Skanda Purana · Chapter 5.192

mārkaṇḍeya uvāca -
tasyaivānantaraṃ tāta devatīrthamanuttamam /
dṛṣṭvā tu śrīpatiṃ pāpairmucyate mānavo bhuvi

maharṣestasya jāmātā bhṛgordevo janārdanaḥ

yudhiṣṭhira uvāca -
ko'yaṃ śriyaḥ patirdevo devānāmadhipo vibhuḥ /
kathaṃ janmābhavattasya deveṣu triṣu vā mune

sambandhī ca kathaṃ jāto bhṛguṇā saha keśavaḥ /
etadvistarato brahman vaktumarhasi bhārgava

mārkaṇḍeya uvāca -
saṃkṣepātkathayiṣyāmi sādhyasya caritaṃ mahat /
na hi vistarato vaktuṃ śaktāḥ sarve maharṣayaḥ

nārāyaṇasya nābhyabjājjāto devaścaturmukhaḥ /
tasya dakṣo'ṅgajo rājan dakṣiṇāṅguṣṭhasambhavaḥ

dharmaḥ stanāntātsaṃjātastasya putro'bhavatkila /
nārāyaṇasahāyo'sāvajo'pi bharatarṣabha

marutvatī vasurjñānā lambā bhānumatī satī /
saṃkalpā ca muhūrtā ca sādhyā viśvāvatī kakup

dharmapatnyo daśaivaitā dākṣāyaṇyo mahāprabhāḥ /
tāsāṃ sādhyā mahābhāgā putrānajanayannṛpa

naro nārāyaṇaścaiva hariḥ kṛṣṇastathaiva ca /
viṣṇoraṃśāṃśakā hyete catvāro dharmasūnavaḥ

tathā nārāyaṇanarau gandhamādanaparvate /
ātmanyātmānamādhāya tepatuḥ paramaṃ tapaḥ

dhyāyamānāvanaupamyaṃ svaṃ kāraṇamakāraṇam /
vāsudevamanirdeśyamapratarkyamanantaram

yogayuktau mahātmānāvāsthitāvurutāpasau /
tayostapaḥprabhāveṇa na tatāpa divākaraḥ

vavāha śaṅkito vāyuḥ sukhasparśo hyaśaṅkitaḥ /
śiśiro'bhavadatyarthaṃ jvalannapi vibhāvasuḥ

siṃhavyāghrādayaḥ saumyāśceruḥ saha mṛgairgirau /
tayorgauriva bhārārtā pṛthivī pṛthivīpate

ceruśca bhūdharāścaiva cukṣubhe ca mahodadhiḥ /
devāśca sveṣu dhiṣṇyeṣu niṣprabheṣu hataprabhāḥ /
babhūvuravanīpāla paramaṃ kṣobhamāgatāḥ

devarājastathā śakraḥ saṃtaptastapasā tayoḥ /
yuyojāpsarasastatra tayorvighnacikīrṣayā

indra uvāca -
rambhe tilottame kubje ghṛtāci lalite śubhe /
pramloce subhru sumloce saurabheyi mahoddhate

alambuṣe miśrakeśi puṇḍarīke varūthini /
vilokanīyaṃ bibhrāṇā vapurmanmathabodhanam

gandhamādanamāsādya kurudhvaṃ vacanaṃ mama /
naranārāyaṇau tatra tapodīkṣānvitau dvijau

tepāte dharmatanayau tapaḥ paramaduścaram /
tāvasmākaṃ varārohāḥ kurvāṇau paramaṃ tapaḥ

karmātiśayaduḥkhārtipradāvāyatināśanau /
tadgacchata na bhīḥ kāryā bhavatībhiridaṃ vacaḥ

smaraḥ sahāyo bhavitā vasantaśca varāṅganāḥ /
rūpaṃ vayaḥ samālokya madanoddīpanaṃ param /
kandarpavaśamabhyeti vivaśaḥ ko na mānavaḥ

mārkaṇḍeya uvāca -
ityuktvā devarājena madanena samaṃ tadā /
jagmurapsarasaḥ sarvā vasantaśca mahīpate

gandhamādanamāsādya puṃskokilakulākulam /
cacāra mādhavo ramyaṃ protphullavanapādapam

pravavau dakṣiṇāśāyāṃ malayānugato'nilaḥ /
bhṛṅgamālārutaravai ramaṇīyamabhūdvanam

gandhaśca surabhiḥ sadyo vanarājisamudbhavaḥ /
kinnaroragayakṣāṇāṃ babhūva ghrāṇatarpaṇaḥ

varāṅganāśca tāḥ sarvā naranārāyaṇāvṛṣī /
vilobhayitumārabdhā vāgaṅgalalitasmitaiḥ

jagau manoharaṃ kācinnanarta tatra cāpsarāḥ /
avādayattathaivānyā manoharataraṃ nṛpa

hāvairbhāvaiḥ sṛtairhāsyaistathānyā valgubhāṣitaiḥ /
tayoḥ kṣobhāya tanvaṅgyaścakrurudyamamaṅganāḥ

tathāpi na tayoḥ kaścinmanasaḥ pṛthivīpate /
vikāro'bhavadadhyātmapārasamprāptacetasoḥ

nivātasthau yathā dīpāvakampau nṛpa tiṣṭhataḥ /
vāsudevārpaṇasvasthe tathaiva manasī tayoḥ

pūryamāṇo'pi cāmbhobhirbhuvamanyāṃ mahodadhiḥ /
yathā na yāti saṃkṣobhaṃ tathā tanmānasaṃ kvacit

sarvabhūtahitaṃ brahma vāsudevamayaṃ param /
manyamānau na rāgasya dveṣasya ca vaśaṃgatau

smaro'pi na śaśākātha praveṣṭuṃ hṛdayaṃ tayoḥ /
vidyāmayaṃ dīpayutamandhakāra ivālayam

puṣpojjvalāṃstaruvarān vasantaṃ dakṣiṇānilam /
tāścaivāpsarasaḥ sarvāḥ kandarpaṃ ca mahāmunī

yaccārabdhaṃ tapastābhyāmātmānaṃ gandhamādanam /
dadarśāte'khilaṃ rūpaṃ brahmaṇaḥ puruṣarṣabha

dāhāya nāmalo vahnernāpaḥ kledāya cāmbhasaḥ /
taddravyameva taddravyavikārāya na vai yataḥ

tato vijñāya vijñāya paraṃ brahma svarūpataḥ /
madhukandarpayoṣitsu vikāro nābhavattayoḥ

tato gurutaraṃ yatnaṃ vasantamadanau nṛpa /
cakrāte tāśca tanvaṅgyastatkṣobhāya punaḥpunaḥ

atha nārāyaṇo dhairyaṃ saṃdhāyodīrṇamānasaḥ /
ūrorutpādayāmāsa varāṅgīmabalāṃ tadā

trailokyasundarīratnamaśeṣamavanīpate /
guṇairlāghavamabhyeti yasyāḥ saṃdarśanādanu

tāṃ vilokya mahīpāla cakampe manasānilaḥ /
vasanto vismayaṃ yātaḥ smaraḥ sasmāra kiṃcana

rambhātilottamādyāśca vailakṣyaṃ devayoṣitaḥ /
na rejuravanīpāla tallakṣyahṛdayekṣaṇāḥ

tataḥ kāmo vasantaśca pārthivāpsarasaśca tāḥ /
praṇamya bhagavantau tau tuṣṭuvurmunisattamau

vasantakāmāpsarasa ūcuḥ /
prasīdatu jagaddhātā yasya devasya māyayā /
mohitāḥ sma vijānīmo nāntaraṃ vidyate dvayoḥ

prasīdatu sa vāṃ devo yasya rūpamidaṃ dvidhā /
dhāmabhūtasya lokānāmanāderapratiṣṭhataḥ

naranārāyaṇau devau śaṅkhacakrāyudhāvubhau /
āstāṃ prasādasumukhāvasmākamaparādhinām

nidhānaṃ sarvavidyānāṃ sarvapāpavanānalaḥ /
nārāyaṇo'to bhagavān sarvapāpaṃ vyapohatu

śārṅgacihnāyudhaḥ śrīmānātmajñānamayo'naghaḥ /
naraḥ samastapāpāni hatātmā sarvadehinām

jaṭākalāpabaddho'yamanayornaḥ kṣamāvatoḥ /
saumyāsyadṛṣṭiḥ pāpāni hantuṃ janmārjitāni vai

tathātmavidyādoṣeṇa yo'parādhaḥ kṛto mahān /
trailokyavandyau yau nāthau vilobhayitumāgatāḥ

prasīda deva vijñānadhana mūḍhadṛśāmiva /
bhavanti santaḥ satataṃ svadharmaparipālakāḥ

dṛṣṭvaitannaḥ samutpannaṃ yathā strīratnamuttamam /
tvayi nārāyaṇotpannā śreṣṭhā pāravatī matiḥ

tena satyena satyātmanparamātmansanātana /
nārāyaṇa prasīdeśa sarvalokaparāyaṇa

prasannabuddhe śāntātmanprasannavadanekṣaṇa /
prasīda yogināmīśa nara sarvagatācyuta

namasyāmo naraṃ devaṃ tathā nārāyaṇaṃ harim /
namo narāya namyāya namo nārāyaṇāya ca

prasannānāmanāthānāṃ tathā nāthavatāṃ prabho /
śaṃ karotu naro'smākaṃ śaṃ nārāyaṇa dehi naḥ

mārkaṇḍeya uvāca -
evamabhyarcitaḥ stutyā rāgadveṣādivarjitaḥ /
prāheśaḥ sarvabhūtānāṃ madhye nārāyaṇo nṛpa

nārāyaṇa uvāca -
svāgataṃ mādhave kāme bhavatvapsarasāmapi /
yatkāryamāgatānāṃ ca ihāsmābhistaducyatām

yūyaṃ saṃsiddhaye nūnamasmākaṃ balaśatruṇā /
saṃpreṣitāstato'smākaṃ nṛtyayogādidarśanam

na vayaṃ gītanṛtyena nāṅgaceṣṭādibhāṣitaiḥ /
lubdhā vai viṣayairmanye viṣayā dāruṇātmakāḥ

śabdādisaṅgaduṣṭāni yadā nākṣāṇi naḥ śubhāḥ /
tadā nṛtyādayo bhāvāḥ kathaṃ lobhapradāyinaḥ

te siddhāḥ sma na vai sādhyā bhavatīnāṃ smarasya ca /
mādhavasya ca śākro'pi svāsthyaṃ yātvaviśaṅkitāḥ

yo'sau paraśca paramaḥ puruṣaḥ parameśvaraḥ /
paramātmā samastasya sthāvarasya carasya ca

utpattiheturete ca yasminsarvaṃ pralīyate /
sarvāvāsīti devatvādvāsudevetyudāhṛtaḥ

vayamaṃśāṃśakāstasya caturvyūhasya māninaḥ /
tadādeśitavārtmānau jagadbodhāya dehinām

tatsarvabhūtaṃ sarveśaṃ sarvatra samadarśinam /
kutaḥ paśyantau rāgādīnkariṣyāmo vibhedinaḥ

vasante mayi cendre ca bhavatīṣu tathā smare /
yadā sa eva bhūtātmā tadā dveṣādayaḥ katham

tanmayānyavibhaktāni yadā sarveṣu jantuṣu /
sarveśvareśvaro viṣṇuḥ kuto rāgādayastataḥ

brahmāṇamindramīśānamādityamaruto'khilān /
viśvedevānṛṣīn sādhyānvasūnpitṛgaṇāṃstathā

yakṣarākṣasabhūtādīnnāgānsarpānsarīsṛpān /
manuṣyapakṣigorūpagajasiṃhajalecarān

makṣikāmaśakāndaṃśāñchalabhāñjalajān kṛmīn /
gulmavṛkṣalatāvallītvaksāratṛṇajātiṣu

yacca kiṃcidadṛśyaṃ vā dṛśyaṃ vā tridaśāṅganāḥ /
manyadhvaṃ jātamekasya tatsarvaṃ paramātmanaḥ

jāyamānaḥ kathaṃ viṣṇumātmānaṃ paramaṃ ca yat /
rāgadveṣau tathā lobhaṃ kaḥ kuryādamarāṅganāḥ

sarvabhūtamaye viṣṇau sarvage sarvadhātari /
nipātya taṃ pṛthagbhūte kuto rāgādiko guṇaḥ

evamasmāsu yuṣmāsu sarvabhūteṣu cābalāḥ /
tanmathaikatvabhūteṣu rāgādyavasaraḥ kutaḥ

samyagdṛṣṭiriyaṃ proktā samastaikyāvalokinī /
pṛthagvijñānamātraiva lokasaṃvyavahāravat

bhūtendriyāntaḥ karaṇapradhānapuruṣātmakam /
jagadvai hyetadakhilaṃ tadā bhedaḥ kimātmakaḥ

bhavanti layamāyānti samudrasalilormayaḥ /
na vāribhedato bhinnāstathaivaikyādidaṃ jagat

yathāgnerarciṣaḥ pītāḥ piṅgalāruṇadhūsarāḥ /
tathāpi nāgnito bhinnāstathaitadbrahmaṇo jagat

bhavatībhiśca yatkṣobhamasmākaṃ sa puraṃdaraḥ /
kārayatyasadetacca vivekācāracetasām

bhavantyaḥ sa ca devendro lokāśca sasurāsurāḥ /
samudrādrivanopetā maddehāntaragocarāḥ

yatheyaṃ cārusarvāṅgī bhavatīnāṃ mayāgrataḥ /
darśitā darśayiṣyāmi tathā caivākhilaṃ jagat

prayātu śakro mā garvamindratvaṃ kasya susthiram /
yūyaṃ ca mā smayaṃ yāta santi rūpānvitāḥ striyaḥ

kiṃ surūpaṃ kurūpaṃ vā yadā bhedo na dṛśyate /
tāratamyaṃ surūpatve satataṃ bhinnadarśanāt

bhavatīnāṃ smayaṃ matvā rūpaudāryaguṇodbhavam /
mayeyaṃ darśitā tanvī tatastu śamameṣyatha

yasmānmadūrorniṣpannā tviyamindīvarekṣaṇā /
urvaśī nāma kalyāṇī bhaviṣyati varāpsarāḥ

tadiyaṃ devarājasya nīyatāṃ varavarṇinī /
bhavatyastena cāsmākaṃ preṣitāḥ prītimicchatā

vaktavyaśca sahasrākṣo nāsmākaṃ bhogakāraṇāt /
tapaścaryā na vāprāpyaphalaṃ prāptumabhīpsatā

sanmārgamasya jagato darśayiṣye karomyaham /
tathā nareṇa sahito jagataḥ pālanodyataḥ

yadi kaścittavābādhāṃ karoti tridaśeśvara /
tamahaṃ vārayiṣyāmi nivṛtto bhava vāsava

kartāsi cettvamābādhāṃ na duṣṭasyeha kasyacit /
taṃ cāpi śāstā tadahaṃ pravartiṣyāmyasaṃśayam

etajjñātvā na santāpastvayā kāryo hi māṃ prati /
upakārāya jagatāmavatīrṇo'smi vāsava

yā ceyamurvaśī mattaḥ samudbhūtā puraṃdara tretāgnihetubhūteyaṃ evaṃ prāpya bhaviṣyati

// iti śrīskānde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ pañcama āvantyakhaṇḍe revākhaṇḍe narmadāmāhātmye śrīpatyutpattivarṇanaṃ nāma dvinavatyuttaraśatatamo'dhyāyaḥ //