સ્કંદ પુરાણ · અધ્યાય 5.192

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
તસ્યૈવાનન્તરં તાત દેવતીર્થમનુત્તમમ્ ।
દૃષ્ટ્વા તુ શ્રીપતિં પાપૈર્મુચ્યતે માનવો ભુવિ

મહર્ષેસ્તસ્ય જામાતા ભૃગોર્દેવો જનાર્દનઃ

યુધિષ્ઠિર ઉવાચ -
કોઽયં શ્રિયઃ પતિર્દેવો દેવાનામધિપો વિભુઃ ।
કથં જન્માભવત્તસ્ય દેવેષુ ત્રિષુ વા મુને

સમ્બન્ધી ચ કથં જાતો ભૃગુણા સહ કેશવઃ ।
એતદ્વિસ્તરતો બ્રહ્મન્ વક્તુમર્હસિ ભાર્ગવ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
સંક્ષેપાત્કથયિષ્યામિ સાધ્યસ્ય ચરિતં મહત્ ।
ન હિ વિસ્તરતો વક્તું શક્તાઃ સર્વે મહર્ષયઃ

નારાયણસ્ય નાભ્યબ્જાજ્જાતો દેવશ્ચતુર્મુખઃ ।
તસ્ય દક્ષોઽઙ્ગજો રાજન્ દક્ષિણાઙ્ગુષ્ઠસમ્ભવઃ

ધર્મઃ સ્તનાન્તાત્સંજાતસ્તસ્ય પુત્રોઽભવત્કિલ ।
નારાયણસહાયોઽસાવજોઽપિ ભરતર્ષભ

મરુત્વતી વસુર્જ્ઞાના લમ્બા ભાનુમતી સતી ।
સંકલ્પા ચ મુહૂર્તા ચ સાધ્યા વિશ્વાવતી કકુપ્

ધર્મપત્ન્યો દશૈવૈતા દાક્ષાયણ્યો મહાપ્રભાઃ ।
તાસાં સાધ્યા મહાભાગા પુત્રાનજનયન્નૃપ

નરો નારાયણશ્ચૈવ હરિઃ કૃષ્ણસ્તથૈવ ચ ।
વિષ્ણોરંશાંશકા હ્યેતે ચત્વારો ધર્મસૂનવઃ

તથા નારાયણનરૌ ગન્ધમાદનપર્વતે ।
આત્મન્યાત્માનમાધાય તેપતુઃ પરમં તપઃ

ધ્યાયમાનાવનૌપમ્યં સ્વં કારણમકારણમ્ ।
વાસુદેવમનિર્દેશ્યમપ્રતર્ક્યમનન્તરમ્

યોગયુક્તૌ મહાત્માનાવાસ્થિતાવુરુતાપસૌ ।
તયોસ્તપઃપ્રભાવેણ ન તતાપ દિવાકરઃ

વવાહ શઙ્કિતો વાયુઃ સુખસ્પર્શો હ્યશઙ્કિતઃ ।
શિશિરોઽભવદત્યર્થં જ્વલન્નપિ વિભાવસુઃ

સિંહવ્યાઘ્રાદયઃ સૌમ્યાશ્ચેરુઃ સહ મૃગૈર્ગિરૌ ।
તયોર્ગૌરિવ ભારાર્તા પૃથિવી પૃથિવીપતે

ચેરુશ્ચ ભૂધરાશ્ચૈવ ચુક્ષુભે ચ મહોદધિઃ ।
દેવાશ્ચ સ્વેષુ ધિષ્ણ્યેષુ નિષ્પ્રભેષુ હતપ્રભાઃ ।
બભૂવુરવનીપાલ પરમં ક્ષોભમાગતાઃ

દેવરાજસ્તથા શક્રઃ સંતપ્તસ્તપસા તયોઃ ।
યુયોજાપ્સરસસ્તત્ર તયોર્વિઘ્નચિકીર્ષયા

ઇન્દ્ર ઉવાચ -
રમ્ભે તિલોત્તમે કુબ્જે ઘૃતાચિ લલિતે શુભે ।
પ્રમ્લોચે સુભ્રુ સુમ્લોચે સૌરભેયિ મહોદ્ધતે

અલમ્બુષે મિશ્રકેશિ પુણ્ડરીકે વરૂથિનિ ।
વિલોકનીયં બિભ્રાણા વપુર્મન્મથબોધનમ્

ગન્ધમાદનમાસાદ્ય કુરુધ્વં વચનં મમ ।
નરનારાયણૌ તત્ર તપોદીક્ષાન્વિતૌ દ્વિજૌ

તેપાતે ધર્મતનયૌ તપઃ પરમદુશ્ચરમ્ ।
તાવસ્માકં વરારોહાઃ કુર્વાણૌ પરમં તપઃ

કર્માતિશયદુઃખાર્તિપ્રદાવાયતિનાશનૌ ।
તદ્ગચ્છત ન ભીઃ કાર્યા ભવતીભિરિદં વચઃ

સ્મરઃ સહાયો ભવિતા વસન્તશ્ચ વરાઙ્ગનાઃ ।
રૂપં વયઃ સમાલોક્ય મદનોદ્દીપનં પરમ્ ।
કન્દર્પવશમભ્યેતિ વિવશઃ કો ન માનવઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
ઇત્યુક્ત્વા દેવરાજેન મદનેન સમં તદા ।
જગ્મુરપ્સરસઃ સર્વા વસન્તશ્ચ મહીપતે

ગન્ધમાદનમાસાદ્ય પુંસ્કોકિલકુલાકુલમ્ ।
ચચાર માધવો રમ્યં પ્રોત્ફુલ્લવનપાદપમ્

પ્રવવૌ દક્ષિણાશાયાં મલયાનુગતોઽનિલઃ ।
ભૃઙ્ગમાલારુતરવૈ રમણીયમભૂદ્વનમ્

ગન્ધશ્ચ સુરભિઃ સદ્યો વનરાજિસમુદ્ભવઃ ।
કિન્નરોરગયક્ષાણાં બભૂવ ઘ્રાણતર્પણઃ

વરાઙ્ગનાશ્ચ તાઃ સર્વા નરનારાયણાવૃષી ।
વિલોભયિતુમારબ્ધા વાગઙ્ગલલિતસ્મિતૈઃ

જગૌ મનોહરં કાચિન્નનર્ત તત્ર ચાપ્સરાઃ ।
અવાદયત્તથૈવાન્યા મનોહરતરં નૃપ

હાવૈર્ભાવૈઃ સૃતૈર્હાસ્યૈસ્તથાન્યા વલ્ગુભાષિતૈઃ ।
તયોઃ ક્ષોભાય તન્વઙ્ગ્યશ્ચક્રુરુદ્યમમઙ્ગનાઃ

તથાપિ ન તયોઃ કશ્ચિન્મનસઃ પૃથિવીપતે ।
વિકારોઽભવદધ્યાત્મપારસમ્પ્રાપ્તચેતસોઃ

નિવાતસ્થૌ યથા દીપાવકમ્પૌ નૃપ તિષ્ઠતઃ ।
વાસુદેવાર્પણસ્વસ્થે તથૈવ મનસી તયોઃ

પૂર્યમાણોઽપિ ચામ્ભોભિર્ભુવમન્યાં મહોદધિઃ ।
યથા ન યાતિ સંક્ષોભં તથા તન્માનસં ક્વચિત્

સર્વભૂતહિતં બ્રહ્મ વાસુદેવમયં પરમ્ ।
મન્યમાનૌ ન રાગસ્ય દ્વેષસ્ય ચ વશંગતૌ

સ્મરોઽપિ ન શશાકાથ પ્રવેષ્ટું હૃદયં તયોઃ ।
વિદ્યામયં દીપયુતમન્ધકાર ઇવાલયમ્

પુષ્પોજ્જ્વલાંસ્તરુવરાન્ વસન્તં દક્ષિણાનિલમ્ ।
તાશ્ચૈવાપ્સરસઃ સર્વાઃ કન્દર્પં ચ મહામુની

યચ્ચારબ્ધં તપસ્તાભ્યામાત્માનં ગન્ધમાદનમ્ ।
દદર્શાતેઽખિલં રૂપં બ્રહ્મણઃ પુરુષર્ષભ

દાહાય નામલો વહ્નેર્નાપઃ ક્લેદાય ચામ્ભસઃ ।
તદ્દ્રવ્યમેવ તદ્દ્રવ્યવિકારાય ન વૈ યતઃ

તતો વિજ્ઞાય વિજ્ઞાય પરં બ્રહ્મ સ્વરૂપતઃ ।
મધુકન્દર્પયોષિત્સુ વિકારો નાભવત્તયોઃ

તતો ગુરુતરં યત્નં વસન્તમદનૌ નૃપ ।
ચક્રાતે તાશ્ચ તન્વઙ્ગ્યસ્તત્ક્ષોભાય પુનઃપુનઃ

અથ નારાયણો ધૈર્યં સંધાયોદીર્ણમાનસઃ ।
ઊરોરુત્પાદયામાસ વરાઙ્ગીમબલાં તદા

ત્રૈલોક્યસુન્દરીરત્નમશેષમવનીપતે ।
ગુણૈર્લાઘવમભ્યેતિ યસ્યાઃ સંદર્શનાદનુ

તાં વિલોક્ય મહીપાલ ચકમ્પે મનસાનિલઃ ।
વસન્તો વિસ્મયં યાતઃ સ્મરઃ સસ્માર કિંચન

રમ્ભાતિલોત્તમાદ્યાશ્ચ વૈલક્ષ્યં દેવયોષિતઃ ।
ન રેજુરવનીપાલ તલ્લક્ષ્યહૃદયેક્ષણાઃ

તતઃ કામો વસન્તશ્ચ પાર્થિવાપ્સરસશ્ચ તાઃ ।
પ્રણમ્ય ભગવન્તૌ તૌ તુષ્ટુવુર્મુનિસત્તમૌ

વસન્તકામાપ્સરસ ઊચુઃ ।
પ્રસીદતુ જગદ્ધાતા યસ્ય દેવસ્ય માયયા ।
મોહિતાઃ સ્મ વિજાનીમો નાન્તરં વિદ્યતે દ્વયોઃ

પ્રસીદતુ સ વાં દેવો યસ્ય રૂપમિદં દ્વિધા ।
ધામભૂતસ્ય લોકાનામનાદેરપ્રતિષ્ઠતઃ

નરનારાયણૌ દેવૌ શઙ્ખચક્રાયુધાવુભૌ ।
આસ્તાં પ્રસાદસુમુખાવસ્માકમપરાધિનામ્

નિધાનં સર્વવિદ્યાનાં સર્વપાપવનાનલઃ ।
નારાયણોઽતો ભગવાન્ સર્વપાપં વ્યપોહતુ

શાર્ઙ્ગચિહ્નાયુધઃ શ્રીમાનાત્મજ્ઞાનમયોઽનઘઃ ।
નરઃ સમસ્તપાપાનિ હતાત્મા સર્વદેહિનામ્

જટાકલાપબદ્ધોઽયમનયોર્નઃ ક્ષમાવતોઃ ।
સૌમ્યાસ્યદૃષ્ટિઃ પાપાનિ હન્તું જન્માર્જિતાનિ વૈ

તથાત્મવિદ્યાદોષેણ યોઽપરાધઃ કૃતો મહાન્ ।
ત્રૈલોક્યવન્દ્યૌ યૌ નાથૌ વિલોભયિતુમાગતાઃ

પ્રસીદ દેવ વિજ્ઞાનધન મૂઢદૃશામિવ ।
ભવન્તિ સન્તઃ સતતં સ્વધર્મપરિપાલકાઃ

દૃષ્ટ્વૈતન્નઃ સમુત્પન્નં યથા સ્ત્રીરત્નમુત્તમમ્ ।
ત્વયિ નારાયણોત્પન્ના શ્રેષ્ઠા પારવતી મતિઃ

તેન સત્યેન સત્યાત્મન્પરમાત્મન્સનાતન ।
નારાયણ પ્રસીદેશ સર્વલોકપરાયણ

પ્રસન્નબુદ્ધે શાન્તાત્મન્પ્રસન્નવદનેક્ષણ ।
પ્રસીદ યોગિનામીશ નર સર્વગતાચ્યુત

નમસ્યામો નરં દેવં તથા નારાયણં હરિમ્ ।
નમો નરાય નમ્યાય નમો નારાયણાય ચ

પ્રસન્નાનામનાથાનાં તથા નાથવતાં પ્રભો ।
શં કરોતુ નરોઽસ્માકં શં નારાયણ દેહિ નઃ

માર્કણ્ડેય ઉવાચ -
એવમભ્યર્ચિતઃ સ્તુત્યા રાગદ્વેષાદિવર્જિતઃ ।
પ્રાહેશઃ સર્વભૂતાનાં મધ્યે નારાયણો નૃપ

નારાયણ ઉવાચ -
સ્વાગતં માધવે કામે ભવત્વપ્સરસામપિ ।
યત્કાર્યમાગતાનાં ચ ઇહાસ્માભિસ્તદુચ્યતામ્

યૂયં સંસિદ્ધયે નૂનમસ્માકં બલશત્રુણા ।
સંપ્રેષિતાસ્તતોઽસ્માકં નૃત્યયોગાદિદર્શનમ્

ન વયં ગીતનૃત્યેન નાઙ્ગચેષ્ટાદિભાષિતૈઃ ।
લુબ્ધા વૈ વિષયૈર્મન્યે વિષયા દારુણાત્મકાઃ

શબ્દાદિસઙ્ગદુષ્ટાનિ યદા નાક્ષાણિ નઃ શુભાઃ ।
તદા નૃત્યાદયો ભાવાઃ કથં લોભપ્રદાયિનઃ

તે સિદ્ધાઃ સ્મ ન વૈ સાધ્યા ભવતીનાં સ્મરસ્ય ચ ।
માધવસ્ય ચ શાક્રોઽપિ સ્વાસ્થ્યં યાત્વવિશઙ્કિતાઃ

યોઽસૌ પરશ્ચ પરમઃ પુરુષઃ પરમેશ્વરઃ ।
પરમાત્મા સમસ્તસ્ય સ્થાવરસ્ય ચરસ્ય ચ

ઉત્પત્તિહેતુરેતે ચ યસ્મિન્સર્વં પ્રલીયતે ।
સર્વાવાસીતિ દેવત્વાદ્વાસુદેવેત્યુદાહૃતઃ

વયમંશાંશકાસ્તસ્ય ચતુર્વ્યૂહસ્ય માનિનઃ ।
તદાદેશિતવાર્ત્માનૌ જગદ્બોધાય દેહિનામ્

તત્સર્વભૂતં સર્વેશં સર્વત્ર સમદર્શિનમ્ ।
કુતઃ પશ્યન્તૌ રાગાદીન્કરિષ્યામો વિભેદિનઃ

વસન્તે મયિ ચેન્દ્રે ચ ભવતીષુ તથા સ્મરે ।
યદા સ એવ ભૂતાત્મા તદા દ્વેષાદયઃ કથમ્

તન્મયાન્યવિભક્તાનિ યદા સર્વેષુ જન્તુષુ ।
સર્વેશ્વરેશ્વરો વિષ્ણુઃ કુતો રાગાદયસ્તતઃ

બ્રહ્માણમિન્દ્રમીશાનમાદિત્યમરુતોઽખિલાન્ ।
વિશ્વેદેવાનૃષીન્ સાધ્યાન્વસૂન્પિતૃગણાંસ્તથા

યક્ષરાક્ષસભૂતાદીન્નાગાન્સર્પાન્સરીસૃપાન્ ।
મનુષ્યપક્ષિગોરૂપગજસિંહજલેચરાન્

મક્ષિકામશકાન્દંશાઞ્છલભાઞ્જલજાન્ કૃમીન્ ।
ગુલ્મવૃક્ષલતાવલ્લીત્વક્સારતૃણજાતિષુ

યચ્ચ કિંચિદદૃશ્યં વા દૃશ્યં વા ત્રિદશાઙ્ગનાઃ ।
મન્યધ્વં જાતમેકસ્ય તત્સર્વં પરમાત્મનઃ

જાયમાનઃ કથં વિષ્ણુમાત્માનં પરમં ચ યત્ ।
રાગદ્વેષૌ તથા લોભં કઃ કુર્યાદમરાઙ્ગનાઃ

સર્વભૂતમયે વિષ્ણૌ સર્વગે સર્વધાતરિ ।
નિપાત્ય તં પૃથગ્ભૂતે કુતો રાગાદિકો ગુણઃ

એવમસ્માસુ યુષ્માસુ સર્વભૂતેષુ ચાબલાઃ ।
તન્મથૈકત્વભૂતેષુ રાગાદ્યવસરઃ કુતઃ

સમ્યગ્દૃષ્ટિરિયં પ્રોક્તા સમસ્તૈક્યાવલોકિની ।
પૃથગ્વિજ્ઞાનમાત્રૈવ લોકસંવ્યવહારવત્

ભૂતેન્દ્રિયાન્તઃ કરણપ્રધાનપુરુષાત્મકમ્ ।
જગદ્વૈ હ્યેતદખિલં તદા ભેદઃ કિમાત્મકઃ

ભવન્તિ લયમાયાન્તિ સમુદ્રસલિલોર્મયઃ ।
ન વારિભેદતો ભિન્નાસ્તથૈવૈક્યાદિદં જગત્

યથાગ્નેરર્ચિષઃ પીતાઃ પિઙ્ગલારુણધૂસરાઃ ।
તથાપિ નાગ્નિતો ભિન્નાસ્તથૈતદ્બ્રહ્મણો જગત્

ભવતીભિશ્ચ યત્ક્ષોભમસ્માકં સ પુરંદરઃ ।
કારયત્યસદેતચ્ચ વિવેકાચારચેતસામ્

ભવન્ત્યઃ સ ચ દેવેન્દ્રો લોકાશ્ચ સસુરાસુરાઃ ।
સમુદ્રાદ્રિવનોપેતા મદ્દેહાન્તરગોચરાઃ

યથેયં ચારુસર્વાઙ્ગી ભવતીનાં મયાગ્રતઃ ।
દર્શિતા દર્શયિષ્યામિ તથા ચૈવાખિલં જગત્

પ્રયાતુ શક્રો મા ગર્વમિન્દ્રત્વં કસ્ય સુસ્થિરમ્ ।
યૂયં ચ મા સ્મયં યાત સન્તિ રૂપાન્વિતાઃ સ્ત્રિયઃ

કિં સુરૂપં કુરૂપં વા યદા ભેદો ન દૃશ્યતે ।
તારતમ્યં સુરૂપત્વે સતતં ભિન્નદર્શનાત્

ભવતીનાં સ્મયં મત્વા રૂપૌદાર્યગુણોદ્ભવમ્ ।
મયેયં દર્શિતા તન્વી તતસ્તુ શમમેષ્યથ

યસ્માન્મદૂરોર્નિષ્પન્ના ત્વિયમિન્દીવરેક્ષણા ।
ઉર્વશી નામ કલ્યાણી ભવિષ્યતિ વરાપ્સરાઃ

તદિયં દેવરાજસ્ય નીયતાં વરવર્ણિની ।
ભવત્યસ્તેન ચાસ્માકં પ્રેષિતાઃ પ્રીતિમિચ્છતા

વક્તવ્યશ્ચ સહસ્રાક્ષો નાસ્માકં ભોગકારણાત્ ।
તપશ્ચર્યા ન વાપ્રાપ્યફલં પ્રાપ્તુમભીપ્સતા

સન્માર્ગમસ્ય જગતો દર્શયિષ્યે કરોમ્યહમ્ ।
તથા નરેણ સહિતો જગતઃ પાલનોદ્યતઃ

યદિ કશ્ચિત્તવાબાધાં કરોતિ ત્રિદશેશ્વર ।
તમહં વારયિષ્યામિ નિવૃત્તો ભવ વાસવ

કર્તાસિ ચેત્ત્વમાબાધાં ન દુષ્ટસ્યેહ કસ્યચિત્ ।
તં ચાપિ શાસ્તા તદહં પ્રવર્તિષ્યામ્યસંશયમ્

એતજ્જ્ઞાત્વા ન સન્તાપસ્ત્વયા કાર્યો હિ માં પ્રતિ ।
ઉપકારાય જગતામવતીર્ણોઽસ્મિ વાસવ

યા ચેયમુર્વશી મત્તઃ સમુદ્ભૂતા પુરંદર ત્રેતાગ્નિહેતુભૂતેયં એવં પ્રાપ્ય ભવિષ્યતિ

॥ ઇતિ શ્રીસ્કાન્દે મહાપુરાણ એકાશીતિસાહસ્ર્યાં સંહિતાયાં પઞ્ચમ આવન્ત્યખણ્ડે રેવાખણ્ડે નર્મદામાહાત્મ્યે શ્રીપત્યુત્પત્તિવર્ણનં નામ દ્વિનવત્યુત્તરશતતમોઽધ્યાયઃ ॥