Skanda Purana · Chapter 4.96

// agastya uvāca // //
kṛpṇadvaipāyanaḥ skaṃda śaṃbhubhaktiparo yadi //
yadi kṣetrarahasyajñaḥ kṣetrasaṃnyāsakṛdyadi

tathā dṛṣṭaprabhāvaścettathā cejjñānināṃ varaḥ //
purīṃ vārāṇasīṃ śreṣṭhāṃ kathaṃ kila śapiṣyati

// skaṃda uvāca // //
satyametattvayā pṛcchi kathayāmi mune śṛṇu //
tasya vyāsasya caritaṃ bhaviṣyaṃ tvayi pṛcchati

yadārabhya munestasya naṃdī staṃbhitavānbhujam //
tadārabhya maheśānaṃ saṃstauti paramādṛtaḥ

kāśyāṃ tīrthānyanekāni kāśyāṃ ligānyanekaśaḥ //
tathāpi sevyo viśveśaḥ snātavyā maṇikarṇikā

liṃgeṣveko hi viśveśastīrtheṣu maṇikarṇikā //
iti saṃvyāharanvyāsastaddvayaṃ bahu manyate

tyaktvā sa bahu vāgjālaṃ prātaḥ snātvā dinedine //
nirvāṇamaṃḍape vakti mahimānaṃ maheśituḥ

śiṣyāṇāṃ purato nityaṃ kṣetrasya mahimā mahān //
vyākhyāyate mudā tena vyāsena paramarṣiṇā

atra yatkriyate kṣetre śubhaṃ vā'śubhameva vā //
saṃvartepi na tasyāṃtastasmācchreyaḥ samācaret

kṣetrasiddhiṃ samīhaṃte ye cātra kṛtino janāḥ //
yāvajjīvaṃ na taistyājyā sudhībhirmaṇikarṇikā

cakrapuṣkariṇī tīrthe snātavyaṃ prativāsaram //
puṣpaiḥ patraiḥ phalaistoyairarcyo viśveśvaraḥ sadā

svavarṇāśramadharmaśca tyaktavyo na manāgapi //
pratyahaṃ kṣetramahimā śrotavyaḥ śraddhayā sakṛt

yathāśakti ca deyāni dānānyatra suguptavat //
annānyapi ca deyāni vighnānparijihīrṣuṇā

paropakaraṇaṃ cātra kartavyaṃ sudhiyā sadā //
parvasvapi viśeṣeṇa snānadānādikāḥ kriyāḥ

viśeṣapūjā kartavyā sumahotsavapūrvakama //
kāryāstathādhikā yātrāḥ samarcyāḥ kṣetradevatāḥ/

atra marma na vaktavyaṃ sudhiyāṃ kasyacitkvacit //
paradāra paradravya parāpakaraṇaṃ tyajet

parāpavādo no vācyaḥ parerṣyāṃ na ca kārayet //
asatyaṃ naiva vaktavyaṃ prāṇaiḥ kaṃṭhagatairapi

atratya jaṃturakṣārthamasatyamapi bhāṣayet //
yenakenaprakāreṇa śubhenāpyaśubhena vā

atratyaḥ prāṇimātropi rakṣaṇīyaḥ prayatnataḥ //
ekasminrakṣite jaṃtāvatra kāśyāṃ prayatnataḥ //
trailokyarakṣaṇātpuṇyaṃ yatsyāttatsyānna saṃśayaḥ

ye vasaṃti sadā kāśyāṃ kṣetrasaṃnyāsakāriṇaḥ //
ta eva rudrā maṃtavyā jīvanmuktā na saṃśayaḥ

te pūjyāste namaskāryāste saṃtoṣyāḥ prayatnataḥ //
teṣu vai parituṣṭeṣu tuṣyedviśveśvaraḥ svayam

kāśyāṃ vasaṃti ye martyā dūrasthairapi sannaraiḥ //
yogakṣemo vidhātavyasteṣāṃ viśveśiturmude

prasarastviṃdriyāṇāṃ ca nivāryotra nivāsibhiḥ //
manasopi hi cāṃcalyamiha vāryaṃ prayatnataḥ

maraṇaṃ nābhikāṃkṣeddhi kāṃkṣyo mokṣo'pino punaḥ //
śarīraśoṣaṇopāyaḥ kartavyaḥ sudhiyā nahi

śarīrasauṣṭhavaṃ kāṃkṣyaṃ vratasnānādisiddhaye //
āyurbahvatra vai ciṃtyaṃ mahāphalasamṛddhaye

ātmarakṣātra kartavyā mahāśreyobhivṛddhaye //
atrātma tyajanopāyaṃ manasāpi na ciṃtayet

ekasminnapi yaccāhni kāśyāṃ śreyobhilabhyate //
na tu varṣaśatenāpi tadanyatrāpyate kvacit

anyatra yogābhyasanādyāvajjanma yadarjyate //
vārāṇasyāṃ tadekena prāṇāyāmena labhyate

sarvatīrthāvagāhācca yāvajjanma yadarjyate //
tadānaṃdavane prāpyaṃ maṇikarṇyekamajjanāt //

sarvaliṃgārcanātpuṇyaṃ yāvajjanma yadarjyate //
sakṛdviśveśamabhyarcya śraddhayā tadavāpyate

yajjanmanāṃ sahasreṇa nirmalaṃ puṇyamarjitam //
tatpuṇyaparivartena bhavedviśveśadarśanam // ३/ //
gavāṃ koṭi pradānena samyagdattena yatphalama //
tatphalaṃ samyagāpyeta viśveśvara vilokanāt

yatṣoḍaśamahādānaiḥ puṇyaṃ proktaṃ maharṣibhiḥ //
tatpuṇyaṃ jāyate puṃsāṃ viśveśe puṣpadānataḥ

aśvamedhādibhiryajñairyatphalaṃ prāpyatekhilaiḥ //
paṃcāmṛtānāṃ snapanādviśveśe tadavāpyate

vājapeyasahasreṇa samyagiṣṭena yatphalam //
sakṛnmahārhairnaivedyairviśveśe tacchatādhikam

dhvajātapatraṃ camaraṃ viśveśe yaḥ samarpayet //
ekacchatraṃ sa vai rājyaṃ prāpnuyādvasudhātale

mahāpūjopakaraṇaṃ yorpayedviśvabhartari //
na taṃ saṃpattisaṃbhārā vimuṃcaṃtīha kutracit

sarvartukusumāḍhyāṃ ca yaḥ kuryātpuṣpavāṭikām //
tadaṃgaṇe kalpavṛkṣāśchāyāṃ kurvaṃti śītalām

yaḥ kṣīrasnapanārthaṃ vai viśveśe dhenumarpayet //
kṣīrārṇavataṭe tasya nivaseyuḥ pitāmahāḥ //

viśveśarājasadane yaḥ sudhāṃ citrameva vā //
kārayettasya bhavanaṃ kailāsacitritaṃ bhavet

brāhmaṇānyatino vāpi tathaiva śivayoginaḥ //
bhojayedyotra vai kāśyāmekaika gaṇanā kramāt

koṭibhojyaphalaṃ tasya śraddhayā nātra saṃśayaḥ //
tapastvatra prakartavyaṃ dānamatra pradāpayet

viśveśastoṣaṇīyotra snānahomajapādibhiḥ //
anyatra koṭijapyena yatphalaṃ prāpyate naraiḥ //
aṣṭottaraśataṃ japtvā tadatra samavāpyate

koṭihomena yatproktaṃ phalamanyatra sūribhiḥ //
aṣṭottarāhutiśatāttadatrānaṃdakānane

yo japedrudrasūktāni kāśyāṃ viśveśasannidhau //
pārāyaṇena vedānāṃ sarveṣāṃ phalamāpyate

tasya puṇyaṃ na jānāmi ciṃtite cākṣare pare //
kāśyāṃ nityaṃ pravastavyaṃ sevyottaravahā sadā

āpadyapi hi ghorāyāṃ kāśī tyājyā na kutracit //
yataḥ sarvāpadāṃhartā trātā viśvapatiḥ prabhuḥ

avaṃdhyaṃ divasaṃ kuryātsnānadānajapādibhiḥ //
yataḥ kāśyāṃ kṛtaṃ karma mahattvāya prakalpate

kṛcchracāṃdrāyaṇādīni kartavyāni prayatnataḥ //
tatheṃdriyavikārāśca na bādhaṃtetra karhicit

yadīṃdriyāṇi kurvaṃti vikriyāmiha dehinām //
tadātravāsasaṃ siddhirvighnebhyo naiva labhyate

// agastya uvāca // //
kṛcchra cāṃdrāyaṇādīni vyāso vakṣyati yāni vai//
teṣāṃ svarūpamākhyāhi skaṃdeṃdriya viśuddhaye

// skaṃda uvāca // //
kathayāmi mahābuddhe kṛcchrādīni tavāgrataḥ //
yāni kṛtvātra manujo dehaśuddhiṃ labhetparām

ekabhaktena naktena tathaivāyācitena ca //
upavāsena caikena pādakṛcchraḥ prakīrtitaḥ

vaṭoduṃbararājīva bilvapatrakuśodakam //
pratyekaṃ pratyahaṃ pītaṃ parṇakṛcchraḥ prakīrtitaḥ

piṇyākaghṛtatakrāṃbu saktūnāṃ prativāsaram //
ekaikamupavāsaśca kṛcchraḥ saumyaḥ prakīrtitaḥ

haviṣā prātaraśnīta haviṣā sāyameva ca //
haviṣā yācitaṃ trīṃstu sopavāsastrayahaṃ vaset

ekaikagrāsamaśnīyādahāni trīṇi pūrvavat //
tryahaṃ copavasedaṃtyamatikṛcchraṃ carandvijaḥ

kṛcchrātikṛcchraṃ payasā divasānekaviṃśatiḥ //
dvādaśāhopavāsena parākaḥ parikīrtitaḥ

tryahaṃ prātastrayahaṃ sāyaṃ tryahamadyādayācitam//
tryahaṃ copavasedaṃtyaṃ prājāpatyaṃ carandvijaḥ

gomūtraṃ gomayaṃ kṣīraṃ dadhisarpiḥ kuśodakam//
ekarātropavāsaśca kṛcchraḥ sāṃtapanaḥ smṛtaḥ

pṛthaksāṃtapanadravyaiḥ ṣaḍahaḥ sopavāsakaḥ //
saptāhena tu kṛcchroyaṃ mahāsāṃtapanaḥ smṛtaḥ

taptakṛcchraṃ caranvipro jalakṣīraghṛtānilān //
etāṃstryahaṃ pibeduṣṇānsakṛtsnāyī samāhitaḥ

tryahamuṣṇāḥ pibedāpastryahamuṣṇaṃ payaḥ pibet //
tryahamuṣṇaghṛtaṃ prāśya vāyubhakṣo dinatrayam

palamekaṃ payaḥ pītvā sarpiṣaśca paladvayam //
palamekaṃ tu toyasya taptakṛcchra udāhṛtaḥ

gomūtreṇa samāyuktaṃ yāvakaṃ yaḥ prayojayet //
kṛcchramekāhnkiṃ proktaṃ śarīrasya viśodhanam

hastāvuttānataḥ kṛtvā divasaṃ mārutāśanaḥ //
rātrau jale sthito vyuṣṭaḥ prājāpatyena tatsamam

ekaikaṃ hrāsayedgrāsaṃ kṛṣṇe śukle ca vardhayet//
upaspṛśaṃ striṣavaṇametaccāṃdrāyaṇaṃ smṛtam

ekaikaṃ vardhayedgrāsaṃ śukle kṛṣṇe ca hrāsayet //
bhuṃjīta darśe no kiṃcideṣa cāṃdrāyaṇo vidhiḥ

caturaḥ prātaraśnīyātpiṃḍānvipraḥ samāhitaḥ //
caturostamite sūrye śiśucāṃdrāyaṇaṃ smṛtam

aṣṭāvaṣṭau samaśnīyātpiṃḍānmadhyaṃdine sthite //
niyatātmā haviṣyasya yaticāṃdrāyaṇaṃ smṛtam

yathākathaṃcitpiṃḍānāṃ tisrośītīḥ samāhitaḥ //
māsenāśnanhaviṣyasya caṃdrasyaiti salokatām

adbhirgātrāṇi śudhyaṃti manaḥ satyena śuddhyati //
vidyā tapobhyāṃ bhūtātmā buddhirjñānena śuddhyati

tacca jñānaṃ bhavetpuṃsāṃ samyakkāśīniṣevaṇāt //
kāśīniṣevaṇena syādviśveśakaruṇodayaḥ//

tato mahodayāvāptiḥ karmanirmūlanakṣamā//
ataḥ kāśyāṃ prayatnena snāna dāna tapo japaḥ

vrataṃ purāṇaśravaṇaṃ smṛtyuktādhva niṣevaṇam //
pratikṣaṇe pratidinaṃ viśveśa padaciṃtanam

liṃgārcanaṃ trikālaṃ ca liṃgasyāpi pratiṣṭhitiḥ //
sādhubhiḥ saha saṃlāpo jalpaḥ śivaśiveti ca

atitheścāpi satkāro maitrītīrthanivāsibhiḥ //
āstikyabuddhirvinayo mānāmāna samānadhīḥ

akāmitā tvanauddhatyamarāgitvamahiṃsanam //
apratigrahavṛttiśca matiścānugrahātmikā

adaṃbhitātvamātsaryamaprārthitadhanāgamaḥ //
alobhitvamanālasyamapāruṣyamadīnatā

ityādi satpravṛttiśca kartavyā kṣetravāsinā //
pratyahaṃ ceti śiṣyebhyaḥ sadharmamupadekṣyati

nityaṃ triṣavaṇasnāyī nityaṃ bhikṣākṛtāśanaḥ //
liṃgapūjārcako nityamitthaṃ vyāso vasetpurā //

ekadā tasya jijñāsāṃ kartuṃ devīṃ harovadat //
adya bhikṣāṭanaṃ prāpte vyāse paramadhārmike

api sarvagate kvāpi bhikṣāṃ mā yaccha suṃdari //
tathetyuktā bhavānī sā bhavaṃ bhavanivāraṇam

namaskṛtya pratigṛhaṃ tasya bhikṣāṃ nyaṣedhayat //
sa muniḥ sahitaḥ śiṣyairbhikṣāmaprāpya dūnavat

velātikramamālokya punarbabhrāma tāṃ purīm//
gṛhegṛhe pariprāptā bhikṣānyaiḥ sarvabhikṣukaiḥ

tadahninālabhadbhikṣāṃ saśiṣyaḥ sa muniḥ kvacit //
atha sāyaṃtanaṃ karma kṛtvā chātraiḥ samanvitaḥ

upoṣaṇaparo bhūtvā tathaivāsīdaharniśam//
athānyedyurmunirvyāsaḥ kṛtvā mādhyāhnikaṃ vidhim

yayau bhikṣāṭanaṃ kartuṃ saśiṣyaḥ paritaḥ purīm //
sarvatra sa paribhrāṃtaḥ pratisaudhaṃ muhurmuhuḥ

na kvāpi labdhavānbhikṣāṃ bhāgyahīno dhanaṃ yathā //
atha ciṃtitavānvyāsaḥ pariśrāṃtaḥ paribhraman

ko heturyanna labhyeta bhikṣā yatnena rakṣitā //
aṃtevāsina āhūya vyāsaḥ papraccha cākhilān

bhavadbhirapi no bhikṣā pariprāpteti gamyate //
kimatra puri saṃvṛttaṃ dvitrā yāta mamājñayā

dvitīyehnyapi yadbhikṣā na labhyetātiyatnataḥ //
aniṣṭaṃ kiṃcidatrāsīnmahāgurunipātajam

annakṣayo vā sarvasyāṃ nagaryāmabhavatkṣaṇāt //
rājadaṃḍotha yugapajjātaḥ sarvapuraukasām

athavā vāritā bhikṣā kenāpyasmāsu cerṣyayā //
puraukasobhavandusthāstūpasargeṇa kenacit

kimetadakhilamajñātvā samāgacchata satvaram //
dvitrāḥ pavitracaraṇātprāpyānujñāṃ guroratha //
samācakhyuḥ samāgamya dṛṣṭvarddhi tatpuraukasām

// śiṣyā ūcuḥ // //
śṛṇvaṃtvārādhyacaraṇā nopasargotra kaścana //
nānnakṣayo vā sarvasyāṃ nagaryāmiha kutracit //

yatra viśveśvaraḥ sākṣādyatrā'maradhunī svayam //
tvādṛśā yatra munayaḥ kva bhīstatropasargajā

samṛddhiryā gṛhasthānāmiha viśveśituḥ puri //
na sarddhirasti vaikuṃṭhe svalpāstā alakādayaḥ

ratnākareṣu ratnāni na tāvaṃti mahāmune//
yāvaṃti saṃti viśveśanirmālyopabhujāṃ gṛhe

gṛhegṛhetra dhānyānāṃ rāśayo yādṛśaḥ punaḥ //
na tādṛśaḥ kalpavṛkṣadattā aiṃdre pure kvacit

yatra sākṣādviśālākṣī suvistāraphalapradā //
na tatra puri sarvasyāṃ naro vai nirdhanaḥ kvacit

nirvāṇalakṣmyāḥ sadane tvasminnānaṃdakānane //
mokṣopi yatra sulabhaḥ kimanyattatra durlabham

sīmaṃtinyaḥ striyaḥ sarvāḥ pativrataparāyaṇāḥ //
sarvā bhavānī rūpiṇyo viśveśārpitasatkriyāḥ

yāvaṃtaḥ puruṣāḥ kāśyāṃ sarva eva gaṇādhipāḥ //
sarva eva kumārā vai sarve tārakadṛṣṭayaḥ

tripuṃḍrāṃkitabhālā ye te sarve caṃdramaulayaḥ //
upasargasahasraiśca pīḍyamānā apīha ye

na tyajaṃti sadā kāśīṃ sarvajñā eva tekhilāḥ //
gṛhegṛhepi vaṭavo brahmavādavivādinaḥ

svardhunī dhūtakaluṣāḥ saṃtīha caturānanāḥ //
nirvāṇalakṣmīpatayaḥ kṣetrasaṃnyāsakāriṇaḥ

sarva eva hṛṣīkeśāḥ sarve vai puruṣottamāḥ //
acyutā eva vijñeyā etatkṣetraparigrahāḥ

striyo vā puruṣā vāpi sarva eva na saṃśayaḥ //
sarva eva trinayanāḥ sarva eva caturbhujāḥ

śrīkaṃṭhāḥ sarva evātra sarve mṛtyuṃjayā dhruvam //
mokṣaśrī śritavarṣmāṇastvardhanārīśvarāyataḥ

dharmarāśiḥ paraścātra mahāṃto'trārtharāśayaḥ //
sarve kāmāḥ phalaṃtyatra kaivalyaṃ cātra nirmalam

na garbhavāsasaṃsargaḥ kāśīsaṃsthitikāriṇām //
na kaliścātra bādheta kālo naiva prabādhate

enāṃsi nātra bādhaṃte viśveśaśaraṇārthinaḥ //
yatra viśveśvaraḥ sākṣānnādabiṃdukalātmakaḥ

dhvanirūpī hi tatrāsti praṇavo maṃtravigrahaḥ //
ato vigrahavaṃtotra saṃti vedā viniścitam

sarasvatī saridrūpā hyataḥ śāstraniketanam //
ānaṃdakānanaṃ sarvaṃ dharmaśāstrakṛtālayam

yāvaṃto divi vai devāstāvaṃtotra mṛṣā na hi //
nīrājayaṃti viśveśaṃ rātrau rātrau sadā'hayaḥ //

svaphaṇāmaṇidīpaiśca prāpya kāśīṃ rasātalāt //
samudrāḥ sarva evātra kāmadhenuvrajānvitāḥ

paṃcapīyūṣadhārābhirviśveśaṃ snapayaṃti hi //
maṃdāraḥ pārijātaśca saṃtāno haricaṃdanaḥ

kalpadrumaśca paṃcaite tarubhiḥ saha sarvadā

sarve suranikāyāśca sarva eva maharṣayaḥ //
yoginaḥ sarva evātra kāśīnāthamupāsate

vidyānāṃ sadanaṃ kāśī kāśī lakṣmyāḥ parālayaḥ //
muktikṣetramidaṃ kāśī kāśī sarvā trayīmayī

iti śrutvā munivaraḥ pārāśaryo mahātapāḥ //
evaṃ babhāṣe tāñśiṣyānpunaḥślokaṃ paṭhaṃtvamum

// śiṣyā ūcuḥ // //
vidyānāṃ cāśrayaḥ kāśī kāśī lakṣmyāḥ parālayaḥ //
muktikṣetramidaṃ kāśī kāśī sarvā trayīmayī

// skaṃda uvāca // //
niśamyeti tadā vyāsaḥ krodhāṃdhīkṛtalocanaḥ //
kṣutkṛśānujvalanmūrtiḥ kāśīṃ śapsyati kuṃbhaja //

// vyāsa uvāca // //
mā bhūttraipūruṣīvidyā mā bhūttraipūruṣaṃ dhanam //
mā bhūttraipṛruṣī muktiḥ kāśīṃ vyāsaḥ śapanniti

garvaḥ parotra vidyānāṃ dhanagarvotra vai mahān //
muktigarveṇa no bhikṣāṃ prayacchaṃtyatra vāsinaḥ

iti kṛtvā matiṃ vyāsaḥ kāśyāṃ śāpamadāttadā //
dattvāpi śāpaṃ sa munirbhikṣituṃ krodhavānyayau//

pratigehaṃ tvarāyuktaḥ praviśanvyomadattadṛk //
babhrāma nagarīṃ sarvāṃ kvāpi bhaikṣaṃ na labdhavān

aṃśumālinamāvīkṣya manāglohitamaṃḍalam //
bhikṣāpātraṃ parikṣipya niryayāvāśramaṃ prati

atha gacchanmahādevyā gṛhadvāri niṣaṇṇayā //
prākṛtastrīsvarūpiṇyā bhikṣāyai prārthitotithiḥ

// gṛhiṇyuvāca // //
bhagavanbhikṣukāstāvadadya dṛṣṭā na kutracit //
asatkṛtyātithiṃ nātho na me bhokṣyati karhicit

vaiśvadevādikaṃ karma kṛtvā gṛhapatirmama //
pratīkṣetātithipathaṃ tasmāttvamatithirbhava

vinātithi gṛhasthoyastvannameko niṣevate //
niṣevate'ghaṃ sa paraṃ sahitaḥ svapitāmahaiḥ

tasmāttvaritamāyāhi kuru me patyurīhitam //
gārhasthyaṃ saphalaṃ kartumicchato'tithipūjanāt

iti śrutvā gatāmarṣo vyāsastāmāha vismitaḥ //
// vyāsa uvāca // //
bhadre kā tvaṃ kutaḥ prāptā pūrvaṃ dṛṣṭā na kutracit

manye dharmamayī mūrtiḥ kāpi tvaṃ śucimānasā //
tvaddarśanātparāṃ prītiṃ saṃprāptānīṃdriyāṇi me

tvaṃ sudhaiva bhaveḥ prāyaḥ sarvāvayavasuṃdari //
maṃdarāghātasaṃtrāsātyaktakṣīrārṇavasthitiḥ

kalāsudhākarasyātha kuhū rāhubhayārditā //
sīmaṃtinī svarūpeṇa tiṣṭheḥ kāśyāmanirbhayā

athavā kamalāsi tvaṃ vihāya kamalālayam //
niśi saṃkocinaṃ kāśyāṃ vikāśinyāṃ vaseḥ sadā

kiṃvā nu karuṇāmūrtiriha kāśinivāsinām //
sarvaduḥkhaughahariṇī parānaṃdapradāyinī

vārāṇasyāḥ kimathavā'dhiṣṭhātrī devatā tvamu//
kiṃ vā nirvāṇalakṣmīstvaṃ yā kāśyāṃ parigīyate

śvapākaṃ yāyajūkaṃ vā prāṃte'laṃkurvatī samam//
madbhāgyaṃ vā pariṇatametadyoṣitsvarūpataḥ

athavā sā bhavennūnaṃ yā kṣetre parigīyate //
bhaktapotapradā bhaktyā bhavānī bhavanāśinī

sarvathaiva na nārī tvaṃ nāsurī naiva kinnarī//
vidyādharā na no nāgī no gaṃdharvī na yakṣiṇī

tvamiṣṭadevataivāsi kācinme mohahāriṇī //
keyaṃ ciṃtāthavāmetra kācittvaṃ bhava suṃdari

paravānasmyahaṃ jātastavadarśanato'dhunā //
avaśyamevakartāsmi tavādeśyaṃ tadādiśa

ekaṃ tapovyayaṃ hitvā kārayiṣyasi yatpunaḥ //
tadevāhaṃ kariṣyāmi vidheyaḥ śubhalocane

na vacastvādṛśīnāṃhi mahattvaṃ hāpayetsatām //
paraṃ tvaṃ kāsi subhage satyaṃ brūhi mamāgrataḥ

athavā tava dehesminkvā satyaṃ nirmalekṣaṇe //
iti pṛṣṭāha muninā sā viśvāyurghaṭodbhava

atratyasyaiva hi mune gṛhiṇī gṛhamedhinaḥ //
nityaṃ vīkṣe caraṃtaṃ tvāṃ bhikṣāṃ śiṣyagaṇairvṛtam

tvameva māṃ no jānīṣe jāne tvāmahameva hi //
tapasvinkiṃ bahūktena yāvannāstaṃ vrajedraviḥ

prāṇanāthasya me tāvadātithyaṃ saphalīkuru //
tacchutvā sa muniḥ prāha vinayānatakaṃdharaḥ

// vyāsa uvāca // //
asti me niyamaḥ kaścitsa siddhiṃ cedvrajecchubhe //
ekabhikṣāṃ tadāhaṃ tu kariṣye nānyathā punaḥ

tapasvyudīritaṃ śrutvā sā provāca vacastataḥ //
aviśaṃka vada mune kastesti niyamaḥ sudhīḥ

mama bhartuḥ prasādena kiṃcinnyūnaṃ yato'tra na //
iti śrutvā prahṛṣṭātmā sa tāmāha tapodhanaḥ

ayutaṃ mama śiṣyā ye taiḥ sapaktimahaṃ vṛṇe //
astaṃ yāvanna yātyarkastāvadbhokṣyenyathā nahi

niśamyeti prahṛṣṭāsyā sā provāca muniṃtataḥ //
kiṃ vilaṃbena tadyāhi sarvāñśiṣyānsamāhvaya // ५७. //
punaḥ prāha sa tāṃ sādhvi tvetāvatsiddhirasti te //
yena tṛptiṃ gamiṣyaṃti macchiṣyāḥ sarva eva te

smitvātha sābravīttaṃ tu mune bharturanugrahāt //
siddhameva sadaivāste sarvaṃ tāvanmamālaye //

yāvatārthijanastṛptimeti sarvopi sarvaśaḥ //
vayaṃ na tādṛṅmahilā bhartṛsaṃdehakārikāḥ

āyātorthī yadā gehe siddhaṃ kāryaṃ tadaiva hi //
paripūrṇā diśaḥ sarvāḥ paripūrṇāmanorathāḥ

paripūrṇagṛhaṃ sarvaṃ patyuḥpāda prasādataḥ //
yāhi tūrṇaṃ samāyāhi yāvadannārthibhiḥ saha

patirme bahukālīnaḥ kālaṃ na sahate ciram //
priyātithiḥ priyatamastadātithyasamṛddhaye

āśu gatvā samāgaccha yāvannāstamito raviḥ //
iti prahṛṣṭastvaritaḥ śiṣyānāhūya sarvataḥ //

āgatyatāṃ punaḥ prāha dṛṣṭvā tanmārgalocanām //
mātaḥ sarve samāyātāstvaritaṃ dehi bhojanam

astācalaṃ hi samayā samiyādeṣa bhāskaraḥ //
ityuktvā maṃdirasyāṃtarviviśuste tapodhanāḥ

tanmaṃḍapamaṇijyotistatyāhitadinaśriyaḥ //
yāvadgacchatitatsaudhamadhyamāśu tapasvinaḥ

pādauprakṣālya tāvatte kaiścitkaiścitsamarcya ca //
katicitpariviṣṭānnā bhoktumevopaveśitāḥ

taddivyapākasaṃbhārāndṛṣṭavā taddṛṣṭayaḥ kṣaṇāt //
parātṛptimupāgacchanghrāṇanyāmodarājibhiḥ

atitṛptiṃ samāpannāste tadannaniṣevaṇāt //
ācāṃtāścaṃdanaiḥ sragbhiraṃbaraiḥ paribhūṣitāḥ

atha sāṃdhyaṃ vidhiṃ kṛtvā propaviśya tadagrataḥ //
abhinaṃdya mahāśīrbhiryāvadgaṃtuṃ pracakramuḥ

tāvadvṛddhagṛhasthena gṛhiṇī sā kaṭākṣitā //
papraccha tīrthe vasatāṃ ko dharmo mukhya eva hi

tathā tadanusāreṇa tīrthe vartāmahe vayam //
sarvadharmavidāṃ śreṣṭhaḥ śrutvā tadgṛhiṇī vacaḥ

tadādarasudhāklinna mahānnasvādatarpitaḥ //
pratyuvāca munirvyāsaḥ smitvā tāṃ sarvavittamām

// vyāsa uvāca // //
svacchāṃtaḥkaraṇemātarmahāmiṣṭānnamānade //
sa eṣa dharmo nānyosti yattvayā paricaryate

tvameva dharmaṃ jānāsi patiśuśrūṣaṇe ratā //
yadi pṛcchasi māṃ satyaṃ tadā kiṃcana vacmi te

vaktavyameva pṛṣṭena manāgapi vijānatā //
sa eva dharmaḥ subhage nānyo dharmosti kaścana

yenaiṣa toṣamāyāti tava bhartā ciraṃtanaḥ //
// gṛhiṇyuvāca // //
ayaṃ dharmo bhavennūnaṃ kriyate ca svaśaktitaḥ

sādhāraṇāni dharmāṇi saṃpṛcche tāni me vada //
// vyāsa uvāca // //
anudvegakaraṃ vākyaṃ parotkarṣasahiṣṇutā

vicārya kāritā nityaṃ svadhiṣṇyodaya ciṃtanam //
gṛhastha uvāca // //
eṣu dharmeṣu bho vidvaṃstvayi kostīha tadvada

tataḥ sthagitavadvyāsastasthau kiṃcinna coktavān //
tataḥ punargṛhasthena sa hi proktastapodhanaḥ

yadyeta eva vai dharmāstvayā ye pratipāditāḥ //
taddāṃtatā tavaivaikṣi dānaṃ śāpasya cottamam

tvayyeva hi dayā samyagdhairyaṃ tvayyeva cottamam //
tvayi saṃbhāvanāstyeva kāmakrodhavinigrahe

tvameva samyagjānīṣe vaktuṃ codvegavarjitam //
tvayyeva samyagdṛśyeta parotkarṣa sahiṣṇutā

vicārya kāritāyāśca tvameva nilayomahān //
svasyadhiṣṇyasya ca bhavāṃściṃtayedudayaṃ dhruvam

mamaikaṃ brūhi bho vidvañchāpaṃ dadyācca yaḥ krudhā //
alabhansvārthasaṃsiddhimabhāgyāttasya kasya saḥ

// vyāsa uvāca // //
yaḥ svārthasiddhimalabhannabhāgyācchapati krudhā //
sa śāpaḥ pratyuta bhavecchapturevāvivekinaḥ

// gṛhastha uvāca // //
bhavatā bhramatā vipra nāptābhikṣā yadāpyaho //
tadāparāddhaṃ kimiha varākaiḥ kṣetravāsibhiḥ

tapasviñśṛṇu me vākyaṃ rājadhānyāṃ mameha yaḥ //
ṛddhiṃ draṣṭuṃ na śaknoti pariśaptaḥ sa eva hi

adya prabhṛti na kṣetre madīye śāpavarjite //
āvasa krodhana mune na vāse yogyatātra te //

idānīmeva nirgaccha bahiḥ kṣetrādito bhava //
tvadvidhānāṃ na yogyaṃ me kṣetraṃ mokṣaikasādhanam

atrālpamapi yaddauṣṭyaṃ kṛtaṃ matkṣetravāsinām //
taddauṣṭyasya parīpāko rudrapaiśācyameva hi

tacchrutvā vepamānaḥ sa pariśuṣkauṣṭhatālukaḥ //
jagāma śaraṇaṃ gaurīṃ luṭhaṃstaccaraṇāgrataḥ

uvāca ca vaco mātastrāhi trāhi bhṛśaṃ rudan //
anāthastvatsanāthohaṃ bāliśastava bālakaḥ

śaraṇāgataṃ ca saṃtrāhi rakṣa māṃ śaraṇāgatam //
bahūnāmāgasāṃ gehamasmākaṃ duṣṭamānasam

śaṃbhuśāpo'nyathākartuṃ bhavatyāpi na śakyate //
ahaṃ ca śaraṇāyātastadekaṃ kriyatāṃ śive

pratyaṣṭami sadā kṣetre pratibhūtaṃ ca pārvati //
diśa praveśanādeśaṃ neśastvadvākyalaṃghakaḥ

ityuktā tena muninā bhavānī karuṇājaniḥ //
mukhaṃ maheśiturvīkṣya tathetyāha tadājñayā

athāṃtarhitavaṃtau tau śivau kṣetraśivaṃkarau //
vyāsopi niryayau kṣetrātsvāparādhavaśaṃ vadan

ahorātraṃ sa paśyanvai kṣetraṃ dṛṣṭeradūragam //
prāpyāṣṭamīṃ ca bhūtāṃ ca madhye kṣetraṃ sadā viśet

lolārkādagnidigbhāge svardhunīṃ pūrvarodhasi //
sthito hyadyāpi paśyetsa kāśīprāsādarājikām

// skaṃda uvāca // //
itthaṃ kuṃbhaja sa vyāsaḥ kṣetre śāpaṃ pradāsyati //
kṣetraśāpapradānācca bahiryāsyati tatkṣaṇāt //

ataevāvimuktasya kṣetrasya śubhaśaṃsinaḥ //
bhaviṣyati śubhaṃ nityamanyathā tvanyathaiva hi

śrutvādhyāyamimaṃ puṇyaṃ vyāsaśāpa vimokṣaṇam //
mahādurgopasargebhyo bhayaṃ tasya na kutracit

//
iti śrīskāṃde mahāpurāṇa ekāśītisāhasryāṃ saṃhitāyāṃ caturthe kāśīkhaṃḍa uttarārdhe vyāsaśāpavimokṣaṇaṃ nāma ṣaṇṇavatitamo'dhyāyaḥ