સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.2

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પુરા ત્વેકાર્ણવે પ્રાપ્તે નષ્ટે સ્થાવરજંગમે ॥
નાગ્નિર્ન વાયુરાદિત્યો ન ભૂમિર્ન દિશો નભઃ

ન નક્ષત્રાણિ ન જ્યોતિર્ન દ્યૌર્નેંદુર્ગ્રહા સ્તથા ॥
ન દેવાસુરગંધર્વાઃ પિશાચોરગરાક્ષસાઃ

સરાંસિ નૈવ ગિરયો નાપગા નાબ્ધયસ્તથા ॥
સર્વમેવતમોભૂતં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન

તદૈકો હિ મહાકાલો લોકાનુગ્રહકારણાત્ ॥
તસ્થૌ સ્થાનાન્યશેષાણિ કાષ્ઠાસ્વાલોકયન્પ્રભુઃ

સૃષ્ટ્યર્થં સ મહાકાલઃ કરે કામં પ્રતિષ્ઠિતમ્॥
દક્ષિણસ્ય તુ તર્જન્યાં સ મમંથાવિશોષિતમ્

કલલં બુદ્બુદં ભૂત્વા તવિવેગવિવર્દ્ધિતમ્ ॥
જજ્ઞે તદંડં સુદૃઢં સુષ્ઠુ વૃત્તં હિરણ્મયમ્

કરેણ તાડિતં તદ્ધિ બભૂવ દ્વિદલં મહત્ ॥
અધઃખંડં સ્મૃતા ભૂમિરૂર્ધ્વં દ્યૌસ્તારકાન્વિતમ્

મધ્યેઽભવત્તદા બ્રહ્મા પંચવક્ત્રશ્ચતુર્ભુજઃ ॥
મહેશ્વરોઽનુમાન્યૈવ તમયોજદનંતરમ્

કુરુ સૃષ્ટિં મહાબાહો વિચિત્રાં મદનુગ્રહાત્ ॥
ઇત્યુક્ત્વાંતર્હિતઃ ક્વાપિ દેવો બ્રહ્મા ન જગ્મિવાન્

પ્રેર્યમાણોઽપિ વૈ સ્રષ્ટું બ્રહ્મા દેવમચિંતયત્ ॥
બ્રહ્મણા ધ્યાયમાનશ્ચ જ્ઞાનાર્થં ભગવાન્ભવઃ

બ્રહ્મણસ્તપસા દૃષ્ટઃ પ્રાદાદ્વેદં ષડંગકમ્ ॥
લબ્ધે વેદેઽપિ ન ચિરાત્સષ્ટિં કર્તું શશાક સઃ

તપસાઽતિષ્ઠદા ભૂયઃ સમારાધયિતું ભવમ્ ॥
નાપશ્યત્સ યદા દેવં તદા તુષ્ટાવ ભાવિતઃ

।
॥ બ્રહ્મોવાચ ॥ ॥
નમઃ શિવાયામલસત્ત્વચેતસે ગુણત્રયાતીતવિસારિતેજસે ॥
ષડંગવેદસ્ય મમાપિ વેધસે પરસ્વરૂપાનુભવાય ચક્ષુષે

નમોઽ સ્તુ તે સૃષ્ટિવિધૌ રજોજુષે જગત્સ્થિતૌ સત્ત્વમધિષ્ઠિતાય તે ॥
વિનાશહેતૌ તમસા મહીયસે શિવાય નિર્વાણસુખપ્રદાયિને

અશેષભૂતપ્રકૃતેઃ પરા ય વૈ પરાત્મરૂપાય નમઃ શિવાય વૈ ॥
નૃબુદ્ધ્યહંકારમનોવિધાયિને ભર્ત્રે ચ ષડ્વિંશકરૂપકાય વૈ

ભૂતોયવહ્ન્યમ્બરવાયુચંદ્રસૂર્યાત્મરૂપાભિરિદં તનૂભિઃ ॥
વ્યાપ્તં જગદ્યસ્ય નમોઽસ્તુ તસ્મૈ ભૂતં ભવિષ્યમથ વર્તમાનમ્

યાનીહ તેજાંસિ જગંતિ યાનિ ભૂતાનિ ભવ્યાન્યથ કારણાનિ ॥
ભવંતિ સૃષ્ટૌ વિલયં વિનાશે વ્રજંતિ યસ્યાત્મનિ તં નમામિ

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
એવં સંસ્તુવતો વ્યાસ બ્રહ્મણો ભગવાન્પરઃ ॥
અન્તર્હિત ઉવાચેદં બ્રહ્મન્સંયાચ્યતાં વરઃ

સ વવ્રે મનસા પુત્રં ભવં ગૌરવકારણાત્ ॥
વિજ્ઞાયાંતર્ગતં તસ્ય પરમેશ ઉવાચ તમ્

યસ્માન્માં મનસા પુત્રં ચતુર્મુખ સમીહસે ॥
કસ્મિંશ્ચિત્કારણે તસ્માદહં છેત્સ્યામિ તે શિરઃ

અયાચ્યં યાચિતં યસ્માન્મમાંશો નીલલોહિતઃ ॥
રુદ્રો ભવિષ્યતિ સુતઃ સ ચ તે હિંસ્યતિ પ્રભામ્

અન્યદ્યસ્માત્સ્મૃતો ભક્ત્યા ત્વયાહં પિતૃભાવતઃ ॥
પરબ્રહ્મસ્વરૂપેણ જિજ્ઞાસા મમ યા કૃતા ॥

તસ્માદ્બ્રહ્મેતિ લોકેઽત્ર નામ ખ્યાતં ભવિષ્યતિ ॥
પિતામહત્વં તેનાપિ પિતામહસ્તતો હ્યસિ

લબ્ધ્વા શાપવરાવેવં પુત્રસૃષ્ટિં ચકાર સઃ ॥
સ્વતેજોજનિતં વહ્નિં જુહ્વતઃ સ્વેદમાવહત્

સમિદ્યુક્તેન હસ્તેન લલાટં માર્જતોઽભવત્ ॥
સ્વિન્નભ્રષ્ટસ્તતો રક્તબિંદુરેકો વિભાવસૌ

।
સ નીલલોહિતોઽભૂદ્વૈ સ ચ રુદ્રો ભવાજ્ઞયા ॥
તદનન્તરમાસાદ્ય ઉત્તતાર સુતોંઽતિકાત્

પંચવક્ત્રો દશભુજઃ શૂલચાપાસિશક્તિમાન્ ॥
ત્રિપંચ નયનો રૌદ્રો વ્યાલયજ્ઞોપવીતકઃ

સેન્દુઃ કપર્દં બિભ્રાણઃ સિંહચર્માંબરંધરઃ ॥
જાતમેવં સ દૃષ્ટ્વા તુ બ્રહ્મા નામાકરોત્તદા

નીલલોહિતનામેતિ ભવ રુદ્ર પિનાકધૃક્ ॥
તતઃ પ્રવવૃતે સૃષ્ટિઃ સ્રષ્ટુર્લોકપિતામહાત્

સપ્તાદૌ માનસાઞ્જજ્ઞે સનકાદીંસ્તતોઽપરાન્ ॥
મરીચિ દક્ષપ્રભૃતીન્મન્વાદીંશ્ચ પ્રજાસૃજઃ

અષ્ટભેદાન્સુરાન્કૃત્વા તિર્યગ્યોનિં ચ પંચધા ॥
મનુષ્યાનેકભેદાંશ્ચ સૃષ્ટિમેવં સસર્જ હ

સૃષ્ટિઃ સુરાદિકા જાતા કૃત્વા બ્રહ્માણમપ્યધઃ ॥
પ્રણમ્યાથ સિષેવુસ્તે કેવલં નીલલોહિતમ્

તતો બ્રહ્માઽવદદ્રુદ્રમપૂજ્યો હિ ત્વયા કૃતઃ ॥
સ્વતેજસા ભવાન્પૂજ્યો યતો યાહિ હિમાલયમ્

તં નીલલોહિતઃ પ્રોચે ભવતા નાર્ચિતો હ્યહમ્ ॥
તતો જગામ રુદ્રોઽસૌ સ યત્ર ભગવાન્ભવઃ

તતો બ્રહ્માઽભવન્મૂઢો રજસા ચોપબૃંહિતઃ ॥
તતાપ તેજસા સૃષ્ટિં મન્યમાનો મયા કૃતામ્

મત્તુલ્યો નાસ્તિ વૈ દેવો યેન સૃષ્ટિઃ પ્રવર્દ્ધિતા ॥
સદેવાસુરગન્ધર્વા પશુ પક્ષિમૃગાકુલા ॥ ૩૬ ।
એવં મૂઢઃ સ પંચાસ્યો વિરંચ્યોઽભવદ્દર્પિતઃ ॥
પ્રાગ્વક્ત્રં સુસ્વરં તસ્ય સામવેદપ્રવર્તકમ્

દ્વિતીયં વદનં તસ્ય ઋગ્વે દસ્ય પ્રવર્તકમ્॥
યજુર્વેદધરં ચાન્યદથર્વાખ્યં ચતુર્થકમ્

સાંગોપાંગેતિહાસાંશ્ચ સરહસ્યાન્સસંગ્રહાન્ ॥
વેદાનધીતે વક્ત્રેણ પંચમેનોપચક્ષુષા ॥

તસ્યાઽસુરાઃ સુરાઃ સર્વે વક્ત્રસ્યાદ્ભુતતેજસઃ ॥
તેજસા ન પ્રકાશંતે દીપઃ સૂર્યોદયે યથા

સપુત્રા અપિ સોદ્વેગા બભૂવુર્નષ્ટ ચેતસઃ ॥
નાભિગન્તું ન ચ દ્રષ્ટું ચિરં તેજોઽપસર્પિતુમ્

અભિભૂતમિવાત્માનં મન્યમાના અવિદ્વિષઃ ॥
સર્વે તે મન્ત્રયામાસુર્દેવા વૈ હિતમા ત્મનઃ

ગચ્છામ શરણં દેવં નિસ્તેજા બ્રહ્મતેજસા ॥
કિં તુ તસ્ય ન જાનીમઃ સ્થાનં યત્ર વ્યવસ્થિતઃ

તં ભીમમત્ર દક્ષ્યામો ભક્ત્યા નાન્યેન કેનચિત્ ॥
એવં સંમન્ત્ર્ય તે દેવાઃ કૃતાંજલિપુટાસ્તદા ॥
ચક્રુઃ સ્તોત્રં મહેશસ્ય પરયા સ્વરસંપદા

॥ દેવા ઊચુઃ ॥।
નમસ્તે દેવદેવેશ મહેશ્વર નમોનમઃ

ન વિદ્મઃ પરમં મૂઢા મહિમાનં તવાતુલમ્ ॥
યદ્યોગેન પરં બ્રહ્મ ભૂતાનાં ત્વં સનાતનઃ

પ્રતિષ્ઠા સર્વભૂતાનાં હેતુઃ સર્વસ્ય સર્જને ॥
બિભર્ષિ ચૈવ નેત્રસ્થાન્સોમસૂર્યવિભાવસૂન્

નામસંકીર્તનાદેવ મુચ્યન્તે જંતવોઽશુભાત્ ॥
પૃથિવ્યબગ્નિચન્દ્રાર્કવ્યોમવાયૂપલક્ષણાઃ

મૂર્તયસ્તે મહાદેવ વ્યાપ્તમાભિરશેષતઃ ॥
રજઃસત્ત્વતમોભાવૈર્ભ્રામ્યમાણં ત્વયા જગત્

નાવબુધ્યતિ સર્વેશ સર્વમૂર્તિધરો યતઃ ॥
બ્રહ્માદીનાં સુરેશાનાં સંમોહનવિમોહનમ્ ॥
ત્વં કરોષિ યુગાવર્તકાલે કાલે ચ દુઃસહમ્

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રત્યક્ષં દર્શનં દત્ત્વા દેવાનામનુકંપયા ॥
પ્રસન્નવદનો ભૂત્વા દેવૈશ્ચાપિ નમસ્કૃતઃ

વાસયન્મોહનામ્ના તુ સહ દેવૈર્મહેશ્વરઃ

એવં સંસ્તૂયમાનોઽસૌ દેવર્ષિપિતૃમાનવૈઃ ॥
અન્તર્હિત ઉવાચેદં દેવા બ્રૂત યથેપ્સિતમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
પ્રત્યક્ષં દર્શનં સ્થાણો પ્રાર્થયામ સદા તવ ॥
ત્વયા કારુણ્યતોઽસ્માકં વરશ્ચાપિ પ્રદીયતામ્

યદસ્માકં મહદ્વીર્યં તેજશ્ચૈવ પરાક્રમમ્ ॥
તત્સર્વં બ્રહ્મણા ગ્રસ્તં પંચમાસ્યસ્ય તેજસા

વિનેશુઃ સર્વતેજાંસિ ત્વત્પ્રસાદાત્પુનઃ પ્રભો ॥
જાયતે તદ્યથાપૂર્વં તથા કુરુ મહેશ્વર

॥ સનત્કુમાર ઉવાચ ॥ ॥
પ્રત્યક્ષમેત્ય વૈ પશ્ચાચ્ચલિતઃ શર્વ એવ હિ ॥
જગામ તત્ર યત્રાસૌ રજોઽહંકારમૂર્ત્તિમાન્॥
દેવાઃ સ્તુવંતો દેવેશં પરિવાર્ય ઉપાવિશન્ ॥

બ્રહ્મા તમાગતં દેવં નાજાનાત્તમસા વૃતઃ ॥
સૂર્યકોટિસહસ્રાણાં તેજસા રંજયઞ્જગત્

તદાઽદૃશ્યત વિશ્વાત્મા વિશ્વસૃગ્વિશ્વભાવ નઃ ॥
સ પિતામહમાસીનં સકલે દેવમણ્ડલે

તેજસાભિભવન્રુદ્રસ્તેન મત્તોઽગ્રતઃ સ્થિતઃ ॥
રુદ્રતેજોભિભૂતં ચ બ્રહ્મવક્ત્રં ન રાજતે

રાત્રૌ પ્રકાશકિરણશ્ચંદ્રઃ સૂર્યોદયે યથા ॥
સગર્વોથાત્મજં દૃષ્ટ્વા રુદ્રદેવં સનાતનમ્

અવન્દત કરેણૈવ પ્રાહ વૈ સસ્મિતં વચઃ ॥
પ્રત્યુવાચ વિરૂપાક્ષો બ્રહ્માણં તં હસન્નિવ

યતો ન વેદ પરમં દેવં તત્તેજસાવૃતઃ ॥
તતોઽટ્ટહાસં ભગવાન્મુમોચ શશિશેખરઃ

પશ્યતાં સર્વદેવાનાં શૃણ્વતાં વાચમુક્તવાન્ ॥
તેનાદૃહાસશબ્દેન મોહયિત્વા પિતામહમ્

તેજોરાશિશશાંકાભઃ શશાંકાર્કાગ્નિલોચનઃ ॥
વામાંગુષ્ઠનખાગ્રેણ બ્રહ્મણઃ પઞ્ચમં શિરઃ

ચકર્ત કદલીગર્ભં નરઃ કરરુહૈરિવ ॥
છિદ્યમાનં ચ તદ્વક્ત્રં બુબુધે ન પિતામહઃ

રુદ્રસ્ય તેજસા તસ્માન્મો હિતો ન નતિં ગતઃ ॥
છિન્નં તસ્ય શિરઃ પશ્ચાદ્રુદ્રહસ્તે સ્થિતં તદા

અપશ્યદ્દૈવતૈઃ સાર્ધં રૌદ્રમતિભયાજ્જ્વલત્ ॥
મહેશ્વરકરાંતસ્થનખૈ ર્વક્ત્રં વિરાજતે

ગ્રહમણ્ડલમધ્યસ્થો દ્વિતીય ઇવ ચન્દ્રમાઃ ॥
ઉત્ક્ષિપ્ય તત્કપાલેન નનર્ત શશિશેખરઃ

શિખરસ્થેન સૂર્યેણ કૈલાસ ઇવ પર્વતઃ ॥
છિન્ને વક્ત્રે તતો દેવા હૃષ્ટપુષ્ટા વૃષધ્વજમ્ ॥
તુષ્ટુવુર્વિવિધૈઃ સ્તોત્રૈર્દેવદેવં કપાલિનમ્

॥ દેવા ઊચુઃ ॥ ॥
નમઃ કપાલિને નિત્યં મહાકાલાય શંખિને

ઐશ્વર્યજ્ઞાનયુક્તાય સર્વભોગપ્રદાયિને ॥
નમો દર્પવિનાશાય સર્વદેવમયાય ચ

કાલસંહારકર્તા ત્વં મહાકાલસ્તતો હ્યસિ ॥
ભક્તાનાં દુઃખશમનો દુઃખાંતસ્તેન રોચસે

શંકરોપ્યાશુ ભક્તાનાં તેન ત્વં શંકરઃ સ્મૃતઃ ॥
છિત્ત્વા બ્રહ્મશિરો યસ્માત્કપાલં ચ બિભર્ષિ ચ

તેન દેવ કપાલી ત્વં સ્તુતો હ્યસિ પ્રસીદ નઃ ॥
એવં સ્તુતઃ પ્રસન્નાત્મા દેવાનુત્થાપ્ય શંકરઃ

કૃપાનિધિઃ સ ભગવાંસ્તત્રૈવાંતરધીયત ॥
શશિશકલમયૂખૈર્ભાસિત યત્કપર્દં દ્રવતિ ગગનગંગાતોયવીચીવિચેયમ્॥
સિતવિધૃતકપાલો માલયા રુદ્રપાર્શ્વે સ જયતિ જિતવેધા ઊર્જિતઃ પ્રાજ્યતેજાઃ

ઇતિ શ્રીસ્કાંદે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમઆવંત્યખણ્ડેઽવન્તીક્ષેત્રમાહાત્મ્યે બ્રહ્મશિરશ્છેદ વર્ણનં નામદ્વિતીયોઽધ્યાયઃ