau prakāśakiraṇaścaṃdraḥ sūryodaye yathā //
sagarvothātmajaṃ dṛṣṭvā rudradevaṃ sanātanam

avandata kareṇaiva prāha vai sasmitaṃ vacaḥ //
pratyuvāca virūpākṣo brahmāṇaṃ taṃ hasanniva

yato na veda paramaṃ devaṃ tattejasāvṛtaḥ //
tato'ṭṭahāsaṃ bhagavānmumoca śaśiśekharaḥ

paśyatāṃ sarvadevānāṃ śṛṇvatāṃ vācamuktavān //
tenādṛhāsaśabdena mohayitvā pitāmaham

tejorāśiśaśāṃkābhaḥ śaśāṃkārkāgnilocanaḥ //
vāmāṃguṣṭhanakhāgreṇa brahmaṇaḥ pañcamaṃ śiraḥ

cakarta kadalīgarbhaṃ naraḥ kararuhairiva //
chidyamānaṃ ca tadvaktraṃ bubudhe na pitāmahaḥ

rudrasya tejasā tasmānmo hito na natiṃ gataḥ //
chinnaṃ tasya śiraḥ paścādrudrahaste sthitaṃ tadā

apaśyaddaivataiḥ sārdhaṃ raudramatibhayājjvalat //
maheśvarakarāṃtasthanakhai rvaktraṃ virājate

grahamaṇḍalamadhyastho dvitīya iva candramāḥ //
utkṣipya tatkapālena nanarta śaśiśekharaḥ

śikharasthena sūryeṇa kailāsa iva parvataḥ //
chinne vaktre tato devā hṛṣṭapuṣṭā vṛṣadhvajam //
tuṣṭuvurvividhaiḥ stotrairdevadevaṃ kapālinam

// devā ūcuḥ // //
namaḥ kapāline nityaṃ mahākālāya śaṃkhine

aiśvaryajñānayuktāya sarvabhogapradāyine //
namo darpavināśāya sarvadevamayāya ca

kālasaṃhārakartā tvaṃ mahākālastato hyasi //
bhaktānāṃ duḥkhaśamano duḥkhāṃtastena rocase

śaṃkaropyāśu bhaktānāṃ tena tvaṃ śaṃkaraḥ smṛtaḥ //
chittvā brahmaśiro yasmātkapālaṃ ca bibharṣi ca

tena deva kapālī tvaṃ stuto hyasi prasīda naḥ //
evaṃ stutaḥ prasannātmā devānutthāpya śaṃkaraḥ

kṛpānidhiḥ sa bhagavāṃstatraivāṃtaradhīyata //
śaśiśakalamayūkhairbhāsita yatkapardaṃ dravati gaganagaṃgātoyavīcīviceyam//
sitavidhṛtakapālo mālayā rudrapārśve sa jayati jitavedhā ūrjitaḥ prājyatejāḥ

iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcamaāvaṃtyakhaṇḍe'vantīkṣetramāhātmye brahmaśiraścheda varṇanaṃ nāmadvitīyo'dhyāyaḥ